«Мен сизга ҳалолликни ўргата олмайман»: Ходимлар томонидан содир этиладиган ўғрилик Африкадаги кичик бизнесга қандай зарар етказмоқда
Тадбиркор қиз Боинанинг ўзининг гўзаллик салонини нима учун ёпгани ҳақидаги пости бошқа кичик бизнес эгаларининг ҳам ўйига чўғ ташлади.
«Мен сизга ҳалолликни ўргата олмайман»: Ходимлар томонидан содир этиладиган ўғрилик Африкадаги кичик бизнесга қандай зарар етказмоқда
Кениялик фуд-блогер That Girl Boina ходимларнинг ўғрилиги сабабли ўзининг депиляция студиясини ёпди
Кениялик фуд-блогер That Girl Boina Европага икки ҳафталик таътилга жўнаб кетганида, у ҳордиқ чиқаришни кутган эди. Аммо саёҳатнинг бир ҳафтаси ўтгач, Instagram’даги шахсий хабар унда охир-оқибат бизнесини ёпишга мажбур қиладиган муаммони ошкор этди.
«Мен сизнинг студиянгизда бўлдим, ҳамма нарса манзур бўлди. Ягона муаммо шундаки, мендан пулни бошқа рақамга юбориш сўралди. Бу деворда кўрсатилган рақам эмас эди», — деб ёзган эди унга харидор.
Боина 2024 йил 1 сентябрда Найробининг марказий ишбилармонлик туманида депиляция ва гидрафациал хизматларини кўрсатувчи Waxaholic Studio студиясини очган эди. Bir йил ўтиб, қабулхона ходими ва икки мутахассисни ишга олгач, у йилдаги биринчи хорижий саёҳати — икки ҳафталик таътилга чиқиш учун ўзини етарлича хотиржам ҳис қилди.
«Мен уларга ишонган эдим. Бу бор-yoғи иккита хона ва қабулхона — буни қандай қилиб барбод қилиш мумкин?» — деб эслайди у ўшандаги хаёлларини.
«Мижозлар келаётгани ва кимдир мендан ўғрилик қилаётгани хаёлимга ҳам келмаган эди», — дейди у BBC’га.
Ушбу хабар Боинани бизнесга диққат билан қарашга ундади. Студия дастлабки бир неча ойда фойда келтирган эди, аммо 2025 йилнинг бошида даромад туша бошлади. Аввалига у буни мавсумий пасайиш деб ўйлади, кейинроқ эса нимадир жойида эмаслигини тушуниб етди.
«Мендан ташқари атрофдаги ҳамма пул топaётган эди», — дейди у ўтган кунларни эслаб.
У бизнес фойда келтирмаётгани учун уни ёпиш ҳақида аллақачон ўйлаган эди, аммо дастлабки киритилган инвестиция, унга таянадиган уч нафар ходим ва узоқ муддатли режалари уни ушлаб турар эди. Харидорнинг хабари эса ҳал қилувчи пайт бўлди.
«Агар мен пул топмаётган бўлсам ва воқеалар ривожини кутишга тайёр бўлсам-у, лекин сизлар менга худди шундай интилишни кўрсатмасангиз, унда нега ҳали ҳам очиқмиз?»
Ходимлар билан тортишиб ўтирмай, Боина студияни ёпишни маъқул кўрди. Ўша дам олиш кунлари у бизнесни сотувга қўйди, аммо ҳеч ким сотиб олмади. У баъзи ускуналарни сотди ва бошқа буюмларни, жумладан, безакларни уйига олиб кетди. Waxaholic Studio 2025 йилнинг октябрь ойида ёпилди.
«Дўстим мени ресторанга олиб боргани ва мен йиғлаб юборганим ёдимда. Иккаламиз ҳам сукут сақлар эдик».
«Бошқа нима ҳам қила олар эдик?»
