Ўзбекистонда фуқароларга уларнинг ҳуқуқлари бузилишидан олдин ҳам судга мурожаат қилишга рухсат берилмоқчи
Фуқаролар ва тадбиркорлар ўз ҳуқуқлари бузилишини кутмасдан, давлат органларининг ноқонуний хатти-ҳаракатларининг олдини олиш учун маъмурий судларга мурожаат қилишлари мумкин бўлади. Бунинг учун маъмурий даъволарнинг тўртта турини жорий этиш таклиф қилинмоқда. Депутатлар қонун лойиҳасини биринчи ўқишда маъқулладилар.
Ўзбекистонда фуқароларга ҳуқуқлари бузилишидан олдин ҳам судга мурожаат қилиш ҳуқуқини бериш мўлжалланмоқда
Ўзбекистонда давлат органлари томонидан ноқонуний ҳаракатларга йўл қўймаслик учун фуқаролар ва тадбиркорларга ўз ҳуқуқлари бузилишидан олдин ҳам маъмурий судларга даъво аризаси беришга рухсат берилмоқчи.
Ҳужжатни тақдим этар экан, Олий суд раиси ўринбосари Шуҳрат Полвонов маъмурий даъволарнинг тўртта турини: низолашиш, тақиқлаш, мажбурият юклаш ва тан олиш ҳақидаги даъволарни белгилаш таклиф этилаётганини маълум қилди.
Бу фуқаролар ва тадбиркорларга давлат органларининг аллақачон қабул қилинган қарорлари устидан шикоят қилиш билан чекланиб қолмай, ҳуқуқлари бузилиш хавфи мавжуд бўлган тақдирда ҳам суд ҳимоясига эришиш имконини беради.
Муҳокама давомида ЎзЛиДеП депутати Сайдулло Азимов муайян ҳаракатларни тақиқлаш тўғрисидаги янги даъво тури қандай амал қилишига аниқлик киритишни сўради. У лойиҳанинг 40-моддасида маъмурий органга муайян қарорлар қабул қилишни тақиқлаш имконияти назарда тутилганини кўрсатиб ўтди.
«Суд ўз қарори билан маъмурий органнинг қонун билан белгиланган мажбуриятларини бажаришини чеклаб қўймайдими? Бундай тақиқнинг чегаралари қандай бўлади ва у амалиётда қандай ишлайди?» — деб сўради парламентарий.
Саволга жавоб берар экан, Шуҳрат Полвонов таклиф этилаётган тузатишлар аллақачон бузилган ҳуқуқларни ҳимоя қилишдан эҳтимолий бузилишларнинг олдини олишга ўтишга қаратилганини таъкидлади.
«Бугунги кунда маъмурий судга мурожаат қилиш учун фуқаро ёки тадбиркор ўз ҳуқуқи бузилишини кутиши керак. У судга мурожаат қилганда, биз сўраймиз: маъмурий орган ёки мансабдор шахснинг қарори борми? агар бўлса, сиз унинг устидан шикоят қилишингиз мумкин. Натижада, фуқаро ёки тадбиркор ўз ҳуқуқи бузилишини ва тегишли қарор қабул қилинишини кутиши керак бўлади. Шунга эришилгачгина у судга мурожаат қилиши мумкин», — деб тушунтирди Олий суд раиси ўринбосари.
Унинг сўзларига кўра, тақиқлаш тўғрисидаги даъвонинг жорий этилиши ушбу тартибни ўзгартириш имконини беради.
«Тақиқлаш тўғрисидаги даъво ҳуқуқларни ҳимоя қилишни проактив режимга ўтказади», — деди Полвонов.
Мисол тариқасида у муайян фаолият турига маблағ киритишни режалаштираётган, аммо кейинчалик солиқ ёки қурилиш органлари лойиҳаны амалга оширишга халақит берадиган қарор қабул қилишидан хавотирда бўлган тадбиркорни келтирди.
Бундай вазиятда тадбиркор судга фаолият юритиш учун мавжуд ҳужжатлар, рухсатномалар ва бошқа асосларни олдиндан тақдим этиб, уни эҳтимолий ноқонуний аралашувдан ҳимоя қилишни сўраши мумкин бўлади.
«Суд тақдим этилган ҳужжатларни кўриб чиқади ва солиқ ёки бошқа маъмурий органга тадбиркорнинг тегишли фаолиятига аралашишни тақиқлаши мумкин. Бу унга ўз ҳуқуқлари бузилишини кутмасдан, ишни ишонч билан давом эттириш имконини беради», — деб тушунтирди Полвонов.
Шу билан бирга, бундай тақиқни қўллашнинг аниқ шартлари, жумладан, ҳуқуқлар бузилиши хавфи мавжудлигини исботлашга қўйиладиган талаблар қонун лойиҳасининг якуний таҳририда ҳали аниқлаштирилиши керак.
