Миллионлаб одамлар шимолга кетишади

Миллионлаб Марказий Осиёликлар шимолга ё'л олишади.

Марказий Осиё ан'анавий равишда демографияга туг'илиш, аҳоли сони ва миграция нуқтаи назаридан қараган. Бироқ, минтақа аллақачон келажакдаги ищи кучини шундай миқёсда шакллантираётганини тан олиш анча муҳимроқ, унинг оқибатлари фақат 2030-йилларга келиб то'лиқ намоён бо'лади.

Бугунги кунда Марказий Осиёнинг бешта мамлакати аҳолиси 80 миллиондан ошади, 1950-йилда бу ко'рсаткич тахминан 17,5 миллион эди. БМТ прогнозларига ко'ра, минтақа аҳолиси 2050-йилга келиб 114 миллиондан ошиши мумкин. Марказий Осиёликларнинг қарийб учдан бир қисми ҳозирда 15 ёшгача ва асрнинг о'рталарига келиб, яна 20 миллион киши меҳнатга лаёқатли ёш гуруҳига киради. Бу улкан рақам бо'либ, бутун Қозог'истоннинг ҳозирги аҳолисига тенг келадиган қо'шимча аҳолининг минтақавий меҳнат бозорига киришини самарали ифодалайди.

Бундан ташқари, бу демографик босим жуда нотекис тақсимланган. Марказий Осиё аҳолисининг о'ртача ёши тахминан 27 ёшни ташкил этади. Тожикистонда бу тахминан 22 ёшни, Қозог'истонда эса 30 ёшга яқинлашмоқда. Тожикистонда 15 ёшгача бо'лган болалар аҳолининг тахминан 36 фоизини ташкил қилади. Қирг'изистонда ҳам вазият шунга о'хшаш: 2026-йил бошида мамлакатда 18 ёшгача бо'лган 2,73 миллион бола бор эди, бу мамлакат аҳолисининг 37 фоизини ташкил қилади. О'збекистонда демографик ко'рсаткич янада ҳайратланарли. 2026-йил 1-январ ҳолатига ко'ра, аҳоли сони 38,24 миллионни ташкил этди, бу 1991-йилдаги 20,6 миллионга нисбатан. 35 йил ичида мамлакат аҳолиси тахминан 17,6 миллион кишига ёки деярли 86 фоизга ошди. Бу рақамларнинг барчаси бугунги мактаблар, болалар бог'чалари ва ҳовлилар 10-15 йил ичида меҳнат бозорига айланишини ко'рсатади. Бугунги кунда миллионлаб мактаб о'қувчилари бир вақтнинг о'зида биринчи ишларини қидиришни, уй-жой ижарага олишни ёки сотиб олишни, оила қуришни, кредит олишни ва шаҳар муҳитининг бутунлай бошқача сифатини талаб қилишни бошлайдилар. Шунинг учун, кейинги о'н йилликда Марказий Осиё учун асосий иқтисодий савол бугун туг'илган болалар сони эмас, балки улар эртага қаерда ишлашларидир.

Демографик то'лқиннинг о'зига хос хусусияти унинг инерциясидир. Завод бир неча йил ичида қурилиши ёки ёпилиши мумкин, инвестиция сикли кечиктирилиши мумкин, солиқ ставкаси ҳукумат қарори билан о'згартирилиши мумкин, аммо 2036 йилдаги йигирма ёшли фуқаро 2035 йилги иқтисодий сиёсат билан "бекор қилиниши" мумкин эмас. Улар аллақачон туг'илган. Шунинг учун демография энг олдиндан айтиб бо'ладиган иқтисодий омиллардан биридир. Агар мамлакатда бугунги кунда 5-10 ёшли болаларнинг бир неча авлоди бо'лса, давлат о'н йил ичида қанча ёшлар коллеж, университет ва кейин бизнесга киришини тахминан билади. Қирг'изистон бунга аниқ мисол бо'ла олади. Халқаро ҳисоб-китобларга ко'ра, унинг ищи кучи йилига тахминан 50 000 кишига ко'паяди. О'н йил ичида бу потенциал равишда тахминан ярим миллион қо'шимча меҳнат бозори иштирокчисини англатади. Аҳолиси 7 миллиондан сал ко'проқ бо'лган иқтисодиёт учун бу жуда катта оқимдир.