Боинанинг айтишича, бу у ҳаётида бошдан кечирган энг ёмон туйғу бўлган. Ёпилиш фақат молиявий зарба эмас, балки ўз келажагини ҳимоя қилиш учун яратган нарсасини йўқотиш ҳам эди.
Сентябрь ойида, бизнес ёпилганидан деярли бир йил ўтиб, Боина TikTok’да содир бўлган воқеани тасвирловчи видео жойлади ва жамоатчиликка гапиришдан олдин ўзига келиб олиш учун вақт керак бўлганини айтди.
Илгари Twitter номи билан танилган X тармоғида қайта жойлаштирилганидан сўнг, видео вирус каби тарқалиб, бир миллионга яқин кўришлар сонини йиғди. Бу шунингдек, кўплаб кениялик бизнес эгаларининг муносабатига сабаб бўлди. Уларнинг айтишича, ўғрилик — тўловларни бошқа томонга йўналтиришдан тортиб, товарларни ўғирлаш ва қимматбаҳо ускуналарни сотишгача — уларнинг бизнесини жар ёқасига олиб келиб, ходимларни бўшатишга, бизнесни сотишга ёки ёпишга мажбур қилган.
«Эмоционал жиҳатдан ўзимни тиклаб олган бўлсам-да, студияни ташкил этиш ва юритишга киритган пулимни ҳали қайтариб ололмадим», — дейди Боина.
Унинг тарихига бўлган муносабат ходимлар томонидан содир этиладиган ўғрилик Африкадаги кўплаб кичик бизнес эгалари учун асосий муаммо эканини кўрсатди. У ерда кам сонли ходимлар тўловлар, товарлар ва етказиб берувчилар билан олди-бердини кўпинча жуда кам назорат остида амалга оширади.
Дунёдаги энг йирик консалтинг фирмаларидан бири бўлмиш PwC томонидан 2022 йилда ўтказилган сўровнома шуни кўрсатдики, Шарқий Африкадаги респондентларнинг 63 фоизи ўз ташкилотлари иқтисодий жиноятларга дуч келганини айтган, глобал кўрсаткич эса 46 фоизни ташкил этади.
Кениянинг энг йирик ритейлерларидан бири бўлган Nakumatt 2020 йилда ходимларнинг ўғрилиги сабабли келиб чиққан сезиларли товар йўқотишлари туфайли қисман касодга учради
Муаммо фақат кичик фирмалар билан чекланиб қолмайди. Шарқий Африканинг баъзи энг йирик супермаркетлари ҳам ходимларнинг фирибгарлиги ва товарлар ўғрилиги билан боғлиқ катта йўқотишлар ҳақида хабар берган. Tuskys ва Nakumatt шу ўн йилликда қисман ходимларнинг ўғрилиги билан боғлиқ кенгроқ молиявий ва операцион муаммолар фонида касодга учради.
Гуллаб-яшнаган даврида Tuskys 6 000 дан ортиқ кишини иш билан таъминлаган ва Кения ҳамда Угандада 60 дан ортиқ филиалларни бошқарган. 2015 йилда ритейлер фирибгарликка қарши курашишда ёрдам бериш учун Йўқотишларнинг олдини олиш бўйича Hipora Business Solutions East Africa фирмасини жалб қилди. Аудит шуни кўрсатдики, Tuskys ходимлар ўғрилиги сабабли ойига 100 миллион Кения шиллингидан ($770,000; £581,000) ортиқ маблағ йўқотмоқда, деб хабар берди Business Daily. Тaхмин қилинган усулларга кассирларнинг нақд пулни ўз чўнтагига солиши, касса операцияларини ўзгартириши ва етказиб берилган товарлар бўйича етказиб берувчилар билан тил бириктириши кирган.
Nakumatt ҳам касодга учрашидан олдин ходимлар ўғрилиги сабаб бўлган катта товар йўқотишларидан азият чекди, Кения сиёсий фирмаси 100 миллион доллардан (£75м) ортиқ қийматдаги товар йўқолганини хабар қилди.