Олий суд раиси ўринбосари лойиҳа Германиянинг маъмурий суд ишларини юритиш модели ҳисобга олинган ҳолда тайёрланганини маълум қилди.
Кодекснинг янги таҳрири, шунингдек, давлат органларининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари устидан судда низолашиш имкониятларини кенгайтиришни назарда тутади.
Фуқаролар ва тадбиркорлар, агар вазирликлар, идоралар ва маҳаллий ҳокимият органларининг норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари уларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахл қилса, уларни тўлиқ ёки қисман ҳақиқий эмас деб топишга эришишлари мумкин бўлади.
Бундан ташқари, давлат органларининг қабул қилинаётган қарорларнинг қонунийлиги ва асослилигини исботлаш мажбуриятини кучайтириш таклиф этилмоқда.
Хусусан, давлат органи қўлланилаётган жарима ёки бошқа чоранинг мутаносиблигини асослаб бериши керак бўлади. Суд, ўз навбатида, қарорнинг нафақат шакли жиҳатдан қонунийлигини, балки қўлланилган чора қонунчиликда назарда тутилган мақсадга қанчалик мувофиқлигини ҳам текширади.
Қонун лойиҳаси маъмурий судларга мурожаат қилишни енгиллаштиришга ҳам қаратилган. Аризанинг шаклий камчиликлари уни қайтариш учун автоматик равишда асос бўлмаслиги назарда тутилмоқда. Суд аризачига камчиликларни бартараф этиш ва талабларни аниқлаштиришда ёрдам бериши керак бўлади.
Агар ариза янглишиб бошқа ҳудудий судга юборилган бўлса, уни аризачига қайтармасдан, судга тааллуқлилиги бўйича топшириш таклиф этилади.
Яна бир янгилик — жамоавий даъволар институтидир. Лойиҳага кўра, бир иш доирасида умумий манфаатларни ҳимоя қилиш учун камида 20 киши бирлашиши мумкин бўлади. Муҳокама чоғида депутатлар айнан шундай энг кам иштирокчилар сонининг мақсадга мувофиқлиги масаласини кўтаришди.
Ўзбекистонда маъмурий судлар 2017 йилда ўз фаолиятини бошлаган. Улар оммавий-ҳуқуқий низоларни, жумладан, фуқаролар ва тадбиркорларнинг давлат органлари ҳамда мансабдор шахсларнинг қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги устидан шикоятларини кўриб чиқади.
Амалдаги Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга кўра, манфаатдор шахс, агар маъмурий органнинг қарори ёки ҳаракати билан унинг ҳуқуқлари бузилган, уларни амалга ошириш учун тўсиқлар яратилган ёки зиммасига ноқонуний равишда мажбуриятлар юкланган деб ҳисобласа, судга мурожаат қилишга ҳақли.
Шу билан бирга, амалдаги қонунчиликда олдиндан ҳимоя қилишнинг айрим чоралари, жумладан, низолашилаётган ҳужжатнинг ижросини тўхтатиб туриш имконияти аллақачон назарда тутилган. Таклиф этилаётган янгилик ҳуқуқларнинг келажакда бузилишининг олдини олишга қаратилган мустақил даъво турини яратишдан иборатдир.
Шуҳрат Полвонов мажлисда келтирган маълумотларга кўра, 2017—2026 йилларда маъмурий судлар томонидан 150 мингга яқин иш кўриб чиқилган. Олий суд баҳосига кўра, 55% ҳолатда фуқаролар ва тадбиркорларнинг бузилган ҳуқуқлари тикланган. Шунингдек, аниқланган қоидабузарликлар бўйича 27 мингга яқин хусусий ажрим чиқарилган.
Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг янги таҳрири лойиҳаси депутатлар томонидан биринчи ўқишда маъқулланди. Кучга киришидан олдин у қонунчилик жараёнининг кейинги босқичларидан ўтиши керак.
Эслатиб ўтамиз, 22 сентябрь куни президент Шавкат Мирзиёев маъмурий суд ишларини юритишни ислоҳ қилиш бўйича таклифларни маъқуллаган эди. Хусусан, фуқароларга ҳокимликлар ва маҳаллий кенгашларнинг уларнинг ҳуқуқларини бузадиган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари устидан судларда низолашишга рухсат бериш таклиф қилинди. Шунингдек, маъмурий даъволарнинг тўртта турини жорий этиш, ҳуқуқлар ҳали бузилмасдан туриб уларни ҳимоя қилиш имконияти, судга мурожаат қилишнинг ортиқча олти ойлик муддатини қайта кўриб чиқиш ва давлат органлари қарорларининг қонунийлиги ҳамда мутаносиблиги устидан суд назоратини кучайтириш назарда тутилган эди.