Қадрдон пойтахтларим
Алмати ва Астана Марказий Осиёнинг бошқа мегаполисларидан ўзиб кетишда давом этмоқда
Қадрли пойтахтларим
Алмати узоқ вақт давомида Қозоғистоннинг сиёсий ва тижорий функцияларини бирлаштириб келди ва Марказий Осиёнинг етакчи ишбилармонлик маркази мақомини мустаҳкамлади. Астана Қозоғистон пойтахтига айланганидан сўнг, икки шаҳарнинг роли бир-бирини тобора сезиларли даражада тўлдира бошлади: Алмати аввалгидек минтақанинг энг йирик ишбилармонлик ва молиявий маркази бўлиб қолди, Астана эса ўзининг сиёсий, институционал ва корпоратив нуфузини оширди. Қозоғистон бўйича янгиланган маълумотларга кўра, Астана иқтисодиёти тахминан 10 фоизга, Алматиники эса тахминан 5 фоизга ўсди. 2025 йилда бу икки шаҳар биргаликда қарийб 107 миллиард доллар яратди. Улар биргаликда Марказий Осиё савдосининг салмоқли қисмини бирлаштирувчи ҳаракатлантирувчи кучга айланди.
Алмати ва Астана Марказий Осиёда ўхшаши йўқ иқтисодий миқёсга эга. TCA Марказий Осиё баланси маълумотларига кўра, минтақа ЯИМнинг ярмидан кўпи ва тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажмининг қарийб учдан икки қисми биргина Қозоғистон ҳиссасига тўғри келади. Бундай миқёс ишбилармонлик фаоллигини таъминлайдиган муниципал инфратузилмани қуриш ва сақлаб туриш учун зарур бўлган бюджет ресурсларини шакллантириш имконини беради.
Қозоғистон, шунингдек, Марказий Осиёдаги энг ривожланган капитал бозорларига эга. Алматидаги Қозоғистон фонд биржаси (KASE) ҳамда Астанадаги Астана халқаро молия маркази (АИФЦ) ва Астана халқаро биржаси (АИК)нинг бирлашуви компанияларга акциядорлик капитали, қарз маблағлари, институционал инвесторлар ва молиявий инфратузилмага минтақадаги бошқа ҳеч бир бозорда мавжуд бўлмаган миқёсда кириш имконини беради. Бундан ташқари, Қозоғистон Марказий Осиёда инвестициявий даражадаги суверен рейтингга эга ягона давлат бўлиб, бу мамлакат хавфи учун мукофотни пасайтиради ва пастроқ рейтингга эга минтақавий бозорларга нисбатан компаниялар ва лойиҳаларни молиялаштириш қийматини камайтиришга ёрдам беради.
Бу устунликлар ўнлаб йиллар давомида шаклланган. Алмати ва Астана аллақачон йирик жаҳон компаниялари учун минтақавий база бўлиб хизмат қилиб, корпоратив бошқарув, молия, профессионал хизматлар ва малакали ишчи кучининг барқарор экотизимини яратган. Бу тажриба, ўз навбатида, уларнинг қўшимча инвестициялар ва минтақавий бош қароргоҳларни жалб қилиш қобилиятини оширади.
Тошкент ва Бишкек ҳам тез ривожланмоқда
Кейинги ўринда Тошкент туради. Ўзбекистоннинг сиёсий ва савдо пойтахти иқтисодиёти 2025 йилда қарийб 29 миллиард долларни ташкил этди, бу Алмати иқтисодиётидан тахминан 40 фоизга ва Астана иқтисодиётидан уч чоракка камдир. Тошкент ҳам шиддатли ўсишни намойиш этди: дастлабки маълумотларга кўра, унинг иқтисодиёти реал ифодада 2025 йилга келиб 11,3 фоизга ошган.
Тошкент Ўзбекистоннинг демографик миқёсидан фойда кўради. Мамлакат аҳолиси Қозоғистон аҳолисидан деярли икки баравар кўп, демак, пойтахт анча катта ички бозор ва ишчи кучидан фойдаланиш имкониятига эга бўлади. Аммо бундай миқёс бир вақтнинг ўзида барқарор иш ўринлари яратиш ва уй-жой ҳамда инфратузилмага доимий инвестициялар киритиш эҳтиёжини оширади. Агар маҳсулдорлик ва инвестициялар аҳоли ўсиши билан ҳамқадам бўлмаса, демографик устунлик Тошкентга Алмати ва Астанадан ортда қолишни қисқартиришга ёрдам бериш ўрнига, тобора кўпроқ чекловга айланиб бориши мумкин.
