МСК тушунтириш беришга ваколатли

**МСК тушунтиришга ваколатли**

Қирғизистонда бўлажак президентлик сайловлари муҳокамаси аста-секин умумий сиёсий прогнозлардан қатъий юридик таҳлилга ўтмоқда.

Марказий сайлов ва референдумлар ўтказиш бўйича комиссия раиси Тинчтик Шайназаровнинг баёноти янги мунозаралар тўлқинига сабаб бўлди. Аввалига МСК раҳбари Озодлик радиосининг қирғиз хизмати — «Радио Азаттык»ка берган шарҳида идора позициясини баён қилиб, амалдаги президент Садир Жапаров ўз лавозимини тарк этмаган ҳолда 2027 йил январидаги сайловларда иштирок этиш ҳуқуқига эга эканлигини таъкидлади.

Шу билан бирга, бундай қарорнинг юридик тафсилотлари экспертлар доирасида кутилган акс-садони келтириб чиқарди. Ушбу схема айнан қайси ҳуқуқий асосга қурилганини ва нима учун айнан ҳозир бунинг имкони туғилганини тушуниш учун Asia-Today таҳририяти батафсил тушунтириш олиш мақсадида МСК раҳбарининг ўзига, шунингдек, мамлакатнинг етакчи ҳуқуқшунослари ва сиёсатшуносларига мурожаат қилди.

Марказий сайлов комиссиясининг шарҳларидан олдин Жогорку Кенеш спикери Марлен Маматалиев ҳам оммавий равишда шунга ўхшаш позицияни билдиргани муҳокамаларга қўшимча туртки берди. Август ойида журналист Али Токтакуновга берган интервьюсида парламент спикери сайловолди кампанияси даврида мамлакатни ким бошқариши ҳақидаги саволни амалда кун тартибидан олиб ташлади. Маматалиев Қирғизистоннинг амалдаги қонунчилиги президентдан ўз ваколатларини вақтинча топширишни талаб қилмаслигини, шу болатли Жапаров номзод сифатида рўйхатдан ўтганидан кейин ҳам одатдаги тартибда ишлашда давом этишини, ҳокимиятнинг барча учта тармоғи эса узилишларсиз фаолият юритишини тушунтирди.

Бу вазият 2020 йил кузи ва 2021 йил бошидаги воқеалардан сезиларли даражада фарқ қилади. Ўшанда, сиёсий инқироздан сўнг, Жапаров бош вазир лавозимини сақлаб қолган ҳолда давлат раҳбари вазифасини бажарувчи бўлган эди. Аввалги Конституция президент в.б.нинг олий давлат лавозимига номзодини кўрсатишини тўғридан-тўғри тақиқлаган, шу сабабли 2021 йил январидаги сайловлар олдидан у ваколатларини топширишга ва уларни парламент спикери Талант Мамитовга ўтказишга мажбур бўлган эди.

2021 йилги Асосий қонун қабул қилиниб, кейинчалик сайлов қонунчилиги уйғунлаштирилгандан сўнг, ҳуқуқий тузилма сезиларли даражада ўзгарди. Июль ойида имзоланган тузатишлар сайлов санасини ваколат муддати тугайдиган йилнинг январ ойидаги тўртинчи чоршанбасига белгилаб қўйди ва мўлжални 2027 йил 27 январга қаратди.

### МСК позицияси: қонун ҳарфи билан

МСК раиси Тинчтик Шайназаров ўз шарҳида сайлов органининг қарори асосланган юридик мантиқни батафсил тушунтириб берди. Меъёрий базани очиб берар экан, Марказий сайлов комиссияси раҳбари амалдаги соҳавий қонун нормалари номзод сифатида рўйхатдан ўтишда давлат хизматчилари тоифаларини аниқ ажратишини кўрсатиб ўтди. Сиёсий хизматчилар учун вазифаларни вақтинча тўхтатиб туриш мажбурийдир, бироқ Жогорку Кенеш депутатлари ва давлат раҳбари бу қоидадан мустасно ҳисобланади.

