2026-йилнинг биринчи ярмида Марказий Осиё мамлакатларида саноат ривожланиши

2026-йилнинг биринчи ярмида Марказий Осиё мамлакатларининг саноат ривожланиши

Саноат Марказий Осиёнинг ижтимоий-иқтисодий тараққиётининг асосий элементи бо'либ, иқтисодий о'сишнинг асосий омилларидан бири ва экспорт даромадлари, инвестициялар ва бандлик манбаи бо'либ хизмат қилади. Ишлаб чиқариш саноатининг ривожланиши минтақа иқтисодиётини диверсификация қилишга, маҳаллий ресурсларни қайта ишлашни кучайтиришга, юқори қо'шимча қийматга эга маҳсулотларни яратишга ва импортга қарамликни камайтиришга ёрдам беради.

Шу нуқтаи назардан, 2026-йилнинг биринчи ярмида умуман ижобий тенденция кузатилди, минтақадаги барча мамлакатларда саноат ишлаб чиқариши о'сди (Туркманистон бо'йича ма'лумотлар мавжуд эмас, шунинг учун таҳлил Марказий Осиёнинг то'ртта мамлакатини қамраб олади).

**Саноатни ривожлантиришдаги мамлакатлар тенденциялари**

**Қозог'истон**

Қозог'истон саноати о'тган йилга нисбатан 3,5% га о'сиб, 71 миллиард долларга етди.

Чекловчи омил бо'лган тог'-кон саноати унинг ишлаб чиқариш ҳажми 4% га камайди, шу жумладан нефт ва газ қазиб олиш ҳажми 8,3% га камайди. Тоғ-кон саноати умумий саноат маҳсулотининг тахминан 46 фоизини ташкил этишини ҳисобга олсак, бу тенденция мамлакатнинг умумий иқтисодий ўсишини сезиларли даражада секинлаштирди.

Ўз навбатида, ишлаб чиқариш 9,8 фоизга ўсди ва ҳажм жиҳатидан (33 миллиард доллар) аллақачон тоғ-кон саноатидан бироз ошиб кетди. Шундай қилиб, қайта ишлаш саноатнинг ижобий ўсишининг асосий манбаига айланди.

Саноат бўйича энг тез ўсиш тўқимачилик ишлаб чиқариши (2,5 баравар), фармацевтика (43,6%), тайёр металл буюмлари (39,9%), машина ва ускуналарни таъмирлаш ва ўрнатиш (34,7%) ва автомобилсозлик (31,6%) томонидан кузатилди. Умумий машинасозлик 23,1 фоизга ўсди ва саноат маҳсулотининг 8,1 фоизини ташкил этди.

Бироқ, энг йирик саноат тармоқларидан бири — асосий металлургия — 2,7 фоизга камайди, нефтни қайта ишлаш эса 0,8 фоизга камайди. Шу фонда таркибий ўзгаришлар нотекислигича қолмоқда: юқори қўшимча қийматга эга маҳсулотларнинг ўсиши энг йирик хом ашё ва бирламчи қайта ишлаш саноатидаги заиф кўрсаткичлар билан бирлаштирилган.

Саноат ўсиши инвестициялар билан қўллаб-қувватланди, улар 16,9 фоизга ўсди.

Қирг'изистон

Қирг'изистон саноат маҳсулоти 12,7 фоизга о'сиб, 5,2 миллиард долларга етди. Тог'-кон саноати асосан металл рудалари ва бошқа фойдали қазилмаларни қазиб олиш ҳисобига 12,8 фоизга о'сди. Ишлаб чиқариш сектори 15,1 фоизга о'сди, бу умумий маҳсулотнинг 79,1 фоизини ташкил этди.

