Мақом олиш учун ариза

Янги мақомга даъво

Қирғизистон президенти Садир Жапаровнинг БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессиясидаги нутқи оддий дипломатик маросимга ўхшамади. Бу дунёга илтижолар эмас, балки мураккаб геосиёсий муаммоларнинг ечимларини таклиф қилаётган мамлакатнинг янги мақомга бўлган даъвосига айланди. Қирғизистон президенти томонидан жаҳон ҳамжамияти муҳокамасига олиб чиқилган марказий тезис санкциялар механизмига тааллуқли эди — ва айнан шу масалада унинг позицияси энг изчил ва принципиал тарзда янгради.

### Санкциялар мандати БМТга тегишли бўлиши керак

Жапаров қатъий турибди: ҳар қандай санкциялар фақат БМТ Низоми ва Хавфсизлик Кенгаши орқали, гуманитар ва ижтимоий оқибатларни мажбурий баҳолаган ҳолда қабул қилиниши керак. Бугунги кунда эса санкциялар кўпинча ҳеч қандай тартиб-таомилларсиз кичик давлатларга босим ўтказиш воситасига айланиб бормоқда.

Қирғизистоннинг таклифи — санкциялар механизмини шаффоф ва назорат қилинадиган қилишдир. Оддийроқ айтганда, Қирғизистон президенти санкцияларнинг халқаро мониторинги механизмини яратишни таклиф қилди. Бу шуни англатадики, ҳар қандай чекловчи қарор оддий одамлар учун гуманитар, иқтисодий ва ижтимоий оқибатларни ҳисобга олган ҳолда дастлабки кўриб чиқишдан ўтиши керак. Моҳиятига кўра, бу санкцияларни улардан тўқмоқ сифатида фойдаланишга ўрганиб қолганларнинг қўлидан тортиб олиш ва уларни ҳуқуқий майдонга қайтаришга бўлган уринишдир.

«БМТ кучли бўлиши керак. БМТ санкциялар жорий қилмоқчи эканлигини эшитган ҳар бир давлат титраши керак. Фақат шундагина дунёда қатъий халқаро тартиб шаклланиши мумкин. Акс ҳолда, БМТнинг алоҳида қарорлари жиддий қабул қилинмай қўяди. БМТнинг ҳар бир қарори кечиктирилмасдан ижро этилиши лозим. Агар давлат уни бажармаса ва бошқа мамлакатлар у билан ҳамкорликни тўхтатса, санкцияларнинг самарадорлиги ортади», — деди Жапаров.

Яна бир тезис — давлатлар томонидан резолюциялар ва халқаро мажбуриятларнинг бажарилиши бўйича доимий оммавий реестрни яратиш, яъни мунтазам ҳисобот бериш, таҳлилий шарҳлар ва тизимли равишда бажармасликка босқичма-босқич муносабат билдиришдир. Бу «БМТ қарорлар қабул қилади» формуласидан «БМТ уларнинг ижросини назорат қилади» формуласига ўтишдир. Бу оддий эшитилади. Аслида эса бу жуда кўпчиликнинг манфаатларига дахл қилувчи фундаментал ўзгаришдир.

Садир Жапаров Марказий Осиё минтақасини мураккаб давлатлараро масалалар музокаралар ва ҳамкорлик йўли билан ҳал этиладиган ҳудуд сифатида тақдим этди. Бу муҳим дипломатик тезисдир: Марказий Осиё ташқи кучлар рақобати объекти эмас, балки шаклланаётган халқаро муносабатлар тизимининг мустақил иштирокчисига айланмоқда.

### «Санкциялар ёмон, америкаликлар пулига ишлайдиган ННТлар эса яхши»

Бу БМТнинг тактик ва стратегик иши бўйича адолатли мулоҳазалардек туюлиши мумкин — санкциялар айнан барча минтақавий давлатларга рикошет бўлиб уриладиган тоифага киради. Ва, эҳтимол, ташкилотни ислоҳ қилишни айнан Қирғизистон етакчисининг ушбу таклифидан бошлаш керак эди. Аммо БМТ экспертлари ва таҳлилчилари томонидан ҳеч қандай муносабат билдирилмади, Қирғизистоннинг ўзида ҳам бу таклифга эътибор қаратишмади. Бунинг эвазига ҳуқуқ ҳимоячилари — ўз ННТлари учун грантлар олиб келган ўша шахслар — ҳамма нарсани остин-устун қилиб юборишди.

