Ўзбекистон судлари кимни кўпроқ ҳимоя қилади: мансабдор шахсларми ёки фуқароларми?

О'збекистон судлари: Адлия кимнинг томонида - мансабдор шахсларми ёки фуқароларми?

О'збекистон судлари ко'проқ кимни ҳимоя қилади - мансабдор шахсларми ёки фуқароларми деган савол риторик туюлиши мумкин. Дарҳақиқат, оддий одам учун судда давлат амалдорлари ёки давлат тузилмалари билан то'қнашиш қийин. Судя тизим манфаатларига зид бо'лмаган қарор қабул қилишни осонроқ деб топиши мумкин.

Фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш нафақат қонуннинг аниқ қо'лланилишини, балки ба'зан о'рнатилган амалиётга, давлат идорасининг позициясига ёки бюрократик манфаатларга қарши чиқиш, мас'улиятни о'з зиммасига олиш жасоратини ҳам талаб қилади.

Шунинг учун Президентнинг 2026-йил 14-августдаги "Адолат 2030" стратегияси то'г'рисида"ги УП-160-сонли Фармони алоҳида аҳамиятга эга. Ушбу ҳужжат О'збекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қиладиган халққа ё'налтирилган ва адолатли суд тизимини яратишга қаратилган. Олтита устувор ё'налишдан бири "кафолатланган адолат" - бузилган фуқароларнинг судда ҳуқуқларини тиклаш кафолатларини кучайтиришдир.

Қог'озда ҳамма нарса аниқ ко'ринади: агар мансабдор шахс қонунни бузган бо'лса, суд уни о'рнатиши керак. Агар давлат идораси хатога ё'л қо'йган бо'лса, суд уни тузатиши керак. Агар инсон ҳуқуқлари бузилган бо'лса, улар тикланиши керак. Лавозими, мақоми ёки ма'мурий ресурсларидан қат'и назар.

Бироқ, ҳар қандай ислоҳот вақт талаб этади. 2030-йилгача кута олмайдиганлар нима қилиши керак? Бугун уйини, ерини ёки мулкини ё'қотиш хавфи остида бо'лган одам нима қилиши керак?

25 йиллик ҳуқуқий ҳаёт — ва то'сатдан "о'тириб-туриш"

С. ва Э. Гафаровлар оиласининг ҳикояси бунга ёрқин мисолдир.

Ко'п йиллар давомида оила Тошкент вилоятининг Қибрай туманида мулкка эгалик қилган. Тақдим этилган ҳужжатларга ко'ра, 2200 квадрат метрдан ортиқ майдонга эга бо'лган участка узоқ тарихга эга.

1994-йилда ер расман қишлоқ кенгаши қарори билан, кейин эса Қибрай тумани ҳокими томонидан аввалги эгасига берилган. Кейинчалик, мулк нотариал тасдиқланган ва давлат ро'йхатидан о'тган олди-сотди ва совг'а шартномалари бо'йича бир неча бор қо'лдан-қо'лга о'тган.

2019-йилда Қибрай тумани пойтахтнинг Яшнобод туманига қо'шилгандан со'нг, ер участкаси ва унинг барча бинолари кадастр рақамини олди ва расман ро'йхатдан о'тказилди. Афтидан, ҳуқуқий ҳимоя учун яна нима керак?

Ма'лум бо'лишича, бу ҳам етарли бо'лмаслиги мумкин.

2025-йилда ер амнистияси бошланиши билан воқеа кутилмаганда о'згариб кетди. Эгаларининг со'зларига ко'ра, кадастр идоралари ер участкасининг фақат бир қисмини — 800 квадрат метрни — қонуний деб тан олишган. Қолган ерларга келсак, улар уни ерни "ноқонуний эгаллаб олиш" ва ноқонуний қурилиш деб атай бошладилар.

Асосий савол туг'илади: о'нлаб йиллар давомида фуқаролик муомаласида бо'лган, нотариал тасдиқланган битимлар орқали эгасидан эгасига о'тган ва давлат реестрларида акс эттирилган мулк қандай қилиб то'сатдан ноқонуний эгаллаб олинди? Бу энди шунчаки ер низоси эмас; бу фуқароларнинг давлатга ишончи масаласи.

