Муаммолардан қочиб қутулолмайсан

**Муаммолардан қочиб қутула олмайсан**

Марказий Осиёнинг замонавий урбанизацияси аста-секин шаҳарнинг иқтисодий жозибадорлиги шунчаки иш ўринлари сони ва иш ҳақи даражаси билан белгиланмайдиган босқичга яқинлашмоқда.

Охирги ўттиз йил давомида минтақа ичидаги миграция оқимлари асосан сармоялар, давлат муассасалари, университетлар ва юқори маошли бандлик тўпланган пойтахтлар ҳамда энг йирик саноат марказлари атрофида шаклланди. Олмаота, Астана, Тошкент, Бишкек ва Душанбе уй-жой нархи, транспорт қулайлиги ва шаҳар муҳитининг ҳолатидаги фарқларга қарамай, ички миграциянинг асосий йўналишларига айланди.

Аммо аҳолининг ўсиши бундай кўчиб ўтишнинг иқтисодий мантиқини аста-секин ўзгартирмоқда. Ижара тўловларининг ошиши, тирбандликлар, ҳавонинг ифлосланиши ва ижтимоий инфратузилманинг ҳаддан ташқари юкланиши юқорироқ иш ҳақидан келадиган ҳақиқий фоидани камайтиради. Малакали мутахассислар, айниқса масофадан ишлай оладиганлар учун яшаш жойини танлашнинг бошқача модели пайдо бўлмоқда. Унинг асосини даромадларни кундалик ҳаётнинг умумий харажатлари билан солиштириш ташкил этади. Натижада, шаҳарларнинг рақобатбардошлиги нафақат иш ўринларини яратиш қобилиятига, балки вақтдан фойдаланиш самарадорлиги, хизматларнинг оммабоплиги ва шаҳар инфратузилмасининг сифатига ҳам боғлиқ бўла бошлайди. Бундай трансформация Марказий Осиёда инсон капиталининг шаклланган географиясини ўзгартиришга қодир.

Бу жараённинг иқтисодий моҳияти хонадоннинг номинал даромади ва ҳақиқий фаровонлиги ўртасидаги фарқ билан боғлиқ. Айтайлик, мутахассис Қозоғистоннинг йирик шаҳрида ойига 500 минг тенге олади, уй-жой ижарасига 200 минг, транспортга 50 минг ва шаҳар инфратузилмасининг ҳаддан ташқари юкланганлиги сабабли қўшимча хизматларга яна 40 минг тенге сарфлайди. Ушбу харажатлардан сўнг 210 минг тенге қолади. Бошқа шаҳарда худди шундай иш 400 минг тенге даромад келтириши мумкин, аммо у ерда ижара 120 минг, транспорт — 20 минг, тегишли харажатлар эса — 15 минг тенге туради. Натижада, номинал иш ҳақи 20 фоизга паст бўлса-да, 245 минг тенге қолади. Ушбу шартли мисол меҳнатга ҳақ тўлашдаги фарқ нега ҳамиша ҳам турмуш даражасидаги фарқларга мос келавермаслигини кўрсатади. Фаровонликнинг расмий статистикаси камдан-кам ҳолларда ҳисобга оладиган вақт қиймати қўшимча омилга айланади. Агар кундалик йўл қирқ дақиқа ўрнига икки соат вақтни олса, унда 22 иш куни давомида инсон деярли 30 қўшимча соатни йўқотади. бир йилда бундай йўқотишлар таълим, қўшимча бандлик ёки оилавий ҳаёт учун ишлатилиши мумкин бўлган бир неча иш ҳафтасига тенглашади.

Иқтисодий концентрация ва шаҳар муҳитининг сифати ўртасидаги зиддият Олмаотада энг яққол намоён бўлади. Қозоғистон аҳолисини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, 2009 ва 2021 йиллар оралиғида шаҳар аҳолиси сони тахминан 1,37 миллиондан 2,03 миллион кишигача ўсди. 2026 йилга келиб аҳоли сони 2 миллиондан ошмоқда, ваҳоланки, инфратузилмага тушадиган ҳақиқий юк шаҳар атрофида яшовчиларнинг кундалик қатновлари билан янада кучаяди. Заилий Алатау этагидаги географик жойлашув атмосфера ифлосланишининг тўпланиши учун алоҳида шароит яратади, чунки ҳарорат инверсиялари чиқиндиларнинг тарқалишига халақит беради. Автомобиль транспорти, иситиш ва минтақавий ифлосланиш манбалари фақат саноат ишлаб чиқариши кўрсаткичлари орқали баҳолаб бўлмайдиган муаммони шакллантиради. Шу билан бирга, Олмаота молия муассасалари, университетлар, тиббиёт ташкилотлари ва хизмат кўрсатиш соҳаси корхоналарининг салмоқли концентрациясини сақлаб қолмоқда. Парадокс юзага келади: шаҳарнинг иқтисодий афзалликлари қисман экологик ва транспорт харажатлари билан қопланади. Ёш мутахассислар учун бу мақбул алмашинув бўлиб қолиши мумкин, аммо фарзандли оилалар вазиятни бошқача баҳолайдилар. Улар учун мактабгача бўлган масофа, боғларнинг мавжудлиги, тиббий хизмат ва автомобилга доимий қарамликка тушмасдан яшаш имконияти муҳимдир. Шундай қилиб, бир шаҳар бир вақтнинг ўзида иқтисодий имкониятларнинг энг йирик маркази бўлиб қолиши ва малакали аҳолининг алоҳида тоифалари учун нисбий жозибадорлигини йўқотиши мумкин.

