Марказий Осиё мамлакатларида мебел саноати 2021–2025 йй.

**Марказий Осиё мамлакатларида мебел саноати 2021–2025 йилларда**

Марказий Осиё мамлакатларида мебел ишлаб чиқариш — анча юқори ўсиш салоҳиятига эга бўлган тармоқдир. У кўп меҳнат талаб қилади ва турдош соҳалар — ёғочсозлик, тўқимачилик, кимё ва металлсозлик саноати маҳсулотларига бўлган талабни шакллантиради.

Минтақа мамлакатларида мебел индустриясининг ривожланиши уларга иқтисодиётда қўшилган қийматни ошириш, тайёр маҳсулотлар импортига қарамликни камайтириш ва ўз маҳсулотлари экспортини босқичма-босқич кўпайтириш имконини беради.

Сўнгги 5 йилда Марказий Осиё мебел бозори, энг аввало, ички талабнинг ортиши ҳисобига фаол кенгайди: барқарор иқтисодий ўсиш, бизнеснинг жадал ривожланиши ва аҳоли фаровонлигининг изчил юксалиши мебелга бўлган доимий талабни таъминлаб турди.

Ушбу материалда асосий эътибор 4 та мамлакат — Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон бўйича мебел тармоғи ривожланишининг кўрсаткичларига қаратилади. Туркманистон бўйича кўрсаткичларнинг аксариятига доир расмий маълумотлар очиқ манбаларда мавжуд эмас.

Мебел ишлаб чиқариш 5 йил ичида 1,6 бараварга ўсиб, 2025 йилда 729 млн долларни ташкил этди (ишлаб чиқариш ҳажмининг ўртача йиллик ўсиш суръати — 10,7%). Ишлаб чиқариш саноатида мебел ишлаб чиқаришнинг улуши 0,7% дан 1% гача ошди. Ўтган йил якунларига кўра, тармоқда 4,1 мингта корхона фаолият кўрсатди. Кўриб чиқилаётган даврда сектор инвестицияларни сезиларли даражада оширди — номинал қийматда 5,8 бараварга, 147 млн долларгача.

Бироқ, ишлаб чиқариш ҳажмининг кенгайиши ҳозирча асосан ички бозор билан боғлиқ бўлиб, ушбу сегментдаги экспорт модели ҳали ҳам шаклланишнинг дастлабки босқичида турибди. Хусусан, мебел экспорти сўнгги 5 йилда 5,3 бараварга ошди, лекин нисбатан кичик — 19 млн доллар даражасида қолмоқда.

Шу билан бирга, ички мебел бозори, баҳолашларга кўра, 3 бараварга — 362 млн доллардан 895 млн долларгача ошди ва Марказий Осиёдаги энг йирик бозор ҳисобланади. Бунда мебел импорти 82 млн доллардан 184 млн долларгача ўсди, бозордаги импорт маҳсулотларининг улуши эса 23% дан 25% гача кўтарилди. Бошқача айтганда, ички талабнинг қолган 75 фоизи маҳаллий ишлаб чиқариш ҳисобига қопланмоқда.

Таъкидлаш жоизки, Ўзбекистонда сўнгги вақтларда мебел тармоғини ривожлантиришга энг юқори даражада эътибор қаратилмоқда. 2025 йилда мебел саноатини ривожлантиришнинг комплекс режаси қабул қилинди, унга ишлаб чиқаришни рақамлаштиришни қўллаб-қувватлаш ва кадрлар тайёрлаш ҳам киради. Хонқа тумани тажрибаси асосида айрим туманларни мебел ишлаб чиқаришга ихтисослаштириш амалга оширилмоқда. Хусусан, 8 та туманда мебел марказлари ташкил этилмоқда.

Дастурда мебел ва ёғочсозлик маҳсулотлари ишлаб чиқаришни 30% га ошириш, уларнинг экспортини 100 млн долларга етказиш, умумий қиймати 200 млн долларлик инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш ва 50 минг кишининг бандлигини таъминлаш кўзда тутилган. Шу тариқа, яқин йилларда тармоқ ривожланиш учун сезиларли туртки олиши кутилмоқда.