Шу билан бирга, Алмати ва Астана аҳоли жон бошига анча юқори иқтисодий маҳсулот ҳажмини таъминлайди. 2025 йилда аҳоли жон бошига ялпи ҳудудий маҳсулот (ЯҲМ) ҳисобот йилидаги ўртача айирбошлаш курсларидан фойдаланилганда, Тошкентдаги қарийб 9 300 долларга нисбатан, Алматида тахминан 29 900 АҚШ долларини ва Астанада 23 700 долларни ташкил этди. Бу кўрсаткичлар меҳнат маҳсулдорлиги, уй хўжаликлари даромади ёки турмуш даражасини эмас, балки аҳоли жон бошига тўғри келадиган маҳсулот ҳажмини акс эттиради.
Тошкент каби Бишкек ҳам сиёсий пойтахт ва асосий иқтисодий марказ функцияларини бирлаштиради. Бироқ, бу ерда ҳисобот даврлари сифатида фойдаланилган маълумотларга кўра, унинг иқтисодиёти Тошкент иқтисодиётининг атиги 30 фоизини ташкил этади. Қирғизистон Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2024 йилда мамлакат иқтисодиёти 15,8 фоизга ўсган.
Аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ бўйича ҳам Бишкек Тошкентдан орқада. Бишкекда 2024 йилда аҳоли жон бошига ЯИМ қарийб 6500 долларни ташкил этган бўлса, Тошкентда 2025 йилда бу кўрсаткич тахминан 9300 долларни ташкил қилди. Бу маълумотлар турли ҳисобот йилларига тегишли бўлиб, меҳнат маҳсулдорлиги ёки уй хўжаликлари даромадларини эмас, балки аҳоли жон бошига тўғри келадиган иқтисодий ишлаб чиқариш ҳажмини ўлчайди.
Бишкекнинг қиёсий устунликлари бошқа текисликда, энг аввало, харажатлар ва ресурсларда ётади. Қирғизистонда корпоратив фойда солиғининг стандарт ставкаси 10 фоизни ташкил этади, бу Қозоғистон ва Ўзбекистондаги стандарт ставкалардан пастдир. Асосан гидроэнергетикага асосланган база кейинги ривожланиш учун сезиларли салоҳиятга эга бўлган кам углеродли энергетикани таъминлайди, гарчи мавсумий электр таъминотидаги узилишлар тўсиқ бўлиб қолмоқда. Бишкекнинг сезиларли даражада кичик аҳолиси ва иқтисодиёти торроқ ички бозорни ва инфратузилма инвестицияларини қўллаб-қувватлаш учун кичикроқ иқтисодий базани англатади.
Тошкент бой берилган имкониятларни қайтариб ололадими?
Қувиб етиш ўсиши нафақат суръатлар масаласидир. Тошкентнинг режалаштирилган миқёсда кенгайиши улкан капитал қўйилмаларни талаб қилади. Бу маблағлар турли манбалардан: давлат ресурслари, мамлакат ичидаги ва хориждаги хусусий инвестициялар, шунингдек, халқаро заёмлардан келиб тушиши керак. Бу каналларнинг ҳар бири ўз чекловларига эга. Ўзбекистоннинг қарийб 147 миллиард долларлик иқтисодиёти Қозоғистон иқтисодиётидан икки баравардан кўпроқ кичик, унинг суверен кредит рейтинги инвестициявий даражадан паст бўлиб қолмоқда, капитал бозорлари эса етарлича ривожланмаган. Пул ўтказмалари 2025 йилда ЯИМнинг 14,3 фоизигача ўсди, бу хорижда олинадиган даромадларнинг иқтисодиёт учун давом этаётган аҳамиятини кўрсатади. Қозоғистон эса, аксинча, 306 миллиард долларлик иқтисодиётга, инвестициявий даражадаги суверен кредит рейтингига ва сезиларли даражада катта молиявий ва ресурс захираларига эга. Булар жиддий таркибий тўсиқлар бўлиб, уларни енгиб ўтиш учун йиллар керак бўлади ва инвестициявий хавфларни камайтириш ҳамда капитални анча катта миқёсда сафарбар қилиш учун капитал бозорларини ривожлантиришни, меҳнат бозорини ислоҳ қилишни ва институтларни мустаҳкамлашни талаб қилади.