Шарқий ва Жанубий Африка бўйлаб бизнес субъектлари билан ишлайдиган Hipora фирмасининг таъкидлашича, ходимлар ўғрилиги асосий муаммо бўлиб, кичик бизнес томонидан қайд этилган йўқотишларнинг 60 фоиздан ортиғини ташкил қилади.
Ходимлар ўғрилиги вақт ўтиши билан ўзгарди, дейди Hipora раҳбари Джон Ванжохи BBC’га. «Ходимлар худди ўғриликни давом эттириш учун мижозлар ва етказиб берувчилар билан тил бириктирадиган картелга ўхшайди».
Ходимлар ўғрилиги ҳар доим ҳам пулнинг ходим телефонига юборилишини англатмайди. У янада яширин шаклларни олиши мумкин, бу эса бизнес эгалари учун уни пайқашни қийинлаштиради.
Крис Нжоки харидлардаги номувофиқликлар сабабли ходимлардан бирини ишдан бўшатишига тўғри келди
Кениянинг тайёр кийим-кечак бренди бўлмиш IKOJN асосчиси Крис Нжоки учун бу муаммо таъминот занжирининг юқори босқичида пайдо бўлди.
«Ходимларимдан бири етказиб берувчиларимиздан биз олаётган баъзи хомашёлар учун юқорироқ нарх кўрсатишни сўраётганини билиб қолдим», — дейди у.
Ходим етказиб берувчи билан тил бириктириб, нархларни ошириб кўрсатган, компания ҳисоб-фактураларни тўлаганидан кейин иккаласи ортиқча пулни бўлишиб олишган. Нжоки ушбу келишувни суриштирди ва ходимга далилларни кўрсатди. Кейинчалик ходим компанияни тарк этди.
Ўшандан бери Нжоки компаниясининг харидлар назоратини кучайтирди.
«Биз энди харид жараёнини марказлаштирдик ва ҳужжатли кузатув тизимини яратдик. Молия бўлими етказиб берувчи билан гаплашади ва кейин тўловни амалга оширади», — дейди у BBC’га.
Аккрада (Гана) ходимлар ўғрилиги Муфтаву Набиланинг бизнесини деярли тугатган эди.
Joy News спорт журналистининг айтишича, у маиший техника дўконини юритган тўрт йил давомида икки хил ходим ундан ўғрилик қилган. Аммо учинчи ходимнинг ўғрилиги, унинг айтишича, дўконни бутунлай ёпишга мажбур қилишига сал қолган.
Ганалик спорт журналисти Набила Муфтаву YouTube каналидан тушган даромад эвазига электроника дўкони очган эди, аммо ходимлар ўғрилиги сабабли бу бизнес деярли барбод бўлди
Унинг биринчи ходими огоҳлантириш билан ишдан бўшатилган. Иккинчиси ойлик сотувни уч бараварга оширди, аммо университетдаги семестри қайта бошланганда ишдан кетди.
2026 йил июнь ойида Фифа Жаҳон чемпионатини ёритиш учун Қўшма Штатларга жўнаб кетишдан олдин Набила учинчи сотувчини ишга олди ва дўконни деярли назоратсиз қолдирди.
«У дўконимни деярли барбод қилди», — дейди у.
Илгариги ходимлар камроқ суммани, баъзида бир сафарда 50 седи ($4; £3) каби оз миқдорни олишган бўлса, учинчи сотувчи анча катта миқёсда ўғирлик қилар эди, дейди у.
«Агар кунига $200 (£150) сотув қилаётган бўлсак, у $30 гача олиши мумкин эди», — дейди у.
Ўғрилик икки ой давом этди. Набила дўконга янги товар олмоқчи бўлганида, келаётган пул расталарни қайта тўлдиришга етмаслигини тушуниб етди. У ҳар куни эрталаб товарларни санашни бошлади.
