Маълумотномалар ва навбатларсиз пенсия: Ўзбекистон пенсия тизимини автопилотга ўтказмоқда

Маълумотномаларсиз ва навбатларсиз пенсия: Ўзбекистон пенсия тизимини автопилотга ўтказмоқда

Сўнгги йилларда Ўзбекистон фуқаро давлатга унинг ўз ахборот базаларида мавжуд бўлган маълумотларни тасдиқлаши тобора камроқ талаб этиладиган моделга томон сезиларли даражада илгарилади.

Агар илгари одам пенсия олиш учун бир папка ҳужжат билан келган бўлса, энди тизимнинг ўзи тобора кўпроқ унинг ҳузурига келмоқда: аввал электрон ариза орқали, кейин проактив тайинлаш орқали, келажакда эса — пенсия ҳуқуқларини тўлиқ автоматик тарзда белгилаш орқали.

Иқтисодиёт ва молия вазирлигида ўтказилган брифингда айнан мана шу ўтиш даври 2017–2025 йиллардаги пенсия ислоҳотининг бош якуни деб аталди.

Мазкур даврда пенсия таъминоти соҳасида 76 та норматив-ҳуқуқий ҳужжат, жумладан, 10 та қонун, Президентнинг 27 та фармони ва 10 та қарори қабул қилинди. Бироқ ислоҳотнинг асосий натижаси янги ҳужжатлар сони билан эмас, балки пенсия тизими ишининг мантиғи ўзгаргани билан боғлиқдир.

Илгари анъанавий модел бевосита фуқаронинг атрофида қурилган эди: у ҳужжатларни йиғиши, иш стажи ва даромадларини тасдиқлаши, турли идораларга мурожаат қилиши ва пенсия тайинлаш учун маълумотларни тақдим этиши керак эди.

Энди бу схемани аста-секин рақамлаштириш ўзгартирмоқда.

Бугунги кунда Пенсия жамғармаси бошқа вазирлик ва идораларнинг ахборот тизимларидан электрон шаклда 77 турдаги маълумотларни олмоқда. Маълумот алмашинувида Давлат персоналлаштириш маркази, ИИВ, Рақамли технологиялар вазирлиги, «Ўзбекистон почтаси», Солиқ қўмитаси, Олий суд, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги ва бошқа ташкилотлар иштирок этмоқда.

Бошқача айтганда, пенсионер давлат тузилмалари ўртасида воситачи бўлиб чиқишига тобора камроқ эҳтиёж қолмоқда.

Агар зарур маълумотлар давлат ахборот тизимларида аллақачон мавжуд бўлса, улардан фуқаронинг қоғоз шаклидаги тасдиқларисиз пенсия ҳуқуқларини белгилаш учун фойдаланиш мумкин.

Айнан шу тамойил сўнгги йиллардаги энг муҳим ўзгаришлардан бирига айланди.

Бунга энг яққол мисол — ёшга доир пенсиялардир.

2024 йил январдан бошлаб фуқароларга пенсия тайинлашни сўраб Давлат хизматлари марказлари ёки Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали онлайн тарзда ариза топшириш имконияти берилди.

2025 йил 1 мартдан бошлаб эса навбатдаги қадам ташланди — ёшга доир пенсияни проактив тарзда тайинлаш жорий этилди.

Эндиликда кўзда тутилган ҳолатларда инсон пенсия ёшига етганидан кейин пенсия сўраб алоҳида мурожаат қилиши шарт эмас: тизим мавжуд электрон маълумотлар асосида уни тайинлашни ўзи ташаббус қилиши керак.

2025 йил якунларига кўра, ёшга доир пенсияларнинг 38 фоизи айнан проактив тарзда тайинланди.

Оддий фуқаро учун бу оддий бир нарсани англатади: пенсия ёши идораларма-идора сарсон бўлиб юришга тобора камроқ айланмоқда.

Шунга ўхшаш ёндашув ногиронлик пенсияларига нисбатан ҳам қўлланилмоқда.

2025 йил 1 июлдан бошлаб I ёки II гуруҳ ногиронлиги белгиланганда пенсия проактив тарзда — фуқаронинг алоҳида мурожаатисиз тайинланадиган бўлди.

2025 йилда барча ногиронлик пенсияларининг 40 фоизи проактив форматда тайинланди.

Проактив тамойил айрим компенсацияларга ҳам татбиқ этилмоқда. Хусусан, кўзи ожиз I гуруҳ ногиронлиги бўлган шахсларга, шунингдек, ядро полигонларида ва бошқа радиациявий-ядровий объектларда ҳарбий хизматни ўтаган фуқароларга тўловлар электрон маълумот алмашинуви асосида тайинланади.

Рақамлаштириш нафақат пенсияга чиқиш лаҳзасини ўзгартирмоқда.

Аста-секин фуқаронинг меҳнат фаолияти, иш ҳақи ва бошқа маълумотлари пенсия ҳуқуқларини ҳисоблаш учун ягона рақамли асосга айланмоқда.

Шу билан бирга, пенсияларни ҳисоблаш қоидалари ҳам ўзгарди.

