**Жосуслар, стратегиялар ва бой берилган имкониятлар: 11 сентябрь сабоқларидан ҳали ҳам қандай хулоса чиқарилмоқда**

Ўнлаб йиллар давомида сон-саноқсиз раҳбарлар ҳукуматнинг биринчи бурчи ўз халқини ҳимоя қилиш эканини таъкидлаб келишган. 2001 йил 11 сентябрда АҚШ буни уддалай олмагани яққол намоён бўлди. Разведка маълумотлари мавжуд эди, аммо, афсуски, ҳеч ким ўз вақтида уларни бир-бирига боғлай олмади.

АҚШдаги ҳужумлар номи билан танилган «11 сентябрь» воқеаси — унга берилган жавоб чоралари билан бирга — ушбу асрнинг дастлабки икки ўн йиллигидаги ташқи, хавфсизлик ва разведка сиёсати авлодини шакллантиришга хизмат қилди.

2001 йил 11 сентябрда, «Ал-Қоида»нинг худкуш учувчилари олиб қочирилган самолётларни Жаҳон савдо марказига бориб урган пайтда, мен Яқин Шарқдаги бюромизда хизмат сафаримни якунлаётган эдим. Фаластинлик такси ҳайдовчиси мени Қуддуснинг ғарбидаги қарағайзор тепаликлар орқали Тель-Авивдаги Бен-Гурион аэропортига олиб бораётганида, тўсатдан машина радиоси овозини баландлатди. «Америкада жуда катта воқеа юз берди», деди у. У муболаға қилмаган эди. Ўша куни 2977 нафар қурбон ҳалок бўлди.

Ҳужумлар ўз-ўзидан пайдо бўлиб қолгани йўқ. 2001 йилгача бўлган йиллар давомида МРБ (ЦРУ) «Ал-Қоида» тармоғи ва унинг сургундаги саудиялик раҳбари Усама бин Лодин ҳақида билган. Ҳатто уни қидириб топишга қаратилган махсус тезкор гуруҳ ҳам мавжуд эди.

11 сентябрь ҳужумларидан тўққиз кун ўтиб, АҚШнинг ўша пайтдаги Президенти Жорж Буш «Террорга қарши уруш» эълон қилди.

Кейинги 25 йил ичида Атлантиканинг иккала томонида ҳам разведка соҳасида кўплаб муваффақиятлар билан бирга муваффақиятсизликлар ҳам бўлди. Муваффақиятлар қаторига олди олинган фитналар, ҳибсга олинган, жиноий жавобгарликка тортилган, айбдор деб топилган ва қамоққа олинган гумондорларни киритиш мумкин.

Аммо умумий манзара қандай? АҚШ тарихидаги энг даҳшатли террорчилик ҳужумидан кейинги 25 йил ичида разведка маълумотларини йиғиш, терроризмга қарши кураш ва стратегик режалаштириш қандай ривожланди?

11 сентябрь воқеаси разведканинг улкан муваффақиятсизлиги ёки аниқроғи, АҚШ разведка ҳамжамиятидаги тасаввурнинг етишмаслиги бўлганини ҳеч ким инкор эта олмайди. Ўша пайтда МРБ ҳам, ФҚБ (ФБР) ҳам тегишли маълумотларга эга эди, агар улар ўзаро тўғри алмашилганида, юз берган фожианинг олдини олиш мумкин эди.

Бундан кейин эълон қилинган «11 сентябрь комиссияси ҳисоботи»да АҚШ ҳукуматидаги «тасаввур, сиёсат, имкониятлар ва бошқарувдаги камчиликлар» айбланди. Унда МРБ ва ФҚБ разведка маълумотларини тўғри баҳолай олмагани, ўзаро маълумот алмашмагани ва фитнани барбод қилиш учун етарли чоралар кўрмагани ҳақида хулосага келинди.

Ўшандан бери бу энг асосий сабоқ катта даражада — тўлиқ бўлмаса-да — ўзлаштирилди ва Ғарб разведка идоралари ўртасидаги ҳамкорлик 2001 йилдагига қараганда анча яхшиланди. Масалан, MI5 ва Полициянинг терроризмга қарши кураш бошқармаси ўртасидаги эски рақобат аввал Буюк Британия бўйлаб минтақавий «бирлашиш марказлари» орқали, яқинда эса Лондонда юқори хавфсизликка эга Терроризмга қарши кураш тезкор марказининг ташкил этилиши билан барҳам топди. У ерда MI5 разведка ходимлари террорчилик фитнасини тўхтатиш учун зарур бўлган тезкор чораларни кўриш вазифаси юкланган полиция ходимлари билан тўғридан-тўғри ёнма-ён ўтиришлари мумкин. Шунингдек, улар ФҚБдан келган АҚШ федерал агенти ёки Ҳукумат алоқа марказидан (GCHQ) юборилган тил мутахассиси билан ҳам ёнма-ён ўтиришлари мумкин.