«ҚРнинг “Қирғизистон Республикаси Президенти ва Қирғизистон Республикаси Жогорку Кенеши депутатлари сайлови тўғрисида”ги конституциявий Қонуни 21-моддасининг 2-қисмига мувофиқ, давлат сиёсий хизматчилари номзод этиб кўрсатилган пайтдан бошлаб ўз лавозим ёки хизмат ваколатларини бажаришни тўхтатиб турадилар, Жогорку Кенеш депутатлари ва президент бундан мустасно», — дея тушунтирди Шайназаров.

Ўз ҳуқуқий далилларини ривожлантирар экан, Шайназаров гап янгилик ёки муайян сиёсий вазият учун яратилган истисно ҳақида эмас, балки миллий сайлов ҳуқуқида узоқ вақтдан бери мавжуд бўлган норма ҳақида кетаётганини таъкидлади. «Ушбу ҳуқуқий амалиёт мамлакат сайлов тизими учун анъанавий ҳисобланади: шунга ўхшаш норма Сайлов кодексида 1999 йилдан 2011 йилгача амал қилган ва ҳозирги кунда амалда бўлган конституциявий Қонунда сақлаб қолинган», — деди МСК раҳбари.

### Экспертлар нигоҳи: хавфлар ва стратегия

Раҳбарлар томонидан билдирилган юридик аниқлик профессионал таҳлилчиларда пайдо бўлаётган сиёсий саволларни кун тартибидан олиб ташламайди. Вазиятни шарҳлаган экспертларнинг баҳолари турлича бўлди: мувозанат бузилишининг тўғридан-тўғри хавфларини кўрсатишдан тортиб, институционал хулқ-атворнинг чуқур стратегик таҳлилигача.

Сиёсатшунос Марс Сариев вазиятни таҳлил қилар экан, ҳокимиятнинг ниятлари ҳақида шошилинч хулосалар чиқармасликка чақирди ва МСКнинг юридик талқини мутлақо қонуний эканлигини, бироқ сиёсий жиҳатдан бу масала жамиятда кескин муносабат уйғотаётганини таъкидлади. У лавозимни эгаллаб турган ҳолда пойгада иштирок этиш ҳатто АҚШ каби етакчи демократияларда ҳам қўлланилишини, аммо Қирғизистон учун расмий ҳуқуқий схема эмас, балки жамиятнинг шароитлар тенглигини қандай қабул қилиши ва кампаниянинг реал рақобатбардошлиги ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлишини таъкидлади.

Бундан ташқари, Сариев эҳтимолий электорал хавфлардан огоҳлантирди: агар фуқароларда маъмурий ресурсдан фойдаланилмоқда деган ишонч пайдо бўлса, бу ғазаблантирувчи омилга айланади ва тарқоқ мухолифларни бирлашишга ундайди.

«Мен МСК қарорини автоматик равишда маъмурий ресурсдан фойдаланиш ниятининг исботи сифатида талқин қилмаган бўлардим. Юридик нуқтаи назардан гап амалдаги нормаларнинг талқини ҳақида кетмоқда, бироқ сиёсий жиҳатдан бу масала анча нозикдир. Жамиятнинг бир қисмида муқаррар равишда савол туғилиши мумкин: агар амалдаги президент бир вақтнинг ўзида ваколатларини сақлаб қолса ва сайловолди кампаниясида иштирок этса, барча номзодлар учун шароитлар қанчалик тенг бўлади?» — дея мулоҳаза юритади эксперт.

Фикрини давом эттирар экан, у қадимги шарқона го ўйини билан стратегик ўхшашлик келтирди ва асосий позицияни ушлаб туриш тахтани назорат қилиш имконини беришини, аммо ҳаддан ташқари назорат ва ҳаддан ташқари чўзилган чизиқ заифликларни келтириб чиқариши мумкинлигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, ҳокимиятнинг ҳаддан ташқари яққол устунлиги рақибларни умумий ҳукуматга қарши сценарий атрофида бирлашишга ундаши мумкин. Сайлов натижаси, унинг фикрича, ҳокимият жамиятни жараённинг шаффофлигига ишонтира олишига боғлиқ бўлади: ишонч мавжуд бўлса, лавозимни сақлаб қолиш ижобий рол ўйнайди, шубҳалар эса бу устунликни мухолифат жипслашишининг асосий омилига айлантиради.