Астана маъмурий концентрация ва кенг кўламли инфратузилмавий сармояларга асосланган шаҳар рақобатбардош афзаллигининг бошқа турини кўрсатади. Қозоғистон пойтахтининг 1997 йилда кўчирилиши постсовет Марказий Осиёсида аҳоли ҳудудий қайта тақсимланишининг энг салмоқли давлат лойиҳаларидан бирига айланди. Агар 1990-йилларнинг охирида аҳоли сони тахминан 300 минг кишини ташкил этган бўлса, 2020-йилларнинг ўрталарига келиб у 1,5 миллиондан ошди. Давлат муассасалари, қурилиш сектори, молиявий ташкилотлар ва таълим марказлари мутахассисларнинг барқарор оқимини таъминлади. Бироқ, аҳолининг жадал ўсиши мактаблар, коммунал тармоқлар ва йўл инфратузилмасига тушадиган юкнинг ортиши билан кечмоқда. Иситиш ва шаҳар муҳитини сақлаш харажатларини оширадиган кескин континентал иқлим қўшимча чекланиш сифатида намоён бўлмоқда. Бундай шароитда пойтахтнинг келгусидаги жозибадорлиги инфратузилма аҳоли билан бир хил суръатда ривожлана олишига боғлиқ. Ҳатто юқори иш ҳақи ҳам таълим муассасаларида жойларнинг етишмаслигини ёки янги турар жой даҳаларининг иш жойларидан сезиларли даражада узоқда жойлашганини тўлиқ қоплай олмайди. Астана тажрибаси шуни кўрсатадики, маъмурий сармоялар йирик шаҳар яратишга қодир, аммо инсон капиталини барқарор ушлаб туриш шаҳарнинг кундалик фаолият кўрсатиш сифатини доимий равишда оширишни талаб қилади.

Ўзбекистонда шунга ўхшаш жараёнлар юқорироқ демографик юк ва тарихий шаҳарларнинг нисбатан зич тармоғи фонида ривожланмоқда. Мамлакат аҳолиси 2026 йилга келиб 39,5 миллион кишига яқинлашди, бу эса уни Марказий Осиёнинг энг йирик демографик бозорига айлантиради. Тошкент замонавий ишбилармонлик фаоллиги, халқаро таълим, молиявий хизматлар ва технологик тадбиркорликнинг катта қисмини ўз атрофида жамлайди. Шу билан бирга, Самарқанд, Наманган, Андижон, Фарғона ва Бухоро ўз таълим, саноат ва маданий ресурсларига эга. Транспорт алоқаларининг ривожланиши иқтисодий имкониятларни фақат бир пойтахт билан чеклаб қўймасдан, малакали бандликни бир нечта марказлар ўртасида тақсимлаш имконини беради. Иш жойи жойлашган шаҳар ва мутахассис доимий яшашни афзал кўрадиган шаҳар ўртасидаги фарқ айниқса муҳим бўлиб бормоқда. Рақамли хизматлар ва гибрид бандликнинг кенгайиши марказий офисда кундалик бўлиш заруратини аста-секин камайтиради. Бироқ, бу жараён электр таъминотининг ишончлилиги, интернет тезлиги ва замонавий турар жойларнинг мавжудлигига боғлиқ. Агар минтақавий шаҳарлар камроқ уй-жой харажатлари билан базавий хизматларнинг тенг сифатини таъминласа, улар пойтахт даражасидаги иш ҳақини такрорламасдан мутахассислар учун рақобатлашиш имкониятига эга бўладилар. Ўзбекистон учун бундай модель иқтисодий фаолликнинг потенциал марказлари кўплиги сабабли айниқса муҳимдир.

