Кутилган натижаларга эришмадим

**Кутилган натижаларга эриша олмади**

Қирг'изистондаги президентлик сайловларидан олти ой олдин Садир Жапаров президентликка номзодини қо'йиш ниятини э'лон қилди ва мухолифат номзодлари ҳеч қандай то'сиқларга дуч келмаслигини та'кидлади.

**До'ст, лекин портфелсиз**

Таниқ мустақил терговчи журналист Али Токтакунов билан очиқ интервюда президент Жапаров нафақат о'зининг яқин сиёсий режаларини ошкор қилди, балки 2027-йилда сиёсатдан бутунлай кетиш ниятида эканлиги ҳақидаги сенсацион э'лонни ҳам берди.

Садир Жапаров о'зининг сиёсий иттифоқчиси, Миллий хавфсизлик давлат қо'митасининг (ГКНБ) собиқ раҳбари Камчибек Ташиев ҳозирги ҳукуматнинг етакчи номзоди бо'лишини тахмин қилди. Бироқ, Жапаров қизг'ин сиёсий ҳаётдан кета олмади, чунки Ташиевнинг яқин доираси ҳаддан ташқари ко'п лаззатланишга берила бошлади.

"Мен 2027-йилда олти йиллик президентлик муддатим тугаганидан кейин, агар Камчи тайёр бо'лса, қайта сайланишга номзодимни қо'ймайман деб о'йлагандим. Камчи президент бо'лади ва мен нафақага чиқаман. Бу менинг режам эди. Мен бу ҳақда унга бир йил олдин о'зим айтдим... Мен то'рт йил чет элда яшадим, то'рт йил қамоқда о'тирдим ва охирги олти йилни го'ё қоровул остида о'тказдим. Сочларим оқарди, невараларим бор эди ва мен оилам билан бирга бо'лишни хоҳлардим. Мен унга: "Тайёр бо'л, доирангни тозала, халқингни о'қит", дедим", деди президент.

Энди Жогорку Кенешнинг собиқ а'золарини о'з ичига олган собиқ амалдорларнинг бутун бир гуруҳи шов-шувли жиноий ишлар доирасида о'зига хос "та'лим жараёни"дан о'тмоқда. Ташиевнинг о'зи охир-оқибат суд мажлисида о'тирди. Биринчи инстансия суди уни ҳокимиятни зо'рлик билан эгаллаб олишни режалаштиришда айбдор деб топди, аммо ҳукм устидан апелляция берилди.

Президентнинг со'зларига ко'ра, салбий муносабат собиқ махсус хизматлар раҳбари тарафдорларининг ижро ва қонун чиқарувчи ҳокимиятлар ишига низо қо'зг'ашга уринишлари туфайли юзага келган. Бу Қирғизистонда сўнгги беш йил давомида сақланиб келинаётган ижтимоий-сиёсий барқарорликка таҳдид солиши мумкин. Бу даврда МДҲдаги энг инқилобий республикалардан бирида митинглар жуда кам учрайди, чунки аҳолининг сиёсийлашув даражаси минимал даражага тушиб кетди.

Садир Жапаров "75-мактуб"ни имзолаган жамоат арбоблари гуруҳининг ташаббусларини мамлакатни минтақавий чегаралар бўйича бўлишнинг тўғридан-тўғри таҳдиди деб билди. Ташиев айнан шуни истеъфога чиқишининг асосий сабабларидан бири сифатида келтирди.

"Бу қабул қилиниши мумкин эмас. Сиз одамларни бўлиб ташлай олмайсиз. Мен халқни шимол ва жанубга ажратганларни қаттиқ жазолайман, чунки халқ эндигина бирлаша бошлади. Шунинг учун хафа бўлманг, мен сизни лавозимингиздан четлаштираман. Агар сиз лавозимга номзод бўлсангиз, мен сизга бунинг учун барча шароитларни яратаман", деди президент.

У яна бир бор яқинда сиёсий иттифоқчисини ҳали ҳам дўсти деб билишини, аммо энди унинг бирон бир юқори лавозимни эгаллаш истиқболларини кўрмаётганини таъкидлади.