2019 йилда пенсияни ҳисоблашда ҳисобга олинадиган иш ҳақининг энг юқори чегараси базавий ҳисоблаш миқдорининг саккиз бараваридан ўн бараваригача, 2023 йилда эса 12 бараваригача оширилди.

2023 йилдан бошлаб талабалар ва ўқувчиларга боқувчисини йўқотганлик пенсияси бутун ўқиш даври давомида, лекин улар 23 ёшга тўлгунига қадар тўланиши мумкин.

I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган фуқаролар учун пенсия тайинланганидан кейинги иш даврини меҳнат стажига қўшиб ҳисоблаш имконияти пайдо бўлди. Ишлашни давом эттираётган пенсионерлар учун ҳар икки йилда пенсияни қайта ҳисоблаб чиқиш кўзда тутилган.

Бу шунчаки қоғоз ҳужжатларни электрон шаклга ўтказиш эмас. Пенсия тизимининг архитектурасининг ўзи ўзгармоқда: давлат зарур маълумотларни тизим ичида йиғишга интилмоқда, бу ишни фуқаронинг зиммасига юкламаяпти.

Рақамлаштириш аллақачон тайинланган пенсияни олиш жараёнига ҳам дахл қилди.

Пенсия жамғармаси ва тижорат банклари ўртасида электрон маълумот алмашинуви йўлга қўйилди. Эндиликда банк картасини очишда фуқаро бир вақтнинг ўзида пенсияни ушбу картага ўтказиш тўғрисида электрон ариза топшириши мумкин.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотларига кўра, бу ҳар йили 2 миллиондан ортиқ фуқарони Пенсия жамғармасига бориш заруриятидан халос этади.

Бугунги кунда Ўзбекистонда 4,3614 миллион киши пенсия олади.

Пенсия тўловлари ҳар ойнинг 5-кунига қадар банк пластик карталарига, нақд пул шаклида эса 4-кундан 27-кунгача таъминланади.

Рақамлаштириш аста-секин хизматлар рўйхатининг ўзини ҳам ўзгартирмоқда.

Пенсия жамғармаси бугунги кунда 25 турдаги хизмат кўрсатади, улардан 18 таси электрон форматга ўтказилган.

2025 йилда фуқароларга 3 882 589 та электрон, проактив, интерактив ва композит хизматлар кўрсатилди.

Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали пенсия тайинлашни сўраб ариза бериш, пенсия ва нафақа миқдори тўғрисида маълумот олиш, тайинланган пенсия ва Пенсия жамғармасида ҳисобда туриш ҳақида ахборот олиш, «SMS-Пенсия» хизматига уланиш ва бошқа сервислардан фойдаланиш мумкин.

Яъни, пенсионер аста-секин тўловлар билан боғлиқ масалаларни уйдан чиқмасдан ҳал қилиш имкониятига эга бўлмоқда.

Яна бир қадам 2025 йил 1 октябрдан ташланди.

Давлат пенсия таъминоти билан боғлиқ бир қатор хизматларни кўрсатишда, шунингдек, «Халқ банки» АТБ орқали пенсияларни нақд пул шаклида тўлашда Face ID ёрдамида биометрик идентификация қилиш ва имзони электрон шаклда олиш жорий этилди.

Ушбу тизимнинг вазифаси нафақат қоғозбозликни камайтириш, балки пулларни айнан улар мўлжалланган инсон олишини таъминлашдан иборат.

Давлат учун бу назорат ва тўловларнинг манзиллилиги масаласидир. Пенсионер учун эса — ўз пулларини олишда эҳтимолий расмиятчиликларнинг камайишидир.

Шу билан бирга, тизимнинг ўзи ҳозирча ўтиш босқичида қолмоқда.

Ёшга доир проактив тайинланган пенсияларнинг 38 фоизлик кўрсаткичи автоматик механизм аллақачон ишлаётганини, аммо ҳозирча барча бўлажак пенсионерларни қамраб ололмаганини англатади.

Худди шу нарса ногиронлик пенсияларига ҳам тегишли: проактив форматдаги 40 фоизлик тайинловлар — бу сезиларли натижа, лекин 100 фоиз эмас.

Бинобарин, яқин истиқболдаги вазифа — шунчаки электрон хизматлар сонини ошириш эмас, балки давлат ахборот тизимларида инсоннинг меҳнат фаолияти ва пенсия ҳуқуқлари тўғрисида максимал даражада тўлиқ ва тўғри маълумотлар бўлишига эришишдир.

Айнан шу боис рақамлаштириш қулайлик масаласи эмас, балки пенсия тизимининг сифати масаласига айланмоқда.

Иқтисодиёт ва молия вазирлиги пенсия тизими илғор хориж тажрибасини ҳисобга олган ҳолда ислоҳ қилинишда давом этишини таъкидламоқда. Тегишли вазифалар, хусусан, Президентнинг 2026 йил 16 февралдаги Фармони билан белгиланган.

Эндиликда асосий масала пенсия тизимининг рақамли бўла олишида эмас — бу жараён аллақачон кетмоқда. Масала бошқа нарсада: у бўлажак пенсионер ҳақиқатан ҳам ҳеч нарсани исботлаши, йиғиши ва идораларма-идора кўтариб юриши шарт бўлмайдиган даражада аниқ ва тўлиқ бўлишга қанчалик тез эриша олади.