Энг йирик саноат сектори, ишлаб чиқаришнинг 48,7 фоизини ташкил этган бирламчи металлургия, о'тган йили 2,2 фоизга пасайганидан со'нг 12,2 фоизга о'сди. Шу билан бирга, бир қатор кичик саноат тармоқлари кенгайди: кимё саноати деярли уч баравар, қог'оз ва картон 2,2 баравар, нефтни қайта ишлаш 70 фоиз, босмахона 66 фоиз, фармацевтика 83 фоиз, қурилиш материаллари 33 фоиз ва автомобил ишлаб чиқариш 41 фоизга о'сди. Бу расм ривожланаётган саноат тармоқлари доирасининг аста-секин кенгайиб бораётганидан далолат беради, гарчи уларнинг умумий маҳсулотга қо'шган ҳиссаси металлургияга қараганда анча кичик бо'либ қолмоқда.

Энг заиф бо'г'ин электр энергетикаси саноати бо'либ қолди, у 2,6% га пасайган ва енгил саноат: унинг ишлаб чиқариш ҳажми 12,2% га, жумладан, то'қимачилик ишлаб чиқариши 27,6% га ва кийим-кечак ишлаб чиқариши 2,4% га камайган.

**Тожикистон**

Тожикистон таҳлил қилинган мамлакатлар орасида энг юқори саноат о'сишини ко'рсатди - 14,1%, ишлаб чиқариш қиймати тахминан 3,6 миллиард долларни ташкил этди. Бироқ, 2025 йилнинг биринчи ярмига (о'сиш 24%) нисбатан динамика секинлашди.

Ишлаб чиқариш 26% га о'сди ва ишлаб чиқаришнинг 52% ни ташкил этди (2025 йилнинг биринчи ярмидаги 47% га нисбатан). Электр энергияси, газ та'миноти ва кондиционерлик 16,8% га ошди (хусусан, электр энергияси 17,1% га) ва энергетика секторининг саноатдаги улуши 21% га етди (2025 йилнинг биринчи ярмидаги 19% га нисбатан).

Қайта ишлаш соҳасида қуйидаги тармоқлар айниқса сезиларли о'сишни ко'рсатди: ёг'очни қайта ишлаш 73%, кимё саноати 56%, қог'оз ва картон ишлаб чиқариш 46%, мебел ва бошқа ишлаб чиқариш 43%, озиқ-овқат саноати 25%, машинасозлик 27% ва қурилиш материаллари ишлаб чиқариш 23%. Бу анча кенг тармоқли о'сиш ё'налишини ко'рсатади. Шу билан бирга, тог'-кон саноати 6,7% га қисқарди, бу асосан металл рудаси қазиб олишнинг 7,4% га ва нефт ва газ қазиб олишнинг 41,9% га пасайиши билан бог'лиқ.

**О'збекистон**

О'збекистон саноат сектори 8% га тезроқ о'сди (2025 йилнинг биринчи ярмида 6,6%) ва унинг маҳсулот қиймати 53 миллиард долларга етди.

Қайта ишлаш саноати 8,8% га о'сди (2025 йилнинг биринчи ярмида 7,1%) ва унинг саноат маҳсулотидаги улуши 85% дан 86% гача ошди. Тог'-кон саноати атиги 2,1% га о'сди. Электр энергияси, газ та'миноти ва кондиционерлик ҳам 7,9% га (3,1%) о'сди, сув та'миноти, чиқиндиларни йиг'иш ва ё'қ қилиш эса 15,9% га (9,7%) о'сди. Саноат бо'йича энг юқори о'сиш сур'атлари қуйидагиларда кузатилди: бошқа машина ва ускуналар ишлаб чиқариш (1,6 бараварга о'сиш), ёг'очни қайта ишлаш (48% га о'сиш), компютер ва электрон ускуналар ишлаб чиқариш (37% га о'сиш), мебел (31% га о'сиш), фармацевтика (22% га о'сиш) ва автомобилсозлик (20% га о'сиш). Озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳам 12% га, то'қимачилик (10,1% га о'сиш) ва қурилиш материаллари (12% га о'сиш) га ошди.

Шунга қарамай, энг йирик саноат - асосий металлар ишлаб чиқариш (саноат маҳсулотининг 29%) - нисбатан паст о'сиш сур'атлари сақланиб қолганини та'кидлаш керак - 1,3%.