О'збекистон бутунлай бошқа мутлақ қийматлар билан ишлайди: унинг аҳолиси ҳар йили юз минглаб одамларга о'сиб бормоқда ва Халқаро валюта жамг'армаси ҳисоб-китобларига ко'ра, меҳнатга лаёқатли аҳоли келгуси йилларда йилига тахминан 1,5% га о'сиши мумкин. Шунинг учун, ҳатто тез иқтисодий о'сиш ҳам бандлик муаммосининг бартараф этилишини кафолатламайди. Иқтисодиёт йилига 6-7% га о'сиши мумкин, аммо агар унумдорлик иш о'ринлари сонидан тезроқ о'сса, ба'зи ёшлар барибир ортда қоладилар. Бу асосий муаммо. ЯИМнинг о'сишининг о'зи мамлакат учун етарли эмас. У бир вақтнинг о'зида юз минглаб барқарор иш о'ринларини яратадиган тарзда ЯИМ яратиши керак. 2 миллиард долларга тушадиган капитал талаб қиладиган кончилик лойиҳаси саноат ишлаб чиқаришини, экспортни ва солиқ тушумларини сезиларли даражада ошириши мумкин, аммо қурилишдан кейин у атиги бир неча минг кишини иш билан та'минлаши мумкин. Ёш мамлакат учун бу фойдали, аммо демографик жиҳатдан етарли бо'лмаган натижадир. Шунинг учун Марказий Осиёга нафақат йирик саноат, балки жуда ко'п сонли о'рта корхоналар: озиқ-овқат ишлаб чиқариш, то'қимачилик, логистика, қурилиш, қишлоқ хо'жалигини қайта ишлаш, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, электротехника, ускуналарни та'мирлаш, туризм, транспорт, коммунал хизматлар, рақамли хизматлар ва улкан ищи кучини о'злаштиришга қодир юзлаб бошқа соҳалар ҳам керак бо'лади.

Иккинчи демографик босим фабрикаларда эмас, балки шаҳарларда намоён бо'лади. Меҳнат бозорига кираётган ёшлар бир вақтнинг о'зида потенциал уй-жой исте'молчиларига айланади. Агар минтақадаги қо'шимча миллионлаб аҳолининг ҳатто кичик бир қисми ҳам ҳар йили якка тартибда уй-жой қурса, Марказий Осиё о'нлаб йиллар давомида юз минглаб квартиралар қуришга мажбур бо'лади. Аммо квартиранинг о'зи муваффақият кафолати эмас. Ҳар бир янги турар-жой маҳалласи ортида электр тармоқлари, сув, канализация, ё'ллар, мактаблар, клиникалар, жамоат транспорти, иссиқлик, интернет ва транспорт учун қулай шароитларда иш о'ринлари ётади. Шунинг учун, ҳукуматлар буни ҳеч қачон расман шундай деб атамасалар ҳам, демографик о'сиш асосий инфратузилма дастурига айланади.

Бу, айниқса, Тошкент, Бишкек, Душанбе, Остона, Олмаота, Чимкент ва тез ривожланаётган вилоят марказларида сезиларли бо'лади. Бундан ташқари, бу о'сиш нафақат аҳолининг табиий о'сиши, балки ички миграция туфайли ҳам содир бо'лади. Қишлоқ жойларидан келган ёш одам камдан-кам ҳолларда ота-оналари авлоди каби бир хил иқтисодий имкониятлардан қониқиш ҳосил қилади. Смартфон вилоятларнинг ахборот изоляциясини самарали равишда бартараф этди: пойтахт Олмаота, Москва, Остона, Тошкент, Сеул ёки Дубайдаги иш ҳақи, иш о'ринлари ва исте'мол даражаси энди битта экранда ко'ринади. Бу ҳаракатчанликни ва шу билан бирга кутилган натижаларни оширади. Натижада, демографик босим университетлар, қурилиш, саноат ва хизматлар соҳалари жойлашган ҳудудларда то'планади. Штатлар энди якка тартибдаги уйлар эмас, балки юз минглаб аҳоли учун янги шаҳар маҳаллаларини қуради. Бу ерда ното'г'ри режалаштириш қимматга тушади: аввал уй-жойлар пайдо бо'лади, кейин тирбандликлар, мактаблар гавжумлиги, сув ва электр энергияси танқислиги юзага келади ва бир неча йилдан со'нг, давлат фавқулодда вазиятларда маҳаллалар билан бир вақтнинг о'зида қуриш арзонроқ бо'лган инфратузилмани қайта қуришга мажбур бо'лади.