**Бузиш таҳдидига айланган амнистия**

"Амнистия" со'зининг о'зи янги муаммоларни яратишни эмас, балки мавжуд муаммоларни қонунийлаштиришни англатади. Бироқ, кутилган келишув о'рнига, Гафаровлар оиласи ма'мурий протоколлар, жарималар ва суд жараёнларини олди. Мулкларининг бир қисмини ё'қотишнинг ҳақиқий хавфи пайдо бо'лди ва биноларни бузиш ҳақида гап-со'злар пайдо бо'лди.

Иш материалларига ко'ра, эр-хотин биноларни "бузганликлари" учун жавобгарликка тортилди ва ҳар бирига 82,4 миллион со'м миқдорида жарима солинди. Парадоксал вазият юзага келди: о'нлаб йиллар давомида о'зларини мулкларининг қонуний эгалари деб ҳисоблаган ва ҳуқуқларнинг о'тказилишини ва мулкни ро'йхатдан о'тказишни тасдиқловчи ҳужжатларга эга бо'лган одамлар о'зларини қоидабузарлар ҳолатига тушиб қолишди. Ва энди улардан давлат илгари самарали равишда тан олган нарса учун жавоб бериш со'ралмоқда.

**"Биз сизнинг тарафингиздамиз. Лекин биз сизнинг фойдангизга қарор чиқара олмаймиз."**

Гафаровларнинг со'зларига ко'ра, биринчи инстансия судидаги суд жараёни айниқса очиқчасига о'тди. Уй эгалари судя уларнинг аҳволининг қийинлигини тушунганини ва самарали равишда тан олганини да'во қилмоқдалар. Бироқ, эр-хотиннинг со'зларига ко'ра, суд уларнинг фойдасига қарор чиқара олмаслиги ва якуний қарор апелляция суди томонидан қабул қилиниши айтилган. Кутилган ҳимоя о'рнига жарималар ва қоидабузарликларни тузатиш талаблари қо'йилган.

**Адолат учун о'н дақиқа вақт кетди – ва ишда до'кон пайдо бо'лди**

Судя Д. Дададжанова раислигидаги апелляция суди, эгаларининг со'зларига ко'ра, амалда ушбу ёндашувни қо'ллаб-қувватлади. Уларнинг со'зларига ко'ра, суд мажлиси о'н дақиқадан кам давом этди. Охир-оқибат, биринчи инстанция қарори бироз о'згартирилди.

Аммо яна бир нарса анча қизиқроқ. Апелляция қарори кутилмаганда тижорат мулкига – худди шу манзилда жойлашган до'конга эгалик қилиш масаласини ко'тарди. Бироқ, эгаларининг со'зларига ко'ра, низо илгари уларнинг турар-жой ва қо'шимча биноларига тааллуқли бо'лган. Бундай номувофиқликларни техник муаммо сифатида э'тибордан четда қолдириб бо'лмайди. Ер ва мулк низоларида суд ҳужжатидаги битта сатр ишнинг бутун ма'носини о'згартириши мумкин.

**Ерни давлатга қайтариш то'г'рисида ким қарор қабул қилди?**

Яна бир муҳим тафсилот судя Ҳ. Қаюмов раислигидаги Тошкент шаҳар аудит судининг қарорида очиб берилган. Иш материалларидан ко'риниб турибдики, 2025-йил 28-августда Яшнобод тумани ҳокими Жарбоши маҳалласида "Обод маҳалла" дастури доирасида ободонлаштириш ишлари ва ко'чмас мулк инвентаризацияси билан бог'лиқ ҳолда тузилган баённомани тасдиқлади. Бироқ, ҳужжатда номувофиқлик мавжуд: бир жойда Юнусобод тумани тилга олинган. Бироқ, контекстга қараганда, у Яшнобод туманига ишора қилиши мумкин.

Қарорда инвентаризация натижаларига ко'ра, ноқонуний эгаллаб олинган деб топилган ер участкаларини давлат резервига қайтариш чоралари ко'рилиши кераклиги аниқлангани айтилган.