11 сентябрдан кейин АҚШ разведка тизими ҳам тубдан қайта ташкил этилди: Вашингтон яқинида Миллий терроризмга қарши кураш маркази ташкил этилди ва АҚШнинг 18 та алоҳида разведка идораси ўртасида зарур ҳолларда маълумот алмашилишини таъминлаш учун Миллий разведка директори лавозими жорий этилди. МРБнинг Буюк Британиядаги ҳамкасби — кўпроқ MI6 номи билан танилган Махсус разведка хизмати билан муносабатлари, эҳтимол, дунёдаги энг яқин муносабатдир. Бу АҚШ, Буюк Британия, Канада, Австралия ва Янги Зеландия ўртасида разведка маълумотларини баҳам кўрадиган «Беш кўз» (Five Eyes) альянси томонидан янада мустаҳкамланади.

Шунга қарамай, самолётлар Эгизак минораларга бориб урилганидан кейин ҳам разведка, баҳолаш ва стратегик режалаштиришда ҳалокатли хатолар юз берди. 2003 йилда АҚШ бошчилигидаги Ироққа бостириб кириш арафасида MI6 ўз разведка маълумотларининг сиёсийлашиб кетишига йўл қўйиб, нотўғри йўл тутди, бу эса ташкилотнинг 1950 ва 60-йилларда икки томонлама агент Ким Филби ва бошқа совет айғоқчиларининг хиёнатидан кейинги энг ёмон обрўсизланишига олиб келди.

Вашингтон томонидан Президент Саддам Ҳусайн давридаги Ироқ ҳали ҳам «оммавий қирғин қуроллари»га эга экани ҳақида далиллар тақдим этиш бўйича кучли сиёсий босим остида қолган MI6 Бош вазир Тони Блэр ҳукуматига кейинчалик нотўғри бўлиб чиққан разведка маълумотларини тақдим этди. Ироқ ҳақиқатан ҳам илгари оммавий қирғин қуролларига эга бўлган, аммо уларнинг барчаси 1991 йилдаги Форс кўрфази урушидан кейин йўқ қилинган эди.

2003 йилдаги Ироқ босқинидан сўнг, MI6 жойлардаги агентлардан олинадиган ва CX деб номланувчи хом разведка маълумотларини баҳолаш тизимини тўлиқ қайта кўриб чиқди. Бугунги кунда Эрон, Шимолий Корея каби жойлардаги ёки «Ал-Қоида» каби тақиқланган террорчилик гуруҳлари ичидаги манбалардан разведка маълумотларини йиғиш вазифаси юкланган агентлар кураторлари ва ушбу маълумотларни текшириш ва шубҳа остига қўйиш, кўпинча уларни кўпроқ далиллар билан тасдиқлаш учун қайтариб юбориш вазифаси юкланган ҳисоботлар гуруҳи ўртасида аниқ чегара мавжуд.

«[2003 йилдаги] Ироқ уруши чуқур хато бўлган разведка маълумотларига асосланган эди», дейди Ироқда дивизия командири бўлиб хизмат қилган генерал сэр Ричард Ширрефф. «Биз бундан сабоқ олдикми? Йўқ, менимча, биз ўрганишга уқувсизмиз... Командир сифатида биз стратегик муваффақиятсизликка қараб кетаётганимиз жуда яққол кўриниб турарди».

Ироқ босқинидан кейин яна бир суриштирув ўтказилди ва у Батлер шарҳи билан якунланди. Унда Буюк Британиянинг Ироқнинг гўёки оммавий қирғин қуроллари дастурига оид разведка маълумотлари «жиддий камчиликларга эга бўлгани ва тасдиқланмаган манбаларга қаттиқ таянгани» аниқланди.

Хавфсизлик хизмати бўлмиш MI5 ҳам террорчилик фитналарини барбод қилишдаги кўплаб шубҳасиз муваффақиятлари билан бир қаторда ўз муваффақиятсизликларига дуч келди. «11 сентябрдан кейин, — дейди 2007–2013 йилларда MI5 ни бошқарган лорд Жонатан Эванс, — Буюк Британия учун энг катта хавфсизлик таҳдиди «Ал-Қоида» ва унга алоқадор шахслар ҳамда гуруҳлар томонидан солинадиган террорчилик таҳдиди экани баҳоланган эди».

Аммо ўша пайтда маълумотлар базасида 20 000 дан ортиқ «қизиқиш уйғотувчи шахслар» бўлган ва бир вақнинг ўзида кўплаб терговлар олиб борилаётган бир пайтда, MI5 қайси йўналишларга устуворлик беришни ҳал қилишдек кундалик муаммога дуч келди ва ҳали ҳам дуч келмоқда. У ҳар доим ҳам тўғри танлов қила олмаган.