Қирғизистон иқтисодий имкониятларнинг Бишкекда тўпланиши ва минтақавий меҳнат бозорларининг чекланган сиғими билан боғлиқ бўлган урбанизация дисбалансининг бошқа бир вариантини намоён этади. 2022 йилги рўйхатга олиш маълумотларига кўра, пойтахт аҳолиси тахминан 1,1 миллион кишини ташкил этган бўлса, мамлакат аҳолиси сони 6,9 миллиондан ошган. Бишкек давлат бошқаруви, етакчи университетлар, тиббиёт муассасаларининг салмоқли қисми ва энг ривожланган профессионал хизматлар бозорини ўз атрофида жамлайди. Шу билан бирга, қишки ҳавонинг ифлосланиши, транспорт тирбандлиги ва уй-жой нархининг ошиши кейинги ўсиш учун жиддий чекловларни келтириб чиқармоқда. Муқобил шаҳарлар, жумладан Ўш, Қорақол ва Жалолобод савдо, туризм, таълим ва минтақавий логистика билан боғлиқ турли афзалликларга эга. Бироқ, табиий жозибадорлик ёки арзонроқ ижаранинг ўзи тўлақонли малакали бандлик бозорини шакллантира олмайди. Барқарор муқобил учун иш берувчилар, профессионал жамиятлар ва ихтисослашган хизматларнинг етарлича концентрацияси зарур. Шунга кўра, Бишкек ва минтақавий марказлар ўртасидаги рақобат ободонлаштиришнинг алоҳида кўрсаткичлари билан эмас, балки иқтисодий ихтисослашув ва шаҳар инфратузилмасининг уйғунлиги билан белгиланади. Минтақавий шаҳарлар миллий ёки халқаро бозорда ишлай оладиган мутахассисларни ушлаб қоладиган ва бир вақтнинг ўзида кичикроқ аҳоли пунктларининг афзалликларидан фойдаланадиган сценарий энг истиқболли бўлиб кўринади.

Халқаро тажриба шуни тасдиқлайдики, шаҳар муҳитининг сифати мустақил иқтисодий ресурсга айланиши мумкин. Копенгагенда велосипед инфратузилмаси ва жамоат транспортига қилинган кўп йиллик сармоялар аҳолининг салмоқли қисмининг шахсий автомобилларга қарамлигини камайтди. Венада муниципал ва субсидияланадиган уй-жой тизими тарихий жиҳатдан бозор ижарасининг кенг ижтимоий гуруҳлар учун яшаш имкониятига таъсирини чеклаб келади. Бу мисоллар Европа моделларини Марказий Осиёга механик равишда кўчириш мумкинлигини англатмайди, чунки муниципалитетларнинг молиявий имкониятлари ва институционал шароитлари сезиларли даражада фарқ қилади. Аммо улар транспорт қулайлиги ва уй-жой сиёсати шаҳарнинг иқтисодий рақобатбардошлигига бевосита таъсир қилишини кўрсатади. Шунга ўхшаш қонуният университет марказларининг ривожланишида ҳам сезилади, бу ерда таълим муассасаларининг тўпланиши малакали меҳнатнинг барқарор бозорлари шаклланишига ёрдам беради. Марказий Осиё шаҳарлари учун шаҳар муҳити ва битирувчиларни ушлаб қолиш имконияти ўртасидаги алоқа айниқса муҳимдир. Ёш мутахассис пойтахтда таълим олиши мумкин, аммо агар у ерда тенг келадиган профессионал бандлик ва қулайроқ яшаш шароитлари мавжуд бўлса, бошқа шаҳарни танлаши мумкин. Узоқ муддатли истиқболда бундай қарорлар тадбиркорлик фаоллиги, солиқ тушумлари ва истеъмол талабининг тақсимланишига таъсир қилади. Демак, ободонлаштириш шунчаки ижтимоий харажатлар моддаси бўлишдан тўхтайди ва инсон капиталига киритилган сармоя белгиларини касб этади.

Шаҳар муҳитининг хавфсизлиги алоҳида аҳамият касб этмоқда, у жиноятчиликнинг расмий статистикасига қараганда анча кўп омилларни ўз ичига олади. кўчаларнинг ёритилганлиги, кечки пайт жамоат транспортининг оммабоплиги, йўл ҳаракати хавфсизлиги ва пиёдалар инфратузилмасининг ҳолати аҳолининг кундалик ҳаракатчанлигини бевосита белгилайди. Фарзандли оилалар учун мактаб ўқувчиларининг мустақил ҳаракатланиши, таълим муассасаларининг яқинлиги ва тиббий ёрдамнинг ишончлилиги муҳимдир. Аёллар ва кекса ёшдаги аҳоли учун жамоат жойларининг сифати ва қўшимча транспорт харажатларисиз шаҳар хизматларидан фойдаланиш имконияти катта аҳамиятга эга. Шу билан бирга, хавфсизлик ва қулайлик ҳамиша ҳам янги автомагистраллар қурилишига тенг келадиган йирик капитал маблағларни талаб қилмайди. Чорраҳаларни ташкил этиш, пиёдалар йўналишларини ривожлантириш ва жамоат транспортини самарали бошқариш нисбатан кам сармоялар билан салмоқли ижтимоий эффект беришга қодир. Иқтисодий нуқтаи назардан, бундай ўзгаришлар шахсий автомобили бўлмаган одамлар учун иш ўринларининг оммабоплигини кенгайтиради. Улар шунингдек, иш берувчиларнинг ходимларнинг кечикиши, чарчаши ва чекланган ҳудудий ҳаракатчанлиги билан боғлиқ яширин харажатларини камайтиради. Шу сабабли, шаҳар инфратузилмасининг сифати аста-секин меҳнат унумдорлиги омилига айланмоқда, гарчи унинг таъсири минтақавий иқтисодий ҳисоботларда камдан-кам ҳолларда бевосита акс этса ҳам.

