Нима учун Покистон ва Хитой ўртасидаги янги чегара битими Ҳиндистонни ғазаблантирди

**Нима учун Покистон-Хитой янги чегара битими Ҳиндистонни ғазаблантирди**

Ўнлаб йиллар давомида Ҳиндистон ўзига тегишли деб даъво қиладиган ҳудудда Покистон-Хитой чегараси мавжудлигини тан олишдан бош тортиб келмоқда.

Ўтган ҳафта Покистон ва Хитой уни расмийлаштириш чораларини кўрди, бу эса Деҳлининг кескин муносабатига сабаб бўлди.

Икки томон Покистон-Хитой қўшма чегара комиссиясини ишга туширди. Покистон буни чегара бошқаруви, қўшма тадқиқотлар, савдо ва халқлар ўртасидаги алоқалар соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлайдиган "муҳим босқич" деб атади.

Ҳиндистон бунга кескин жавоб қайтариб, ушбу қадамни ҳеч қандай ҳуқуқий асосга эга эмас деб рад этди ва Ҳиндистон ўзиники деб даъво қилаётган ҳудудларни ўз ичига олган ҳеч қандай Покистон-Хитой чегарасини тан олмаслигини билдирди.

Ушбу эълон жуда нозик бир пайтда янгради.

Ҳиндистон ва Хитой Ҳимолай чегарасининг катта қисмида ўз кучларини ажратиб турувчи баҳсли чизиқ — Ҳақиқий назорат чизиғи (LAC) бўйлаб кўп йиллик ҳарбий кескинликдан сўнг алоқаларни барқарорлаштиришга ҳаракат қилмоқда. Шу билан бирга, Пекин ва Исломобод Ҳиндистон ҳам даъво қилаётган чегаранинг яқин атрофидаги қисмида ҳамкорликни кенгайтирмоқда.

"Покистон ва Хитой ўртасида чегара мавжуд эмас. Биз ҳеч қандай ҳуқуқий асосга эга бўлмаган сохта Қўшма комиссияни рад этамиз", деди Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби Рандҳир Жайсвал.

Комиссия Покистон-Хитой чегарасига, жумладан, Покистон 1963 йилда Хитойга топширган, бироқ Ҳиндистон Ладакхдаги ўз ҳудудининг бир қисми деб ҳисоблайдиган тахминан 5180 квадрат километрлик Шаксгам водийсига тааллуқлидир.

Ҳиндистоннинг таъкидлашича, бу ер собиқ Жамму ва Кашмир князлигининг бир қисми бўлган ва Хитойга топширилишидан олдин Покистон томонидан ноқонуний равишда босиб олинган. Ҳиндистон ҳукумати ушбу келишувни ҳеч қачон тан олмаган ва уни ноқонуний ҳамда ҳақиқий эмас деб ҳисоблайди.

Ушбу тарих чоршанба кунги эълоннинг нима учун айниқса нозик эканлигини тушунтиради.

"Покистон ўзининг ноқонуний ва зўравонлик билан босиб олинган Ҳиндистон ҳудудига тегишли келишувлар тузишга ҳеч қандай ҳуқуққа эга эмас", деди Ҳиндистон Ташқи ишлар вазирлиги.

Покистон Жамму ва Кашмир баҳсли бўлиб қолаётганини таъкидлайди ва шу сабабли Ҳиндистон Хитой билан 1963 йилги чегара келишувига эътироз билдиришга ҳақли эмас деб ҳисоблайди. У ушбу битимни ҳақиқий деб билади.

Деҳлидаги Шив Надар университети Халқаро алоқалар ва бошқарув тадқиқотлари департаменти профессори Жабин Т. Жейкобнинг айтишича, сўнгги қадам мутлақо янги келишув эмас, балки аслида эски механизмнинг қайта тикланишидир.

"Қўшма чегара комиссияси 1963 йилдаги Хитой-Покистон битимида кўзда тутилган, ягона масала — унинг ишга туширилиш вақтида", деди у Би-би-сига.

Унинг сўзларига кўра, бу вақт бир нечта омилларни, жумладан, Хитойнинг ўз чегараларини демаркация қилишга бўлган кенг кўламли интилишини ҳамда Покистоннинг бошқа чегараларида тўқнашувлар ва беқарорлик кузатилаётган бир пайтда чегара бўйлаб алмашинув ва ҳаракатланишни институционаллаштириш истагини акс эттириши мумкин.

Жейкобнинг айтишича, Ҳиндистон бу воқеадан "хавотирга тушиши" керак. Энг муҳими, унинг сўзларига кўра, бу қадам 1963 йилги шартноманинг ўзидаги бандни эътиборсиз қолдиргандек туюлади.

Келишувнинг 6-моддаси Кашмир баҳси узил-кесил ҳал бўлганидан кейин ҳудудни назорат қилувчи давлат билан музокараларни қайта бошлаш имконини беради, деди Жейкоб.

Жейкобнинг фикрича, Ҳиндистон учун бу муаммо глобал ахборот муҳити туфайли янада мураккаблашади.

"Хитойнинг халқаро медиа ва ахборот маконидаги нисбий устунлиги — CGTN, CRI ва ижтимоий тармоқлардаги иштироки — Ҳиндистонга қараганда унга ўз қарашлари ва хариталарини глобал миқёсда тақдим этиш имконини беради, Ҳиндистон эса бошқа дунё пойтахтлари эътиборсиз қолдириши мумкин бўлган норозиликлар билан чекланиб қолмоқда", деди у.