2005 йилда у 52 кишининг ҳаётига зомин бўлган Лондондаги 7/7 худкушлик портлашларини тўхтата олмади. Хавфсизлик хизмати ташкилотчи бўлиб чиққан Муҳаммад Сидиқ Хон ҳақида билган, аммо унинг нима қилмоқчи бўлганидан бехабар эди. 2017 йилдаги Манчестер Аренадаги портлаш яна бир яқин орадаги муваффақиятсизлик бўлди.

Бугунги кунда террорчилик таҳдиди йўқолгани йўқ, аммо, лорд Эванснинг сўзларига кўра, «манзара ўзгарди. Нодавлат терроризм жиддий ташвиш бўлиб қолмоқда, аммо давлат таҳдидлари... тобора жиддийлашиб бормоқда ва миллий хавфсизлик учун камида нодавлат терроризм каби хавфлидир. Бу таҳдидлар турли шаклларда Россия, Эрон, уларнинг воситачилари ва Хитойдан келмоқда».

Шунингдек, АҚШ Президенти Дональд Трампнинг жорий йилда Эронга ҳужум қилишда Исроилга қўшилиш ҳақидаги қарорини разведка тасаввурининг яна бир муваффақиятсизлиги деб ҳисоблаш мумкин. Американинг Кўрфаздаги барча иттифоқчилари Эрон Ҳормуз бўғозини ёпиш орқали қасос олишининг жиддий хавфи борлигини билишарди. Огоҳлантиришлар бор эди, шунга қарамай, Эрон айнан ўзи таҳдид қилган ишни амалга ошириб, глобал энергия бозорларида катта узилишлар келтириб чиқарганида, Трампда ҳеч қандай қарши стратегия йўқдек туюлди.

11 сентябрь воқеаларидан кейин дарҳол иккинчи тўлқин келишидан кенг тарқалган қўрқув бор эди. Тўғриси, «Ал-Қоида»нинг ўзи кўпроқ биноларга зарба берадиган «самолётлар тўдаси»ни ваъда қилган эди. Бундай ҳужумнинг олдини олишга шошилишда АҚШ ва унинг иттифоқчилари томонидан инсон ҳуқуқларининг кўплаб бузилишига йўл қўйилди. Гумондорлар Афғонистон ёки Покистонда, кўпинча энг заиф маълумотлар асосида қўлга олинди. Юзлаб одамлар боғланган, кўзлари бойланган ва тагликларга ўралган ҳолда дунёнинг ярмини айланиб, Кубадаги Гуантанамо кўрфазидаги АҚШ ҳарбий-денгиз базасидаги вақтинчалик панжарали қамоқхонага олиб кетилди ва у ерда судсиз сақланди.

Инсон ҳуқуқлари ташкилотлари буни Американинг маънавий виждонидаги доғ сифатида қораладилар.

Кейинчалик АҚШнинг Ироқ ва Афғонистондаги ҳибсхоналарида маҳбусларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш билан боғлиқ можаролар юзага келди ва унга алоқадор бўлганларнинг баъзилари жавобгарликка тортилди, аммо танқидчиларнинг айтишича, юқори лавозимли шахслар оқибатлардан қутулиб қолишган. Шунга қарамай, АҚШ ҳали ҳам Гуантанамо кўрфазида судсиз ҳибсда сақлашдан фойдаланмоқда ва 2025 йилда 200 дан ортиқ кишини АҚШдан Сальвадорнинг баҳсли Терроризмни жиловлаш марказига депортация қилди.

Британия ҳам 11 сентябрдан кейинги даврда инсон ҳуқуқлари бўйича ўз доғларига эга бўлди. 2004 йилда MI6 ливиялик исломчи Абделҳаким Белҳаж ва унинг рафиқасини Таиланддан Ливияга ўғирлаб кетиш ва топширишда иштирок этган. У ерда у йиллар давомида қамоқда ўтирди ва полковник Муаммар Қаддофий режими томонидан қийноқларга солинди. Бу иш охир-оқибат жамоатчиликка маълум бўлди ва 2018 йилда Бош прокурор томонидан Парламентга тўлиқ узр сўраш билан якунланди. Бугунги кунда ички юристлар идоралар ичида энг тез ривожланаётган бўлим экани айтилади.

«Биз ушбу асрнинг дастлабки 20 йилини деярли бутунлай терроризмга ва исёнчиларга қарши курашга қаратдик», деди 2014–2020 йилларда Махсус разведка хизмати раҳбари бўлган сэр Алекс Янгер. MI6 нинг собиқ раҳбари ўз лавозимини тарк этганидан кўп ўтмай адабий фестивалда мен билан суҳбатда шундай деди: «Биз Хитойнинг ҳарбий куч ва стратегик чақириқ сифатида юксалишини бой бердик».