Тошкент ҳозирча Астанани натижалар бўйича қувиб ўтгани йўқ, аммо фарқ қисқарди
Сўнгги йилларда Тошкент Астанага қараганда тезроқ ўсди, аммо 2025 йилга келиб фарқ сезиларли даражада камайди. Тошкентнинг реал ЯИМ ўсиши 11,3 фоизни ташкил этди, бу Астанадаги 10,2 фоизга нисбатан, яъни ўсишдаги фарқ атиги 1,1 фоиз пунктини ташкил этди. Расмий маълумотлар шуни кўрсатадики, Тошкентнинг яқиндаги барқарор устунлиги нисбий фарқни қисқартирди, аммо улар бундай устунлик шаҳар тенгликка эришиши учун етарлича узоқ вақт давомида сақланиб қолишини тасдиқламайди.
Тошкент ҳам кенгаймоқда. Янги Тошкент қурилиши 2023 йилда бошланган бўлиб, биринчи босқич 600 000 аҳолига мўлжалланган, якуний босқичда эса шаҳар аҳолиси 2 миллионга етиши керак. 2034 йилга келиб 200 000 та хонадон қуриш, шунингдек, ишбилармонлик, таълим ва транспорт инфратузилмасини таъминлаш режалаштирилган. Аллақачон турар жой мажмуалари, бизнес марказлари ва университет кампуслари қурилиши олиб борилмоқда.
Бу вақтда Астана аллақачон инфратузилмани ривожлантиришга сезиларли ҳисса қўшмоқда. 2026 йилнинг январь-июль ойларида қарийб 2,2 миллион квадрат метр уй-жой қурилиши якунланди, шунингдек, янги транспорт ва коммунал инфратузилма барпо этилиши давом этмоқда. Шаҳарнинг бош режаси 2035 йилга келиб аҳоли сонини 2,275 миллион кишига етказишни, шунингдек, уй-жой қурилиши, транспорт ва инфратузилмани янада ривожлантиришни назарда тутади.
Тошкентда ҳам, Астанада ҳам бу режаларда назарда тутилган тўлиқ миқёсли кенгайиш ҳозирча фақат истиқбол бўлиб қолмоқда.
Шундай қилиб, Тошкент доимий равишда ўзгариб турадиган мақсадни таъқиб қилмоқда. Астананинг 2025 йилдаги кескин тезлашиши Тошкентнинг ўсишдаги устунлиги қанчалик тез қисқариши мумкинлигини кўрсатади. Қолган фарқни камайтириш учун Тошкент Астана ўз иқтисодий ва шаҳар базасини кенгайтиришни давом эттираётган бир пайтда сезиларли иқтисодий устунликни сақлаб қолиши керак. Агар бу устунлик тенгликка эришилгунга қадар йўқолса, фарқ қисқаришдан тўхтайди. Шу боис, шаҳарлар бўйича ҳозирги маълумотлар Тошкент Астанани қувиб ўтиш йўлида эканидан далолат бермайди.
Алмати анча жиддийроқ тўсиқдир
Тошкентнинг Алмати билан солиштиргандаги вазифаси бошқача. Алмати иқтисодиёти ҳозир икки баравардан кўпроқ катта, демак, Тошкент фарқни қисқартириш учун ўнлаб йиллар давомида ундан сезиларли даражада ўзиб кетиши керак бўлади. Тошкент 2025 йилда реал ЯИМнинг 11,3 фоиз ўсишини маълум қилди, Алматида эса бу кўрсаткич 4,9 фоизни ташкил этди, бу аввалги йилларга нисбатан сезиларли даражада кўпдир. Иқтисодиёт ҳажмидаги фарқни камайтириш учун Тошкент ўнлаб йиллар давомида сезиларли устунликни сақлаб қолиши талаб этилади.