«Нутқда урушлар ҳақида сўз борди, лекин фақат уларни санаб ўтиш ва Қирғизистоннинг воситачи бўлишга тайёрлиги сифатида. Санкциялар танқидига анча кўп жой ажратилди», — деб ёзди таниқли ҳуқуқ ҳимоячиси. Шу билан бирга, у агар санкциялар қурол етказиб беришни чеклаш ва тажовузни жиловлашга қодир бўлса, уларни оқлаш мумкин деб ҳисоблайди.

Ҳуқуқ ҳимоячиси Жапаровнинг ноҳукумат ташкилотлар ҳақидаги сўзларига алоҳида тўхталди. Нутқи давомида Қирғизистон президенти АҚШ президенти Дональд Трампга бутун дунё бўйлаб НПОларни молиялаштиришни тўхтатгани учун миннатдорчилик билдирди ва шундан сўнг «НПОларнинг ривожланаётган давлатларнинг ички ишлари ва сиёсатига аралашуви деярли тўхтади» деб айтди. Ҳуқуқ ҳимоячиси бундай баҳога рози бўлмади. Унинг сўзларига кўра, айнан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ташкилотлар ва мустақил ОАВлар кўпинча хорижда мураккаб вазиятга тушиб қолган Қирғизистон фуқаролари ҳақида маълумот тўплайди ва эълон қилади.

Хуллас, кимга нима қайғу, калнинг дарди балохона. Кимдир грант қўллаб-қувватлашидаги долларларни «кам топмоқда». Шахсий чўнтак бўшаб қолаётган бир пайтда, қалб амри билан ватандошларни ҳимоя қилиш истаги бўлмаса, БМТни ислоҳ қилиш ҳақида қандай гапириш мумкин? Нима бўлганда ҳам, ҳар қандай меҳнатга ҳақ тўланиши керак, деб ҳисоблайди бундай «ҳуқуқ ҳимоячилари» ва президентнинг сўзларига қатъий норозилик билдиришади.

### Қирғизистон президенти Садир Жапаров БМТ сессиясида алоҳида давлатларнинг санкциялар жорий этиш ҳуқуқини шубҳа остига олди ва ғарблик шериклар билан молиявий бозорларга чиқиш масаласини муҳокама қилди

Қирғизистон президенти Садир Жапаров Нью-Йоркка ташрифидан ғарблик шериклар билан санкциялар ва молиявий бозорларга чиқиш масаласини муҳокама қилиш учун фойдаланди. БМТ минбаридан туриб у алоҳида давлатларни ўз хоҳишига кўра чекловлар жорий этиш ҳуқуқидан маҳрум қилишни таклиф этди. Европалик сиёсатчилар ва Америка бизнеси билан учрашувларда банк ҳисобварақлари, инвестициялар ва олтин савдоси ҳақида сўз борди.

БМТ Бош Ассамблеясида сўзлаган Жапаров бир томонлама чекловлар кичик ривожланаётган мамлакатларга таъсир қилиши ва уларга босим ўтказиш воситаси бўлиб хизмат қилиши мумкинлигини айтди. «Асоссиз бир томонлама санкцияларнинг салбий оқибатлари бизники каби шаклланиш ва ривожланиш босқичида турган кичик давлатларга ҳам таъсир қилмоқда, бу эса бошқа кичик давлатларнинг ҳам хавотирига сабаб бўлмоқда», — деб ҳисоблайди Қирғизистон президенти.

Жапаров давом этди: «Қатор ҳолларда бундай ҳаракатлар мустақил давлатларнинг ички ишларига аралашишга олиб келади ва халқаро ҳуқуқнинг фундаментал принципларига зид келади. У ёки бу давлатга қарши санкциялар жорий этиш ҳуқуқи, бизнинг фикримизча, фақатгина Бирлашган Миллатлар Ташкилотига берилиши керак. Буни халқаро санкциялар тизимини такомиллаштиришнинг ягона мумкин бўлган йўли деб ҳисоблайман».