Уй-жой бозори шаҳар рақобатининг янги моделининг жиддий чекловчиси бўлиб қолмоқда. Аҳоли пункти жозибадорлигининг ортиши аксарият ҳолларда кўчмас мулкнинг қимматлашишига олиб келади, бу эса аста-секин арзон яшашнинг дастлабки афзаллигини йўққа чиқаради. Иқтисодий адабиётларда бундай эффект шаҳар қулайликларининг ер ва уй-жой нархларида капиталлашуви орқали кўриб чиқилади. Агар шаҳар транспорт, экология ва жамоат жойларини яхшиласа, кўчмас мулк эгалари ижара ставкаларини ошириш имкониятига эга бўладилар. Натижада, ободонлаштиришдан келадиган иқтисодий фоиданинг бир қисми ижарачилардан активлар эгаларига ўтади. Марказий Осиё учун бу муаммо норасмий ижара муносабатларининг юқори улуши ва маҳаллий уй-жой бозорларининг чекланган шаффофлиги сабабли айниқса муҳимдир. Ички миграция, университетларнинг тўпланиши ва ипотека кредитининг кенгайиши қўшимча босим яратади. Шу сабабли, шаҳар жозибадорлигининг ортиши аҳолининг барча гуруҳлари учун яшаш имкониятининг ошишини англатмайди. Аксинча, уй-жой таклифининг тегишлича кўпайишисиз, муваффақиятли шаҳар ўзгаришлари ижтимоий табақаланишни тезлаштириши мумкин. Айнан шаҳар муҳити сифати ва барқарор уй-жой оммабоплигининг уйғунлиги аҳоли пунктининг рақобатбардош афзаллиги қанча вақт сақланиб қолишини белгилайди.

Истиқболда миграция афзалликларининг ўзгариши Марказий Осиёнинг иқтисодий географиясига сезиларли таъсир кўрсатишга қодир. Пойтахтлар капитал, давлат институтлари ва ихтисослашган меҳнат бозорлари тўпланишининг афзалликларини сақлаб қолади, аммо уларнинг малакали кадрларга бўлган монополияси аста-секин заифлашиши мумкин. Минтақавий марказлар рақамли бандлик, университетларнинг ривожланиши ва профессионал хизматлар секторининг кенгайиши шарофати билан қўшимча имкониятларга эга бўладилар. Шу билан бирга, ҳал қилувчи омил шаҳар қулайлигининг абсолют даражаси эмас, балки даромадлар, харажатлар ва мавжуд ҳаётий имкониятларнинг нисбати бўлади. Халқаро даромадга эга мутахассис учун ишончли инфратузилмага эга кичик шаҳар меҳнат бозори янада ривожланган пойтахтдан кўра иқтисодий жиҳатдан жозибадорроқ бўлиб чиқиши мумкин. Шифокор, муҳандис ёки ўқитувчи учун маҳаллий профессионал муассасалар ва мансаб пиллапояларидан кўтарилиш истиқболлари ўз аҳамиятини сақлаб қолади. Шу сабабли, хонадонлар ва профессионал гуруҳларнинг муайян хусусиятларидан ташқарида энг жозибадор шаҳарларнинг ягона рейтинги мавжуд эмас. Фақат сармоялар учун рақобатдан инсон капиталини ушлаб қолиш қобилияти учун рақобатга ўтиш асосий таркибий ўзгаришга айланмоқда.

Ушбу моделда шаҳар муҳити билимлар, тадбиркорлик ва малакали бандликнинг жойлашувини белгилайдиган иқтисодий ихтисослашув элементга айланади. Якуний ҳисобда, Марказий Осиё шаҳарларининг келажаги инсонга қаерда энг юқори иш ҳақи таклиф қилинишига эмас, балки унинг даромади қаерда ўз вақти, соғлиғи ва ҳаётий имкониятларини тасарруф этиш учун энг катта эркинликни беришига боғлиқ бўлиши мумкин.