Марказий Осиё иқтисодиётининг 2021–2025 йиллардаги таркибий қайта қурилиши

**Марказий Осиё иқтисодиётининг 2021–2025 йиллардаги таркибий қайта қурилиши**

2021–2025 йилларда Марказий Осиё давлатлари ишлаб чиқариш салоҳиятини кенгайтириш ва ўз иқтисодиётлари барқарорлигини мустаҳкамлашга қаратилган чора-тадбирларни амалга оширдилар. Бу пандемиядан кейинги тикланишда, барқарор ўсишни таъминлашда ва минтақа мамлакатлари иқтисодиётининг таркибий трансформациясида намоён бўлди.

Минтақадаги бешта мамлакатнинг умумий ЯИМи ушбу даврда номинал қийматда доллар ҳисобида деярли икки бараварга ошди — 2020 йилдаги 285 млрд доллардан 2025 йилда 543 млрд долларгача. Ўсишга асосий ҳиссани Қозоғистон — 135 млрд доллар ва Ўзбекистон — 77 млрд доллар билан қўшди, бу эса минтақавий ўсишнинг жами 82 фоизини ташкил этади.

Минтақавий ЯИМнинг мамлакатлар кесимидаги таркибида асосий улуш Қозоғистонга тўғри келади, бироқ унинг улуши 60% дан 56% гача камайди. Ўзбекистоннинг улуши 24,6% дан 27,1% гача, Қирғизистонники — 2,9% дан 4,2% гача, Тожикистонники — 2,9% дан 3,3% гача ошди. Туркманистоннинг улуши эса 9,6% дан 9,2% гача камайди.

Қозоғистон минтақанинг энг йирик иқтисодиёти бўлиб қолмоқда. 5 йил ичида мамлакат ЯИМни 171 млрд доллардан 306 млрд долларгача оширди, ўртача йиллик реал ўсиш эса 4,8% ни ташкил этди — бу минтақа мамлакатлари орасидаги энг паст кўрсаткич бўлиб, шу сабабли унинг минтақа иқтисодиёти умумий ҳажмидаги улуши ҳам пасайди.

Қозоғистон ЯИМ таркибида қишлоқ хўжалиги улуши — 5,4% дан 3,7% гача (−1,6 ф. п.), шунингдек, саноат ва қурилиш улуши — 33,1% дан 32,3% гача (−0,8 ф. п.) қисқарди. Шу билан бирга, хизматлар улуши — 56,1% дан 57,7% гача (+1,6 ф. п.) ўсди. Қишлоқ хўжалиги қўшилган қийматининг ўртача йиллик реал ўсиши 3,5% ни, саноат ва қурилишники — 5,5% ни, хизматларники эса 4,4% ни ташкил этди.

Қирғизистон ЯИМи ўртача йиллик 9,2% ўсиш билан 8,3 млрд доллардан 22,6 млрд долларгача ошди — бу минтақа мамлакатлари орасидаги энг юқори суръатдир. Тезлашиш 2021 йилдан кейин барқарор тус олди: ЯИМнинг реал ўсиши 2022–2023 йилларда ҳар йили қарийб 9% ни ташкил этди ва 2024–2025 йилларда 11% дан ошди.

Қирғизистон иқтисодиёти таркибида қишлоқ хўжалиги улуши 12,2% дан 8,0% гача (−4,2 ф. п.) пасайди, саноат ва қурилиш улуши деярли ўзгармади — 26,9% дан 26,5% гача (−0,4 ф. п.), хизматлар улуши эса 50,7% дан 51,2% гача (+0,5 ф. п.) бироз ошди. Қишлоқ хўжалиги қўшилган қийматининг ўртача йиллик реал ўсиши 2,3% ни, саноат ва қурилишники — 10,5% ни, хизматларники эса 8,5% ни ташкил этди.

Тожикистон иқтисодиёти ўртача йиллик 8,5% суръат билан 8,1 млрд доллардан 17,7 млрд долларгача ўсди. ЯИМ таркибида қишлоқ хўжалиги улуши деярли ўзгармади — 22,7% дан 22,9% гача (+0,2 ф. п.) ўсиш, саноат ва қурилиш улуши 33,8% дан 32,2% гача (−1,6 ф. п.) пасайди, хизматлар улуши эса 35,3% дан 38,0% гача (+2,7 ф. п.) ошди. Қишлоқ хўжалиги қўшилган қийматининг ўртача йиллик реал ўсиши 1,2% ни, саноат ва қурилишда — 10% ни, хизматларда — 9,7% ни ташкил этди (иқтисодиёт тармоқлари бўйича 2021-2024 йиллардаги ўртача йиллик ўсиш суръатлари).

Туркманистон ЯИМи 2021-2025 йилларда ўртача йиллик реал 6,3% ўсиш билан 27,4 млрд доллардан 49,8 млрд долларгача ошди. Иқтисодиётда қишлоқ хўжалиги улуши 11,6% дан 12,4% гача (+0,8 ф. п.) ошди, бу асосан улуши 36,9% дан 36% гача (−0,9 ф. п.) камайган саноат ва қурилиш ҳисобига юз берди. Хизматлар улуши 48,6% дан 48,9% гача (+0,2 ф. п.) кўпайди. Қишлоқ хўжалиги қўшилган қийматининг ўртача йиллик реал ўсиши 5,7% ни, саноат ва қурилишники — 5,1% ни, хизматларники эса 11,3% ни ташкил этди.