Бу хавотир чегаранинг кундалик бошқарувидан алоҳида масаладир. Покистон ва Хитой минтақада аллақачон кенг инфратузилма ва транспорт алоқаларига эга, жумладан, Хитой-Покистон иқтисодий коридори (CPEC) ва Қорақорум шоссеси шулар жумласидандир.

Покистоннинг АҚШдаги собиқ элчиси, ҳозирда Анвар Гаргаш дипломатик академияси ва Ҳадсон институти катта илмий ходими Ҳусайн Ҳаққоний янги комиссия ҳам амалий, ҳам сиёсий аҳамиятга эга эканлигини айтди.

"Бу иккаласининг уйғунлигидир", деди Ҳаққоний Би-би-сига. "Бу чегара ҳамкорлигини кучайтириш, ноқонуний ўтишларнинг олдини олиш ва CPEC билан боғлиқ стратегик инфратузилмани ҳимоя қилиш механизмидир".

Унинг айтишича, бу Пекин Кашмирга ҳали ҳам Покистон призмаси орқали қараши ҳақида Ҳиндистонга берилган сигналдир.

"Хитой Ҳиндистоннинг Кашмир бўйича позициясини ҳеч қачон тан олмаган ва Хитой Гилгит-Балтистонга Ҳиндистон эмас, балки Покистон призмасидан қарайди", деди Ҳаққоний Покистон назоратидаги Кашмирнинг Хитой билан чегарадош ва Ҳиндистон ўз ҳудудининг бир қисми деб даъво қиладиган минтақасига ишора қилиб.

Ҳаққонийнинг айтишича, Исломободнинг позицияси Ҳиндистон назоратидаги Кашмирдаги воқеаларга жавобан ўзгарган.

"Покистон ҳамон Жамму ва Кашмирнинг якуний мақоми ҳали ҳал қилинмаган деган фикрда", деди у. "Аммо Ҳиндистон Кашмирнинг ўз қисмида ички ўзгаришлар қилганидан бери — масалан, 370-модданинг бекор қилиниши — Покистон 1963 йилдан бери Хитой билан де-факто мавжуд бўлган нарсани шунчаки институционаллаштиришда ҳеч қандай муаммо кўрмаяпти".

Пекин учун бу келишув, шунингдек, Ҳиндистонга нисбатан ўз позициясини бошқариш ва намойиш этиш учун қўшни давлатлар билан алоқалардан фойдаланишнинг кенгроқ моделига мос келади.

Ҳаққонийнинг айтишича, Кашмир масаласида Покистонни қўллаб-қувватлаш Пекин учун ҳам стратегик, ҳам геостратегик аҳамиятга эга.

"Стратегик жабҳада бу Покистон билан алоқаларни янада чуқурлаштиради, геостратегик жабҳада эса Ҳиндистоннинг Хитой ва Покистон томонидан икки томонлама таҳдид ҳақидаги қўрқувини кучайтиради, бу Покистонни мамнун қилади ва Хитойга фойда келтиради".

Экспертларнинг фикрича, баёнот берилган вақт ҳам муҳим аҳамиятга эга.

"Хитой ўз қарорларини доимо бир неча ой, ҳатто йиллар олдин режалаштиради, шунинг учун қўшма чегара комиссиясини ишга тушириш қарори анча олдин қабул қилинган бўлиши керак", дейди Ҳаққоний.

"Ушбу маълумотнинг эълон қилиниши Президент Си Цзиньпиннинг яқинда БРИКС саммитига қилган ташрифидан кейинга тўғри келди, бу Покистонга стратегик шерикликда ишонч сигналини юбориш, Ҳиндистонга эса кўп томонлама ҳамкорлик Хитойнинг Жанубий Осиё бўйича қарашларида ҳеч қандай ўзгаришни англатмаслигини эслатиш учун мўлжалланган эди".

Бироқ Жейкоб ушбу воқеанинг ҳар бир қисмини Ҳиндистонга қарши тўғридан-тўғри ҳарбий қадам сифатида талқин қилмаслик ҳақида огоҳлантирди.

"Ҳозирча LAC учун ҳеч қандай бевосита ёки яққол оқибатлар йўқ", деди у.

Бу шуни англатадики, ўтган ҳафтадаги эълоннинг аҳамияти баҳсли Ҳимолай чегарасидаги ҳар қандай зудлик билан содир бўладиган ўзгаришларда эмас, балки Ҳиндистон узоқ вақтдан бери рад этиб келаётган келишувларнинг аста-секин институционаллашишида бўлиши мумкин.

Жайсвалнинг айтишича, Ҳиндистоннинг позицияси "аниқ ва изчил" бўлиб қолмоқда: Деҳли Покистон томонидан Ҳиндистон ҳудудининг ноқонуний босиб олиниши деб ҳисоблайдиган ҳолатни қонунийлаштиришга бўлган ҳар қандай уриниш қабул қилиниши мумкин эмас ва Ҳиндистон суверенитетига ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди.

Бироқ Ҳаққонийнинг фикрича, баҳс чегара қонунчилигидан кўра кўпроқ нарса ҳақидадир.

"Ҳиндистон ва Хитой ўртасидаги чегара бўйича асосий келишмовчилик картографик эмас, балки геостратегик хусусиятга эга", деди у. "Шу боис чегара музокаралари ва чегара бошқаруви механизмлари эриша оладиган натижаларнинг чегараси бор".

Покистон, дея қўшимча қилди у, "Хитойнинг Ҳиндистонга қарши иккинчи даражали тийиб турувчи омили" бўлиб қолмоқда ва Пекиннинг Исломобод билан ҳамкорлиги Деҳлига ушбу сигнални юборишда давом этади.