Мебел ишлаб чиқариш сўнгги 5 йилда реал ифодада 75% га ошиб, 2025 йилда 290 млн долларни ташкил этди (ишлаб чиқариш ҳажмининг ўртача йиллик ўсиш суръати — 12,6%). Қозоғистон ишлаб чиқариш саноатида мебел тармоғининг улуши 2025 йилда 0,5% ни ташкил этди (2020 йилда — 0,4%). Инвестициялар 3,4 млн доллардан 20 млн долларгача ошди (бунда 2024 йилда — 31 млн доллар).

Қозоғистон ички мебел бозори, баҳолашларга кўра, 77% га ўсиб, 721 млн долларга етди, бунда бозорнинг асосий қисми импорт ҳиссасига тўғри келади — 2025 йилда 63%. Бироқ, импорт 70% ни ташкил этган 2020 йилга нисбатан бу кўрсаткич пасайган, бу эса маҳаллий таклифнинг жадал ўсишидан далолат беради. Шу билан бирга, тармоқ ўсишини ташқи бозор ҳам қўллаб-қувватлади: ушбу даврда мебел экспорти 5,8 млн доллардан 24 млн долларгача ошди.

Қозоғистонда ҳам давлат мебел тармоғини ривожлантиришга эътибор қаратмоқда. Хусусан, унга ишлаб чиқариш саноати ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш воситалари татбиқ этилди. Қозоғистон ҳукумати «оддий нарсалар иқтисодиёти» доирасида мебел саноатини ривожлантириш бўйича йўл харитаси тасдиқлангани ҳақида хабар берган эди.

Умуман олганда, Қозоғистонда кўриб чиқилаётган тармоқ кучли ички талаб таъсирида фаол ривожланди. Шу билан бирга, 2025 йилда импорт ҳали ҳам ишлаб чиқариш ҳажмидан сезиларли даражада — 1,6 баравар кўп бўлди. Яъни, маҳаллий ишлаб чиқаришнинг кенгайиши ҳозирча хорижий етказиб берувчиларнинг етакчи ролини ўзгартира олмаяпти.

2021–2025 йилларда мебел ишлаб чиқариш реал ифодада 2,2 бараварга ошиб, 2025 йилда 20 млн долларни ташкил этди (йилига ўртача 22% га). Айнан 2025 йил ушбу натижанинг салмоқли қисмини таъминлади, бу даврда тармоқда ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми деярли икки баравар кўпайди. Шунга қарамай, Қирғизистон ишлаб чиқариш саноатида мебел тармоғининг улуши бироз пасайди — 0,32% дан 0,28% гача — ва кичиклигича қолмоқда.

Қирғизистонда ички мебел бозорининг ҳисоб-китоб ҳажми хорижий етказиб беришларнинг кўпайиши ҳисобига сезиларли даражада — 3,3 бараварга, 70 млн долларгача ўсди: бозор ҳажмида импорт улуши 58% дан 78% гача кўтарилди, импорт ҳажми эса 12 млн доллардан 55 млн долларгача ошди. Экспорт ҳам 2,5 бараварга — 1,9 млн доллардан 5 млн долларгача кўпайди, бироқ унинг ҳажми кичиклигича қолмоқда.

Мебел ишлаб чиқариш 2025 йилда 12 млн долларни ташкил этиб, 2022 йил даражасига нисбатан 2,4 бараварга ошди. Ички бозор, баҳолашларга кўра, 40 млн долларга етди, бу ерда импорт улуши 72% ни ташкил этди. 5 йил ичида импорт 2,6 бараварга ўсиб, 29 млн долларга етди. 2025 йилда импорт ишлаб чиқариш ҳажмидан 2,4 баравар кўп бўлди. Экспорт аҳамиятсиз даражада — 0,5 млн доллар миқдорида қолди.

Умуман олганда, Марказий Осиё мебел бозори 2021–2025 йилларда фаол ўсди — буни юқорида келтирилган ишлаб чиқариш маълумотларидан ҳам, импорт ҳажмининг ортишидан ҳам кўриш мумкин. Тахминий баҳолашларга кўра, минтақанинг ички бозори 2025 йилда камида 1,7 млрд долларни ташкил этган.