Ўзбекистон ўртача йиллик 7% ўсиш билан иқтисодиёт ҳажмини 70,1 млрд доллардан 147 млрд долларгача оширди. Кўрилаётган даврда яққол намоён бўлган таркибий қайта қурилиш кузатилди: ушбу тармоқнинг ўртача йиллик ўсиш суръати 3,9% бўлган ҳолда, қишлоқ хўжалиги улуши 21,6% дан 16,6% гача (−5,0 ф. п.) қисқарди. Саноат ва қурилишнинг улуши ўртача йиллик 7,2% ўсиш билан 33,4% дан 32,5% гача (−0,8 ф. п.) пасайди. Шу билан бирга, хизматлар улуши 38,7% дан 46,5% гача (+7,7 ф. п.) ўсиб, энг юқори ўсиш суръатларини — йилига ўртача 8,7% ни таъминлади.

Умуман олганда, 2021-2025 йилларда минтақанинг барча мамлакатлари учун ЯИМнинг ўсиши, қишлоқ хўжалигига нисбатан саноат ва қурилиш қўшилган қийматининг тезроқ ўсиши, иқтисодиётда хизмат кўрсатиш соҳасининг устуворлиги ва унинг ЯИМ таркибидаги улушининг ортиши умумий тенденцияларга айланди.

Минтақавий ЯИМнинг тармоқлар таркибида 2021-2025 йилларда хизматлар улуши 50,4% дан 53% гача (+2,6 ф. п.) ошди, қишлоқ хўжалиги улуши эса 10,7% дан 8,8% гача, саноат (қурилишни ўз ичига олган ҳолда) улуши эса 33,4% дан 32,5% гача қисқарди.

Қишлоқ хўжалигининг минтақавий улуши қисқариши, биринчи навбатда, минтақанинг йирик иқтисодиётлари — Ўзбекистон ва Қозоғистон таркибининг ўзгариши, шунингдек, Қирғизистонда ушбу тармоқнинг сезиларли даражада пасайиши ҳисобига юз берди. Шу билан бирга, аграр қўшилган қиймат ҳажми барча бешта мамлакатда ўсди. Бинобарин, қишлоқ хўжалиги улушининг камайиши айнан иқтисодиётнинг бошқа тармоқларига нисбатан секинроқ ўсиш суръатлари билан боғлиқ эди. Хусусан, барча мамлакатларда саноат ва қурилишнинг реал қўшилган қиймати қишлоқ хўжалигига қараганда тезроқ ўсди.

Оралиқ йилларни солиштириш шуни кўрсатадики, барқарор ва қайта тикланувчи ўзгаришларни ажратиб кўрсатиш мумкин. Ўзбекистонда хизмат кўрсатиш соҳаси улушининг ўсиши ва аграр тармоқ улушининг пасайиши деярли ҳар йили кузатилади; Қирғизистонда аграр тармоқ улуши энг изчил равишда қисқарди. Қозоғистон ва Туркманистонда хизмат кўрсатиш соҳаси аввалига ўз улушини қисқартирди, кейин эса яна кенгайди ва 2025 йилда 2020 йилдаги даражадан ошиб кетди. Тожикистонда хизматлар 2021 йилдан кейин ўз улушини аста-секин ошириб борди, бироқ қишлоқ хўжалиги иқтисодиётдаги аввалги улуши ва аҳамиятини сақлаб қолди.

Умуман олганда, минтақанинг барча бешта мамлакати учун ягона таркибий қайта қурилиш модели кузатилмади, деб хулоса қилиш мумкин. Қозоғистон ушбу даврни хизматларнинг юқори улуши билан бошлади ва кейинчалик у мўътадил равишда ошди; Ўзбекистон агротармоқ ҳисобига ўз иқтисодиётида хизмат кўрсатиш соҳасини сезиларли даражада кенгайтирди; Қирғизистон саноатнинг реал ўсиши ижобий динамикаси фонида қишлоқ хўжалиги улушини кескин қисқартирди; Тожикистон иқтисодиётида йирик аграр тармоқ сақланиб қолди; Туркманистонда эса иқтисодиётнинг барча асосий тармоқлари улушларининг барқарор нисбати кузатилди.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу беш йил давомида минтақанинг барча мамлакатлари иқтисодиёти барқарор ўсганини яна бир бор таъкидлаш лозим. Шу билан бирга, Қозоғистон ҳамон умумий ЯИМнинг ярмидан кўпини шакллантираётган бўлса-да, минтақавий таркибда Ўзбекистон ва Қирғизистоннинг нисбий роли кучайди. Тармоқлар даражасида энг барқарор умумий натижа минтақа мамлакатларида хизматлар улушининг ўсишида ифодаланади, бу эса Марказий Осиё иқтисодиётларини мураккаблаштириш ва янада диверсификацияланган ҳамда мураккаб таркибли моделларга ўтишга қаратилган ривожланиш вектори давом этаётганидан далолат беради.