Учинчи муаммо иш о'ринлари сифати билан бог'лиқ. Ёш аҳоли автоматик равишда иқтисодий устунликка айланмайди. Демографик дивиденд фақат катта авлод та'лим, касб-ҳунар эгаллаб, самарали иш топганда пайдо бо'лади. Акс ҳолда, демографик бонус меҳнат экспортига айланади. Марказий Осиёда бундай экспорт учун аллақачон тасдиқланган механизм мавжуд: меҳнат миграцияси. Россия минтақанинг катта қисми учун энг йирик ташқи меҳнат бозори бо'либ қолмоқда, Қозог'истон, Жанубий Корея, Туркия, Форс ко'рфази мамлакатлари ва Европага ё'налишлар кенгаймоқда.

Миграция 2030-йилларда ё'қолмайди, лекин унинг табиати о'згариши мумкин. Янги авлод рақамли жиҳатдан анча билимли, меҳнат шароитларига ко'проқ талабчан ва иш ҳақи фарқларидан ко'проқ хабардор бо'лади. Марказий Осиёлик ищилар учун рақобат энди маҳаллий бизнес билан чекланиб қолмайди. Бу минтақадаги мамлакатлар учун парадокс яратади. Улар давлат маблаг'ларини туг'руқхоналар, болалар бог'чалари, мактаблар, коллежлар ва университетларга сармоя қиладилар, шундан со'нг 20 йил давомида о'қитилган шахс бошқа иқтисодиётда ишлаш учун кетиши мумкин. Пул о'тказмалари бу ё'қотишни қисман қоплайди, аммо улар мамлакат ичидаги инсон капиталининг о'рнини боса олмайди. Шунинг учун, 2030-йиллардаги ҳақиқий рақобат нафақат инвестиция учун, балки иш ҳақи, уй-жой нархлари ва ҳаёт сифатининг мақбул баланси орқали о'з ёшлигини сақлаб қолиш қобилияти учун ҳам бо'лади. Агар ёш мутахассис 500 доллар ишлаб топса-ю, лекин 350 долларга квартира ижарага олса, иш расман мавжуд, аммо мустақил ҳаёт учун иқтисодий асос деярли ё'қ. Шунинг учун демография муқаррар равишда бандлик сиёсатини уй-жой сиёсати билан уйг'унлаштиради. Уй-жой та'минотини оширмасдан арзон ипотека дастурлари фақат нархларни ошириши мумкин. Иш о'ринлари яратмасдан оммавий уй-жой қурилиши янги маҳаллаларни турар-жой ҳудудларига айлантиради. Транспорт ва ижтимоий инфратузилмасиз бизнесни яратиш ищиларнинг ушбу бизнесларга киришини чеклайди. Муаммо тизимли бо'либ бормоқда: иш, уй-жой, та'лим ва шаҳар ягона жараённинг бир қисми сифатида лойиҳалаштирилиши керак.

Демографик то'лқиннинг энг қизиқарли натижаси шундаки, у бутун Марказий Осиёнинг иқтисодий ихтисослашувини о'згартириш имкониятига эга. Минтақа узоқ вақтдан бери асосан хомашё ва ищи кучи етказиб берувчиси сифатида қабул қилинган. Аммо 80 миллиондан ортиқ аҳолиси 100 миллион ва ундан ҳам ко'проққа яқинлашиб, о'зи асосий ички бозорга айланмоқда. Миллионлаб янги оилалар озиқ-овқат, мебел, маиший техника, кийим-кечак, автомобиллар, қурилиш материаллари, дори-дармонлар, та'лим хизматлари ва молиявий маҳсулотларни сотиб олишади. Бу саноатни қуриш мумкин бо'лган соҳалар атрофида талабни яратади.