Астана каби Алмати ҳам бир жойда тўхтаб қолгани йўқ. Унинг 2040 йилгача бўлган ривожланиш дастури ва бош режаси бутун шаҳар бўйлаб ишбилармонлик фаоллиги ва ривожланишни тақсимлашга қаратилган бешта асосий иқтисодий ва шаҳар марказларини назарда тутади. Қайта кўриб чиқилган таклифлар 2040 йилга келиб аҳоли сонини 3,6 миллион кишига етказишни, шунингдек, уй-жой қурилиши ва инфратузилмани янада ривожлантиришни назарда тутади. Яқин атрофдаги Алатау шаҳри, гарчи алоҳида бошқарувда бўлса-да, Алматининг йирикроқ агломерацияси таркибий қисми сифатида ривожланмоқда ва минтақанинг бандлик, инвестициялар ва иқтисодий базасини янада мустаҳкамлаши мумкин. Бироқ, унинг ҳиссаси ушбу таққослашда фойдаланилган Алмати шаҳри ЯИМида ҳисобга олинмаган.
2025 йилдаги иқтисодий миқёсда Тошкент фақат тенгликка эришиш учунгина 50 йил давомида Алматига нисбатан реал ЯИМда тахминан 1,75 фоизлик ўртача йиллик нисбий устунликни мураккаб фоиз ҳисобида сақлаб туриши керак бўлади. Бундай устунлик шунчалик узоқ вақт давомида сақланиб қолиши мумкин деб ўйлашга асослар кам. ИҲТТнинг узоқ муддатли прогнозлари ҳам ривожланаётган иқтисодиётга эга мамлакатларда ўсиш вақт ўтиши билан улар юқори даромадли мамлакатларга яқинлашгани сайин секинлашишини кўрсатади. Агар Тошкентнинг устунлиги унинг иқтисодиёти етилиши билан қисқарса, қувиб етиш ривожланиши кўпроқ вақт талаб этади ва умуман содир бўлмаслиги ҳам мумкин.
Бишкек Тошкентни қувиб ўта оладими?
Бишкекнинг 2024 йилда реал ЯИМнинг 15,8 фоизга ўсиши ҳайратланарли бўлди, аммо анча кичик базадан тез ўсишнинг ўзи қувиб етиш ривожланиши траекториясини яратмайди. Бишкек иқтисодиёти Тошкент иқтисодиётининг атиги 30 фоизини ташкил этади, бу нисбий фарқни, умуман олганда, Тошкентнинг Алмати билан фарқи миқёсига мос келадиган даражада қолдиради, гарчи бир оз каттароқ бўлса-да. Шу боис, Бишкек Тошкент иқтисодиёти миқёсига жиддий равишда шубҳа туғдириши учун унга кўп йиллар давомида барқарор устунлик керак бўлади.
Бишкек янги шаҳарнинг ягона лойиҳаси орқали эмас, балки шаҳар муҳитига интеграциялашув ҳисобига кенгаймоқда. 2024 йилдаги маъмурий-ҳудудий ислоҳот атрофдаги 24 та аҳоли пунктини бирлаштириш ҳисобига унинг ҳудудини уч баравардан кўпроққа — 12 900 дан тахминан 41 000 гектаргача оширди. Шундан сўнг шаҳар 2030 йилгача бўлган ривожланиш режасини тасдиқлади, унинг доирасида янги туманларда сув қувурлари тармоқлари ва ижтимоий инфратузилма қурилиши аллақачон олиб борилмоқда. Тасдиқланган 2050 йилгача бўлган бош режа аҳоли сонини 2 миллион кишига яқинлашишини назарда тутади.
Интизорлик билан кутаман
Алмати, Астана, Тошкент ва Бишкек инвестициялар, ўсиб бораётган талаб ва минтақавий алоқаларнинг мустаҳкамланиши туфайли ривожланиши кутилмоқда. Уларнинг ҳар бирининг ўсиши бошқа шаҳарлар учун каттароқ бозорлар ва янги имкониятлар яратиши, умуман Марказий Осиёни мустаҳкамлаши мумкин.
Қозоғистон ўзининг тарихий устунликларини мустаҳкамлашда давом этмоқда. Алмати ва Астана корпоратив тармоқларни, молиявий институтларни ва ўнлаб йиллар давомида тўпланган тажрибани кенгайтирмоқда, демак, уларнинг иқтисодий етакчилиги асослари мустаҳкамланишда давом этмоқда.
Рим бир кунда қурилмаган, Қозоғистоннинг ишбилармонлик экотизими ҳам худди шундай. Марказий Осиёда янги марказлар пайдо бўлмоқда, аммо унинг тан олинган етакчилари ҳам ўсмоқда.