У ходим билан юзлашганда, у буни инкор этди. Аммо ходимнинг ўзи ўтказган товар саноғи инвентар ва сотув чеклари ўртасида катта фарқ борлигини кўрсатди.
«Мен шунчаки унга айтдим: 'Агар бугун уйга кетсанг, қайтиб келма'», — дейди у.
Журналистикадан оладиган маоши унга бизнесни қайта тиклашга ёрдам берди.
У учун дўкон иш ўринларини яратиш усулидир, бу эса ўғриликни айниқса аламли қилади.
«Сизга маош тўлашим учун пулни дўкондан ишлаб чиқаришимиз керак. Агар мен сизга маош тўласам, электр энергияси, дўкон ижарасини тўласам ва сиз яна ўғирлик қилсангиз, мен қаердан пул топишим керак?»
Кичик бизнес ходимлар ўғрилиги олдида айниқса ожиздир
Ўғрилик ҳамма жойдаги бизнесда содир бўлади, аммо унинг таъсири Африкадаги кичик бизнес учун айниқса оғир бўлиши мумкин.
Кўплаб корхоналар паст рентабеллик, молиялаштириш имкониятининг чеклангани, юқори қарз олиш харажатлари ва олдиндан айтиб бўлмайдиган солиқ тизимлари шароитида ишлайди.
Африканинг кўплаб бозорларида харид қобилияти ҳам пастроқ бўлиб, бу корхоналарнинг сотувлар орқали қанча маблағни қайтариб олиши ёки харидорларга ўтказишини чеклайди.
Бу норасмий иқтисодиёт иш ўринлари ва иқтисодий фаолиятнинг катта қисмини ташкил этадиган қитъада янада муҳимроқдир.
Етарлича молиявий захираси бўлмаган корхоналар учун нақд пул, товар ёки ускуналарни йўқотиш ходимларга иш ҳақи тўлаш, товарларни тўлдириш ёки очиқ қолиш қобилиятини хавф остига қўйиши мумкин.
Йирик компания учун енгиб ўтиш мумкин бўлган йўқотиш кичик бизнесни жар ёқасига олиб келиши мумкин.
Ванжохининг айтишича, кўплаб кичик корхоналарда ўғриликни тўхтатиш учун тегишли ҳимоя чоралари мавжуд эмас.
Қийин аҳволдаги дорихона филиалларидан бирида унинг жамоаси нақд пул муомаласи, товарлар ҳаракати ва кассир операциялари устидан назоратни кучайтирди. Ванжохининг айтишича, ўзгаришлардан сўнг кунлик сотувлар 80 000 Кения шиллингидан 200 000 гача ошган.
Ванжохининг таъкидлашича, кўплаб корхоналар фақат муаммо жиддий тус олганидан кейингина йўқотишларни назорат қилиш бўйича мутахассисларга мурожаат қилишади.
Аммо гумон қилинган ўғриликни аниқлаш муаммонинг фақат бир қисмидир. Иш берувчилар даъволарни текшириш ва ходимни ишдан бўшатиш-бўшатишмасликни ҳал қилишда қонунга амал қилишлари керак.
Адвокат Жудит Гусерванинг айтишича, иш берувчилар интизомий чора кўришдан олдин гумон қилинган ўғриликни суриштиришлари, далиллар тўплашлари ва ходимга жавоб бериш имкониятини беришлари керак.
Агар ходимлар ўғриликни тан олса ва етказилган зарарни қоплашга рози бўлса, бу ёзма равишда бўлиши керак: «Агар улар рози бўлишмаса, сиз асосли сабаб билан шартномани бекор қиласиз ва айблов қўясиз», — дейди у.
Бу тажриба Боинанинг ходимларни ишга олиш усулини ўзгартирди.
Унинг айтишича, энди у ишга олишда шошилмайди ва ишдан бўшатишда кечикмайди.
«Мен сизга ҳалолликни ўргата олмайман», — деб хулоса қилади у.