Худди шундай, генерал Ширрефф 2016 йилда «Россия билан уруш» сиёсий триллерини ёзган бўлиб, унда Россиянинг Украинага кенг кўламли босқинини башорат қилган эди.

11 сентябрдан кейинги йилларда ва ундан кейинги «Террорга қарши уруш» даврида — Ғарб давлатлари Толибон, ИШИДга қарши курашиш ёки Ироқнинг тартибсиз оккупациясини бошқаришга уринаётган бир пайтда — Россия ва Хитой гипертовушли ракеталар каби инновациялар билан улкан қайта қуролланиш дастурларини ишга туширдилар, бу эса бир пайтлар НАТО эга бўлган ҳарбий устунликни сезиларли даражада камайтирди.

«Ғарбнинг хатоси шунчаки 11 сентябрдан кейин терроризмга қарши кураш билан банд бўлиб қолганида эмас», дея қўшилади Sibylline хавфсизлик разведка компаниясининг бош таҳлилчиси Сэм Олсен. «У шунингдек, иқтисодий интеграция сиёсий яқинлашувга олиб келади деб тахмин қилиб, Хитой юксалишининг моҳиятини нотўғри тушунди».

Хитой, Эрон, Россия ва Шимолий Корея каби, разведка маълумотларини йиғиш учун «қийин нишон» ҳисобланади. 2001 йилда биометрик маълумотлар ҳали нисбатан янги эди, аммо кейинчалик юз, кўз қорачиғи ва юриш-туришни таниш тизимларидан фойдаланиш агентлар ва уларнинг кураторларини чегаралар орқали сезилмасдан ҳаракатлантиришдек замонавий муаммони янада қийинлаштирди.

Хўш, Ғарб разведкаси Хитойни қанчалик яхши ёки ёмон тушунади?

Россия билан бир қаторда, Хитой ҳозирда MI6 учун асосий разведка нишони ҳисобланади. «Ғарб разведкаси Хитой ҳақида жуда кўп нарсани тушунади», дейди Sibylline вакили Сэм Олсен. «Каттароқ хавф шундаки, у алоҳида қисмларни кўради, лекин уларнинг нимага олиб келишини ҳар доим ҳам тушунавермайди. Хитой қудрати энди нафақат кемалар, ракеталар ва қўшинлардан иборат. У тобора кўпроқ яримўтказгичлар, муҳим фойдали қазилмалар, батареялар, портлар, телекоммуникациялар ва саноат салоҳиятида намоён бўлмоқда... Шундай экан, муаммо кўпинча разведка маълумотларини йиғишдаги муваффақиятсизлик эмас, балки стратегик талқин қилишдаги муваффақиятсизликдир».

Йигирма беш йил олдин, 11 сентябрь ҳужумлари содир бўлган куни, АҚШ разведка ходимларида жумбоқнинг бўлаклари — жосуслар ишлатишни яхши кўрадиган ўхшатиш — бор эди, лекин улар биргаликда уларни йиға олишмади ва нима келаётганини аниқ кўра олишмади. Агар ундан стратегик устунлик сифатида фойдаланиш имкони бўлмаса, буюк разведка маълумотларини йиғиш фойдасиздир.

Нью-Йоркдаги ўша булутсиз мовий сентябрь тонгидан кейинги чорак аср ичида разведка ва терроризмга қарши кураш дунёси таниб бўлмас даражада ўзгаргани аниқ. Сунъий интеллект ва квант ҳисоблаш тизимларининг кириб келиши билан у ўзгаришда давом этади ва баъзи соҳаларда шиддатли тезликда ўзгаради.

Аммо рақобатдош қарашлар ва манфаатларга тўла дунёда Ғарб давлатлари разведка муваффақиятсизликлари, заиф нуқталар ёки стратегик нотўғри баҳолашлар бўйича монополияга эга эмас. Бошқа эътиборга молик мисоллар қаторига Россиянинг 2022 йилда Украинага қилган ҳалокатли кенг кўламли босқини ва баъзилар Исроилнинг «ўз 11 сентябри» деб атаган — 2023 йил 7 октябрда Ғазодан Ҳамас бошчилигидаги ҳужумни киритиш мумкин.

Охир-оқибат, энг катта саволлар ҳали ҳам йирик стратегик миллий қарорларга тегишли. Британиянинг Президент Бушнинг Ироққа бостириб киришига қўшилиши тўғримиди? АҚШ бошчилигидаги Афғонистондаги «Бардавом озодлик» операциясига қўшилиш ва кейин икки ўн йилликдан сўнг шошилинч чиқиб кетиш орқали мамлакатни Толибонга топшириш тўғримиди? Ушбу ва бошқа кўплаб саволлар ҳали ҳам акс-садо бермоқда.