Ва бутун воқеанинг асосий саволи шу ерда. Ушбу ерни давлатга қайтариш то'г'рисида ким ва қандай асосда қарор қабул қилди? Агар бундай қарор ма'мурий дастур доирасида қабул қилинган бо'лса, суд ма'мурий органни алмаштирмаслиги керак. Лекин у автоматик равишда унинг хулосаларини қабул қилмаслиги керак. Суднинг вазифаси асосларни, ҳужжатларни, процедурага риоя қилинишини ва иккала томоннинг далилларини текширишдир. Фуқаролар айнан шунинг учун судга мурожаат қилишади.

**"Ер давлатга тегишли" – кейин нима бо'лади?**

Иш иштирокчиларининг со'зларига ко'ра, суд мажлисларидан бирида О'збекистондаги ер давлатга тегишли эканлиги ҳақида баёнот берилган. Бу да'вони расман э'тироз билдириш қийин. Аммо Гафаровлар давлат ерларига шунчаки бир вақтлар девор о'рнатгани учун ҳуқуқ олишмаган. Улар бошқа нарсани келтирадилар: ер участкасини ажратиш, мулк ҳуқуқини о'тказиш, нотариал битимлар, давлат ро'йхатидан о'тказиш ва кадастр ёзувларининг узоқ тарихи. Айнан шу ҳужжатлар батафсил суд ко'риб чиқиши керак.

Чунки агар давлат о'нлаб йиллар давомида мулк битимларини ро'йхатдан о'тказган, ҳужжатлар берган ва мулк ёзувларини юритган бо'лса, фуқаролар давлат илгари ко'тарган ҳар қандай шубҳалар қонуний белгиланган тартибда тушунтирилиши ва ҳал қилинишини кутишга ҳақлидирлар.

Айни пайтда, Гафаровларнинг со'зларига ко'ра, маҳаллий ҳокимият аллақачон баҳсли иншоотларни бузишни ташкил қилишга уринаётган эди. Бир шанба куни ускуналар ва ищилар уйга етиб келишди. Уй эгалари учун бу энди қог'оз низо эмас эди. Бу суд иши бузилган уйга айланиши мумкин бо'лган пайт эди. Оиланинг со'зларига ко'ра, бузиш ишлари фақат со'нгги дақиқада то'хтатилган. Маҳаллий ҳокимият уни кечиктиришга рози бо'лган. Лекин қанча вақтга?

Адолат – Қачондир ёки бугунми?

Гафаровлар оиласининг ҳикояси шунчаки бир неча юз квадрат метр ер устидаги низо эмас. Ва ҳатто кадастр органи билан можаро ҳам эмас. Бу "кафолатланган адолат" тамойилининг президент фармони матнида эмас, балки ма'лум бир суд залида қанчалик самарали ишлашини синовдан о'тказади.

"Адолат 2030" стратегияси бугун ёзилиши мумкин эди. Олтита устуворлик аниқланиши, мақсадлар қо'йилиши ва ко'рсаткичлар белгиланиши мумкин эди. Аммо бугун уйини, ерини ёки мулкини ё'қотиш хавфи остида бо'лган одам учун 2030 йил жуда узоқ. Уларга ҳозир суд керак. Фақат ҳамдардлик билдирадиган, балки ҳимоя қиладиган суд. У нима учун "улар ҳеч нарса қила олмайдилар" деган саволни тушунтирмайди. У фуқарони таёқ каби кейинги судга юбормайди. У ҳужжатларни олади, иккала томоннинг далилларини о'рганади, қарама-қаршиликларни саралайди ва ким бошқа томонда бо'лишидан қат'и назар, қарор қабул қилади: нафақахо'рми, тадбиркорми, давлат амалдорими ёки давлат идорасими.

Ҳозирча Гафаровлар оиласи давлат аппарати билан то'қнашгандан со'нг, энг муҳим нарсани айта олмайди: "Мени судда эшитишди". Энди Олий суд якуний со'зни айтади. Ва унинг қарори битта ер участкасининг тақдиридан ко'ра ко'проқ нарсани очиб беради. Бу бугунги кунда О'збекистонда нима ко'проқ аҳамиятга эга эканлигини очиб беради: фуқаронинг узоқ йиллик ҳужжатлари ёки давлат аппаратининг мавқеи. Ва эҳтимол, бу иш давлат Гафаровлар оиласи учун 2030-йилги стратегиясида тилга олинган "кафолатланган адолат"нинг бошланиши бо'лади. Мен бунга жуда ишонишни хоҳлайман.

Вера Рудакова, журналист