**Умумий минтақавий саноат ривожланиши тенденциялари**

То'ртта мамлакатда ҳам қайта ишлаш умумий саноатга нисбатан тезроқ о'сди: Қозог'истонда (9,8%) 3,5% га қарши, Қирг'изистонда (15,1%) 12,7% га қарши, Тожикистонда (26%) 14,1% га қарши ва О'збекистонда (8,8%) 8% га қарши. Бу о'згариш, айниқса, Қозог'истон ва Тожикистонда яққол ко'ринди, бу ерда қазиб олиш сектори қисқарди, аммо умумий саноат индекси ижобий бо'либ қолди.

Жадвалдаги о'сиш машинасозлик ва айрим юқори технологияли саноат тармоқларида ҳам кузатилди. Автомобилсозлик саноати барча то'ртта мамлакатда о'сди: Қозог'истонда 31,6% га, Қирг'изистонда 40,4% га, Тожикистонда 34,2% га ва О'збекистонда 19,6% га.

Шу билан бирга, бу мамлакатлар металлургия ва хом ашё ишлаб чиқаришга юқори даражада бог'лиқлигича қолмоқда. Металлургия Қирг'изистон саноат маҳсулотининг деярли ярмини ташкил этди; металл ишлаб чиқариш О'збекистон маҳсулотининг 28,7% ни ва Қозог'истон маҳсулотининг 20,4% ни ташкил этди. Тожикистонда металлургия, руда қазиб олиш ва электр энергияси муҳим рол о'йнашда давом этди.

2026-йилда яна бир диққатга сазовор тенденция ички талаб ва инвестиция сикли билан бог'лиқ ишлаб чиқаришнинг кенгайиши бо'лди. Барча мамлакатларда озиқ-овқат саноати, қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, кимё саноати, резина ва пластмасса ишлаб чиқариш, тайёр металл буюмлари, автомобилсозлик ва мебел ишлаб чиқариш о'сди.

Саноат учун инвестиция базаси сезиларли даражада сақланиб қолди, аммо миқёси ва тузилиши жиҳатидан турлича эди. Саноатнинг умумий инвестициялардаги улуши О'збекистонда 47%, Қозог'истонда 41%, Тожикистонда 35% ва Қирг'изистонда 17% га етди. Бу инвестициялар кейинги о'сиш учун замин яратади, аммо уларнинг самарадорлиги қувватларни жорий этишга, оралиқ ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришга ва ташқи бозорларга чиқишга бог'лиқ бо'лади.

**Хулосалар**

2026-йилнинг биринчи ярми натижалари шуни ко'рсатадики, Марказий Осиёда саноат о'сишда давом этди, асосий ижобий туртки тобора ко'проқ ишлаб чиқаришдан келмоқда.

Йилнинг биринчи ярмининг асосий таркибий натижаси юқори қо'шимча қийматга эга саноат тармоқларининг о'сиши бо'лди: машинасозлик, автомобилсозлик, электроника, кимё, фармацевтика, тайёр металл буюмлари ва қурилиш материаллари. Бироқ, ишлаб чиқаришнинг катта қисми тог'-кон, металлургия ва энергетика соҳаларида жамланган бо'либ, ба'зи янги сегментларнинг тез о'сиши асосан кичик бошланг'ич базага бог'лиқ. Шунинг учун саноатни тиклашнинг барқарорлиги нафақат янги қувватларни жорий этиш, балки тармоқлараро алоқаларнинг чуқурлашиши, минтақавий та'минот занжирларининг ривожланиши, унумдорликнинг о'сиши ва норесурс экспортининг кенгайиши билан ҳам белгиланади.

Яқин келажакда минтақа мамлакатлари маҳаллий хом ашёни юқори қо'шимча қийматга эга маҳсулотларга қайта ишлашга, ҳамкорликни ривожлантиришга ва инфратузилма чекловларини бартараф этишга - биринчи навбатда энергетика, транспорт ва саноатни молиялаштиришга киришга э'тибор қаратишлари керак. Бу омиллар ҳозирги о'сишни Марказий Осиё саноатининг барқарор таркибий модернизациясига айлантиришга ёрдам беради.

Руслан Абатуров, СЕРР