**Ислоҳотлар иккинчи муддатга сайланишни талаб қилади**

Садир Жапаров 2027-йил январ ойида бо'либ о'тадиган сайловларда яна номзодини қо'йиш қарорини бошлаган ислоҳотларини якунлаш ва, эҳтимол, Хитой-Қирг'изистон-О'збекистон темир ё'ли ва Қамбарота-1 ГЕС қурилиши каби глобал инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишни тезлаштириш истаги билан изоҳлади. Давлат раҳбари бундан олдин Қирг'изистонни 2030-йилга келиб дунёнинг энг яхши 50 та сайёҳлик ё'налишларидан бирига айлантириш режаларини ҳам э'лон қилган эди.

Шуни тахмин қилиш керакки, президентнинг сиёсий қарорини э'лон қилиш вақти ҳам тасодиф эмас эди. Нафақат минтақавий, балки глобал кун тартибидаги энг муҳим сиёсий воқеалардан бири - Бишкекдаги ШҲТ саммитига бир неча ҳафта қолди.

Ушбу нуфузли халқаро ташкилотга а'зо давлатларнинг аксарияти Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) доирасида максимал ижтимоий-сиёсий барқарорликка қизиқиш билдирмоқда. ШҲТ раҳбарларининг аксарияти Қирг'изистондаги бу барқарорликни мамлакатнинг ҳозирги раҳбарияти билан бог'лаши ва сайловдан олдинги ва кейинги даврларда башорат қилинишига қизиқиш билдириши аниқ.

Ахир, "Шанхай руҳи" минтақаси со'нгги бир йил ичида сиёсий беқарорликнинг о'з улушини ко'рди. Ҳиндистон-Покистон чегарасидаги беқарор вазият, Афг'онистоннинг Тожикистонга туташ ҳудудларидаги фаол жанглар ва Яқин Шарқдаги ҳарбий ва сиёсий кескинликлар ШҲТ учун муҳим минтақа бо'либ қолаётган Марказий Осиёда хавфсизликни мустаҳкамлаш зарурати билан бевосита бог'лиқ.

**Президентликка ё'л ҳамма учун очиқ**

Али Токтакунов давлат раҳбаридан энг муросасиз рақиблари Қирг'изистоннинг асосий сайловларида иштирок эта оладими, деб со'ради.

"Ё'л очиқ. Номзод бо'лишни истаган ҳар бир киши иштирок этиши мумкин. Улар айтганидек, улардан қутулинг. Биз ҳеч кимни чекламаймиз. Сайловлар шаффоф бо'лади ва рақобатчилар учун ҳеч қандай то'сиқ бо'лмайди", деб ишонтирди Садир Жапаров журналистга.

Президент шунингдек, сайлов кампанияси давомида давлат сектори ходимларига ма'мурий босим, шунингдек, бошқа қонунбузарликлар бартараф этилишига ва'да берди.

Со'нгги олти йил ичида республикада кузатилган сайловчиларнинг паст иштироки президентнинг Акаев ва Бакиев давридаги каби ма'мурий ресурслар энди ҳокимият томонидан давлат хизматчиларининг овозларини манипуляция қилиш учун ишлатилмаётгани ҳақидаги да'восини билвосита тасдиқлайди. Яқинда бо'либ о'тган сайлов кампаниясининг яна бир кучли воситаси - овозларни сотиб олиш ҳам аллақачон "ифлос" сайлов тактикаси ҳикоясининг бир қисмига айланган.

2024-йилдан бошлаб барча даражаларда сайловчиларнинг ко'пчилигини сайлов участкаларига қайтаришнинг турли вариантлари ко'риб чиқилмоқда. Сайловчиларга ро'йхатдан о'тган манзилларидан ташқарида овоз беришга имкон берган масофавий овоз беришнинг жорий этилиши сайловчиларнинг иштирок статистикасини умуман яхшиламади.

Бу сафар овоз бериш куни якшанба о'рнига чоршанба бо'лади. Бироқ, ҳозирда бу янгилик ва ходимларнинг доимий маоши охир-оқибат сайловчиларнинг иштирокига қандай та'сир қилишини олдиндан айтиш жуда қийин.

Президентликка потенциал номзодларнинг пайдо бо'лиши борасида ҳам то'лиқ сукунат ҳукм сурмоқда. Эҳтимол, Садир Жапаровнинг баёноти бу сиёсий сукунатни бузади ва биз тез орада оммавий ахборот воситаларида номзодлар парадини ко'рамиз.

Игор Шестаков, "Ой Ордо" эксперт ташаббуслари маркази директори (Бишкек)