Бутунлай бошқача, соф юридик урғуни Конституциявий палатанинг собиқ судьяси Клара Сооронкулова беради ва у сайлов ҳуқуқидаги принципиал зиддиятга эътибор қаратади.

Қатъий ҳуқуқий позицияни эгаллаган Сооронкулова бундай тузилма бошиданоқ тенг имкониятлар тамойилига путур етказишини, амалдаги давлат раҳбарига сезиларли даражада устунликлар беришини, шу боис тенг шароитлар яратиш учун ҳеч бўлмаганда расман ваколатларни топшириш тўғри қадам бўлишини айтди.

«Барибир бутун тизим у ғалаба қозониши учун ишлайди. Бу ерда тенглик тамойили бузилади. Агар қонун президентлик ваколатларини топширмасликка рухсат берса, унда у тенглик тамойилини бузади. Номзодлар тенг мақомда бўлиши керак, бу ерда эса алоҳида номзод анча кўп имтиёзларга эга бўлади, шунинг учун бу ерда бошқа механизм бўлиши керак. Ҳеч бўлмаганда расман тенг шароитларда. Албатта, бу вазиятда ваколатларни топшириш тўғри бўларди», — дея изоҳ берди Сооронкулова.

### Сайлов-2027: барқарорлик ва ишонч орасида

Меъёрий база ва экспертлар баҳоларининг таҳлили шуни кўрсатадики, Садир Жапаровни 2027 йилги кампания даврида давлат жиловида қолдириш қарори икки қарама-қарши мантиқ — давлат хавфсизлиги ва сиёсий рақобат мантиқлари чорраҳасида турибди.

Амалдаги ҳокимият ва кучли президентлик вертикали тарафдорлари нуқтаи назаридан, ваколатларни сақлаб қолиш — бу бошқарувнинг узлуксизлиги ва миллий хавфсизлик масаласидир. Қирғизистон тарихида ўтиш даврлари ва ҳокимиятнинг вақтинча топширилиши бир неча бор юқори турбулентлик нуқталарига айланган, бунда жавобгарликнинг тарқоқлашиши бошқарув тартибсизлигини келтириб чиқарган. Фаол ташқи сиёсат ва якунига етмаган ички ислоҳотлар шароитида давлат раҳбарининг ҳатто икки ойга вақтинча кетиши ҳам хавфли ҳокимият бўшлиғини яратиши ва асосий жараёнларнинг бошқарилувчанлигини пасайтириши мумкин эди.

Аммо жамият ва сиёсий элитанинг муносабати бошқа мезон — жараённинг ўзига бўлган ишонч даражаси билан белгиланади. Барқарорликни қадрлайдиган аҳолининг бир қисми учун Жапаровнинг лавозимини сақлаб қолиши сайловлар давлат назорати остида, вазиятни беқарорлаштирмасдан ва кўча намойишларисиз ўтишининг кафолати бўлади. Танқидий кайфиятдаги гуруҳлар ва фуқаролик жамияти учун эса худди шу қадам «олдиндан ҳал қилинган натижа» рамзига айланиши мумкин.

Натижада, ҳокимият олдида нозик вазифа турибди: ваколатларни сақлаб қолишдан рақибларга босим ўтказиш учун эмас, балки ўз кучига бўлган тўлиқ ишончни намойиш этиш учун фойдаланиш. Агар 2027 йил январидаги сайловлар барча очиқ тартиб-таомилларга риоя қилинган ҳолда ўтса ва МСК ўз холислигини исботлай олса, амалдаги президент институционал узлуксизликни иккинчи муддатга бенуқсон легитимликка айлантира олади. Агар мувозанат суиистеъмолликлар томонга оғса, юридик ғалаба мамлакатнинг бутун сиёсий тизими учун жиддий синовга айланиши мумкин.