О'збекистон, аҳолисининг ко'плиги туфайли, айниқса кучли устунликка эга: компания дастлаб қарийб 40 миллион кишилик ички бозорни нишонга олиши ва кейин қо'шни мамлакатларга кенгайиши мумкин. Қозог'истонда аҳоли зичлиги пастроқ, аммо харид қобилияти юқори ва катта саноат базаси мавжуд. Қирг'изистон ва Тожикистонда кичикроқ ички бозорлар мавжуд, аммо айниқса ёш аҳоли. Минтақавий савдо чуқурлашганлиги сабабли, бу фарқлар бир-бирини то'лдириши мумкин. Бешта нисбатан изоляция қилинган бозор о'рнига, тахминан 100 миллион кишилик аҳолига эга макон аста-секин пайдо бо'лиши мумкин. Бу уй-ро'зг'ор буюмлари, озиқ-овқат, қурилиш материаллари, кийим-кечак, кимёвий моддалар, ускуналар ва хизматлар ишлаб чиқариш учун мутлақо бошқача миқёсдир. Аҳоли пункти нафақат ищиларни, балки исте'молчиларни ҳам ишлаб чиқаради. Ва айнан шу икки омилнинг комбинацияси ёш иқтисодиётларнинг о'нлаб йиллар давомида қариб бораётган жамиятларга қараганда тезроқ о'сишига имкон беради.

Бироқ, бунинг салбий томони ҳам бор. Кечиктирилган ҳар бир таркибий ислоҳот йили келажакдаги мослашув харажатларини оширади. Бугун о'н ёшга то'лган бола 2030-йилларнинг о'рталарида меҳнат бозорига киради. Агар уларнинг мактаби ёмон та'лим берса, муаммони 25 ёшида ҳал қилиш 10 ёшга қараганда анча қимматга тушади. Агар шаҳар бугун транспорт ё'лаклари учун ер ажратмаса, о'н йил ичида аллақачон ишлаб чиқилган ерларни сотиб олишга мажбур бо'лади. Агар энергия тармог'и проактив равишда кенгайтирилмаса, янги бизнеслар иқтисодиёт энг ко'п иш о'ринларига муҳтож бо'лган пайтда қувват танқислигига дуч келади. Агар касб-ҳунар та'лими тизими инерция орқали мутахассисларни ишлаб чиқаришда давом эца, бозор бир вақтнинг о'зида пайвандчилар, электрчилар, муҳандислар, технологлар ва дастурчиларнинг етишмаслигини, шунингдек, талаб етарли бо'лмаган мутахассисликлар бо'йича битирувчиларнинг ко'плигини бошдан кечиради.

Муаммонинг ко'лами оддий арифметика билан белгиланади: агар 2050-йилга келиб Марказий Осиёда тахминан 20 миллион қо'шимча одам меҳнатга лаёқатли ёшга кирса, бу о'сишнинг ҳар учдан икки қисми учун битта иш о'рни яратиш ҳам 13 миллиондан ортиқ иш о'рни талаб қилади. Бу расмий бандлик прогнози эмас, балки жуда катта тартиб. Ҳеч бир мегалойиҳа бундай муаммони ҳал қила олмайди. Бу о'н минглаб корхоналар, тадбиркорлар ва инвестиция лойиҳаларини талаб қилади.

Шунинг учун, кейинги 15-20 йил ичида Марказий Осиёнинг асосий инфратузилмаси темир ё'ллар, электр стансиялари ва автомобил ё'ллари бо'лмаслиги мумкин, балки катта ёш авлодни самарали ищи кучига айлантириш механизми бо'лиши мумкин. Ё'ллар, энергетика ва саноат айнан шу механизмнинг бир қисми сифатида мантиқан то'г'ри келади. Минтақа ноёб тарихий ҳолатда: Европа, Россия, Хитой, Жанубий Корея ва бошқа ко'плаб иқтисодиётлар аҳолининг қариши ва келажакда ищи кучи танқислиги билан дуч келаётган бир пайтда, Марказий Осиё миллионлаб янги ёш фуқароларни жалб қилмоқда. Бу улкан қийматга эга потенциал иқтисодий активдир. Аммо демографик ко'рсаткичлар бойликни кафолатламайди. Катта ёш авлод муҳандислар, тадбиркорлар, қурувчилар, шифокорлар ва малакали ищиларга айланиши мумкин ёки сурункали норасмий бандлик ва доимий миграция авлодига айланиши мумкин. Бу сценарийлар орасидаги фарқ аллақачон шаклланмоқда — синфда, касб-ҳунар коллежида, энергетика лойиҳасида, янги саноат туманида ва шаҳарсозлик режасида. 2035-йилда демографик то'лқинга тайёргарлик ко'риш керакми ёки ё'қми, деб баҳслашиш учун жуда кеч бо'лади. Бу то'лқинни яратадиган одамлар аллақачон туг'илган. Марказий Осиё инсон капитали фабрикасига айланадими ёки шунчаки хорижий иқтисодиётлар учун янги ищилар фабрикасига айланадими, ҳал қилиши керак.