Шунингдек, баҳолашларга кўра, кўриб чиқилаётган даврда минтақага мебел маҳсулотларини ташқи етказиб бериш ҳажми 78% га — 434 млн доллардан 774 млн долларгача ошди (Туркманистон қисмида импорт бўйича кўзгу маълумотларидан фойдаланилган). Ушбу ҳажмдан энг йирик импорт қилувчи Қозоғистон бўлди — минтақавий импортнинг 59% и, кейинги ўринларни Ўзбекистон — 24%, Қирғизистон — 7,1%, Туркманистон — 6,6%, Тожикистон — 3,7% эгаллади. 2020 йилга нисбатан Қозоғистоннинг улуши 6,6 фоиз бандига камайди, Қирғизистонники эса 4,3 фоиз бандига ўсди. Абсолют ифодада импортнинг асосий ўсишини Қозоғистон (+171 млн доллар) ва Ўзбекистон (+102 млн доллар) таъминлади.

Бунда шуни таъкидлаш жоизки, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон кўпроқ хорижий етказиб беришларга қарам, Ўзбекистон эса бозорни таъминлашда ўз имкониятларига таянади. Бироқ, шунга қарамай, сўнгги 5 йилда ички бозорда импорт улушининг босқичма-босқич ортиши тенденцияси кузатилди. Умуман олганда, импортнинг бундай кўламида минтақа мамлакатлари ишлаб чиқарувчилари учун энг оқилона йўналиш ички бозорда импорт қилинадиган мебелларнинг айрим тоифалари ўрнини босишга урғу бериш бўлиб кўринади.

Шу билан бирга, ички бозор ҳажмига нисбатан камтарона экспорт натижадорлиги кузатилмоқда. Маълумотлари мавжуд бўлган тўртта давлатнинг экспорти 2020 йилдаги 11 млн доллардан 2025 йилда 48 млн долларгача ўсди. Экспорт ўсишини асосан Қозоғистон ва Ўзбекистон таъминлади. Бу экспорт ҳозирча тармоқ ўсишининг муҳим канали эмаслигини кўрсатади.

Умуман олганда, 2021–2025 йилларда маълумотлари мавжуд бўлган минтақанинг тўртта давлати учун тармоқ ривожланишининг умумий тенденциялари ишлаб чиқариш, экспорт ва импортнинг ўсиши, шунингдек, ички бозорнинг кенгайиши бўлди. Шу билан бирга, таҳлиллар тармоқнинг ривожланиш учун сезиларли салоҳиятга эга эканлигини кўрсатмоқда.

Минтақавий ички бозор ҳажми ва унда импортнинг устунлиги минтақа мамлакатлари бизнеси учун мебел ишлаб чиқаришни кўпайтириш, мебел корхоналари сонини ошириш ва уларни кенгайтириш, ички бозорга ва қўшни давлатлар бозорларига етказиб беришни кучайтириш учун табиий рағбатларни юзага келтиради. Албатта, маҳаллий ишлаб чиқарувчилар томонидан бозорларни ўзлаштириш, энг аввало, уларнинг маҳсулотлари рақобатбардошлигига — нархи, сифати, ассортименти ва етказиб бериш муддатларига боғлиқ.

Ушбу контекстда маҳаллий корхоналарнинг барқарорлиги ва салоҳиятини ошириш чора-тадбирлари, хусусан, хомашё ва ишлаб чиқариш материаллари (ёғоч плиталар, фурнитура, пардозлаш материаллари) импорти учун ишончли етказиб беришни таъминлаш ва харажатларни камайтириш, айланма маблағлар учун молиявий ресурслардан кенг фойдаланиш имконияти, ускуналарни янгилаш, шунингдек, кадрлар таъминоти (конструкторлар, технологлар, дизайнерлар тайёрлаш) бўйича чора-тадбирлар ва ҳоказолар истиқболли бўлиб кўринади.

Корхоналарнинг минтақавий кооперациясини ривожлантириш ва чуқурлаштириш, плиталар, бутловчи қисмлар, юмшоқ элементлар ва тайёр мебеллар ишлаб чиқариш бўйича мамлакатлар ўртасида қўшилган қиймат занжирларини шакллантириш қўшимча имкониятлар тақдим этиши мумкин.

Умуман олганда, 2021–2025 йиллар давомида Марказий Осиё мебел тармоғи сезиларли даражада кенгайди, ўсиб бораётган ички талаб эса секторнинг муваффақиятли ривожланиши учун кенг имкониятлар яратмоқда. Мебел саноатининг бундан кейинги ривожланишининг асосий мезони — корхоналарнинг ишлаб чиқаришни барқарор равишда ошириш, сифатни юксалтириш ва ички ҳамда ташқи бозорларга рақобатбардош мебелларни етказиб бериш қобилиятидир.