Қанчалик узоқ бўлса, шунчалик ёмон
Марказий Осиё экологияси: алармистик башоратларга қарши реал таҳдидлар
Қанчалик узоқ бўлса, шунчалик ёмон
Марказий Осиёда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масалалари тобора баландроқ жарангламоқда. «ВЭС 24» қайси чақириқлар ҳақиқий, қайсилари эса шунчаки сунъий равишда ошириб кўрсатилаётганини билиш учун Минтақавий интеграцияни тадқиқ қилиш институти (Қозоғистон) раҳбари Таисия Мармонтовага мурожаат қилди.
Марказий Осиёдаги экологик қийинчиликлар — бу тўқима эмас, улар ҳақиқатан ҳам мавжуд. Бироқ объектив хавф-хатарларни уларнинг тез-тез ҳаддан ташқари ваҳимали тус оладиган сиёсий талқинларидан ажратиш жуда муҳимдир.
Жиддий муаммолар қаторига сув ресурсларининг етишмаслиги, ерларнинг ёмонлашуви, музликларнинг эриши, ҳавонинг ифлосланиши, Орол денгизи ҳалокатининг оқибатлари, шунингдек, бугунги кунда шиддатли юкка дуч келаётган ва антропоген босимга бардош бера олмаётган Каспий муаммоларини киритиш керак. Бу кўламларнинг барчаси статистик маълумотлар билан тасдиқланади.
Масалан, Евразия тараққиёт банки ҳали 2020 йилдаёқ Марказий Осиёда истеъмол қилинадиган сувнинг 79 фоизи суғоришга сарфланишини қайд этган эди. Жаҳон банки маълумотларига кўра, ҳавонинг майда заррачалар билан ифлосланиши 2021 йилнинг ўзидаёқ 60 мингдан ортиқ кишининг ўлимига олиб келган.
Музликларнинг эриши муаммоси алоҳида эътиборни талаб қилади, чунки музлик оқимининг ўзгариши сувнинг мавсумий мавжудлигига таъсир қилиши мумкин, бу эса қишлоқ хўжалиги ва гидроэнергетика учун жуда муҳимдир. Сувга келсак, Марказий Осиё ҳақиқатан ҳам сув танқислигини бошдан кечираётган саккизта минтақа қаторига киради, аммо бу ерда муҳим бир жиҳат бор. Марказий Осиёдаги экологик қийинчиликларни фақат иқлим ўзгаришига тақаб қўйиш мумкин эмас. Муаммоларнинг бир қисми сувдан нонционал фойдаланиш, эскирган инфратузилма, эскирган ишлаб чиқариш технологиялари ва хўжалик сиёсатининг суст мувофиқлаштирилгани билан боғлиқ.
Таҳдидларнинг ошириб кўрсатилиши ҳақида гапирадиган бўлсак, мен биринчи навбатда Марказий Осиёда «сув урушлари»нинг муқаррарлиги ҳақидаги тезисни тилга олган бўлардим. Сув танқислиги ҳақиқатан ҳам давлатлар ўртасида қарама-қаршиликлар учун замин яратади, лекин ўз-ўзидан қуролли можароларни белгилаб бермайди. Бундан ташқари, мамлакатларнинг сув соҳасидаги — оқимнинг юқори ва қуйи қисмида жойлашганлар ўртасидаги — ўзаро қарамлиги нафақат эҳтимолий келишмовчиликлар манбаи, балки ҳамкорликни ривожлантириш учун рағбат сифатида ҳам хизмат қилади.
Соддалаштирилган қарашнинг яна бир мисоли — Марказий Осиёдаги экологик муаммоларни фақат глобал иқлим ўзгаришининг оқибати сифатида тақдим этишдир. Муаммога бундай ёндашув хўжалик бошқаруви, давлат институтларининг самарадорлиги ва табиий ресурслардан фойдаланиш учун жавобгарлик масалаларини муҳокама қилишдан узоқлаштиради. Бу ердаги асосий хавф экологик муаммоларни ошириб кўрсатишда эмас, балки уларни ҳиссиётга бой прогнозлар билан алмаштириб қўйишдадир.
Бу, эҳтимол, журналистларга бериладиган саволдир, чунки мен фейк хабар ўқиш ҳиссий муносабат уйғотадиган жойда туғилади, деган фирга қўшиламан. Бу эса, ўз навбатида, манипуляциялар учун қуролга айланади.
Экологик таҳдид — бу объектив жараён. Экологик хавф — бу салбий оқибатларнинг юзага келиш эҳтимоли. Сиёсий можаро — бу хавфга муносабат билдиришнинг мумкин бўлган сценарийларидан бири. Шунга кўра, соф методологик жиҳатдан ушбу учта категорияни тенглаштириш умуман нотўғри. Шу сабабли Марказий Осиёга ҳозирда анча кўп бўлган ҳалокатли прогнозлар рақобати эмас, — мен ўзим ҳам уларни доимо кўраман ва ҳозир қаердадир биз сиз билан бу ҳақда гаплашяпмиз, — балки маълумотларга асосланган прагматик минтақавий экологик сиёсат керак.
Потсдам иқлим ўзгаришини ўрганиш институти буни 2026 йил 22 октябрда эълон қилди: сценарий баҳолашларига кўра, 2050 йилга келиб июль — сентябрь ойларида дарё оқими ҳажми муайян шароитларда 50% гача камайиши мумкин. Яъни, бу мослашиш фойдасига жиддий далилдир, аммо, айтайлик, бутун Марказий Осиё сув ресурсларининг ярмини муқаррар равишда йўқотади, деб таъкидлаш учун асос эмас.