Ушбу таклифлар Бишкекнинг жаҳон ишларида иштирок этиш бўйича кенгроқ даъвоси билан боғлиқ. Қирғизистон 2027–2028 йилларга БМТ Хавфсизлик Кенгашининг муваққат аъзоси этиб сайланди. Жапаров республика Хавфсизлик Кенгашидаги фаолиятини бошлаганидан кейин ўз ташаббусларини муҳокамага олиб чиқиш ниятида эканлигини маълум қилди, деб хабар берди «Кабар» агентлиги. Ҳозирча бу сиёсий дастур: Нью-Йоркдаги нутқнинг ўзи Ғарбнинг санкция қоидаларини ўзгартирмайди.

Жапаровнинг таклифлари Ғарб томонидан Қирғизистонга босим ўтказилаётган бир пайтда янгради. Аввалроқ давлат раҳбари бир қатор давлатларнинг Бишкекдан Москва билан алоқаларни узишни талаб қилишини адолатсизлик деб атаб, «Европа давлатларининг ўзлари Россия Федерацияси билан йилига 6 миллиард долларлик савдо-сотиқни давом эттираётганини» кўрсатиб ўтган эди.

Европа кенгаши раиси Антониу Кошта билан суҳбат янада аниқроқ тус олди. Қирғизистон президенти маъмуриятининг хабарига кўра, Жапаров ЕИ вакиллари билан доимий маълумот алмашинувига қарамай, ғарблик шерикларнинг санкция сиёсатидан норозилигини билдирган. Уларнинг хавотирларини ҳисобга олишга тайёрлигининг исботи сифатида у жорий йилда санкция хавфи юқори бўлган операцияларни амалга оширган 50 та компания ёпилганини мисол қилиб келтирди.

Бироқ, бу қандай компаниялар эканлиги ва уларнинг рўйхати топширилган-топширилмагани номаълум. Шу боис, Бишкек Брюсселни ишонтирди ва ён беришларга эришди дейишга ҳали эрта. Аммо Кошта Жапаровни Брюсселга ташриф билан таклиф қилди, президент таклифни қабул қилди.

Ушбу фонда Австрия президенти Александер ван дер Белленга йўлланган таклиф алоҳида ажралиб туради. Жапаров икки давлат банклари ўртасида тўғридан-тўғри вакиллик ҳисобварақларини очишни ва Қирғизистонга Австрия банкларидан бирининг филиалини жалб қилишни истайди. Ван дер Беллен бу ғояларни ўрганиш учун Австрия Молия вазирлигига топширишга ваъда берди.

Бизнес учун бундай таклифнинг маъноси жуда тушунарли. Вакиллик ҳисобварақлари банкларга хорижий шериклар орқали тўловларни амалга ошириш имконини беради. Тўғридан-тўғри алоқалар савдо шартномалари бўйича ҳисоб-китобларни ва инвестицияларга хизмат кўрсатишни осонлаштириши мумкин. Аммо аввал қирғизистонлик мижозлар билан ишлашга тайёр банкни топиш, шартлар ва рухсат этилган операциялар доирасини келишиб олиш керак бўлади.

Сафарнинг Америка қисмида аллақачон имзоланган ҳужжатлар пайдо бўлди. Жапаровнинг StoneX Group раҳбарияти билан учрашувидан сўнг Қирғизистон Молия вазирлиги ва «Элдик Банк» компания билан ўзаро тушуниш тўғрисида алоҳида меморандумлар имзоладилар. Қимматбаҳо металлар савдоси, халқаро ҳисоб-китоблар ва нархларнинг тебранишидан ҳимояланиш масалалари муҳокама қилинди. Қирғизистон томони, шунингдек, янги лойиҳалар учун StoneX молиявий тармоғидан фойдаланишдан манфаатдор.

Шериклар бир-бирларини яхши билишади: компания аллақачон Қирғизистон билан қимматбаҳо металлар савдоси бўйича тажрибага эга. Шу боис, ҳозирги музокаралар мавжуд ишбилармонлик алоқаларига таяниши мумкин. Бироқ, Қирғизистон ОАВларида эълон қилинган хабарда бўлажак инвестициялар миқдори, хизматлар қиймати ва лойиҳаларни ишга тушириш муддатлари очиқланмаган. Меморандумларнинг имзоланиши биргаликда ишлаш ниятини тасдиқлайди, аммо бўлажак битимлар кўлами ҳақида хулоса чиқаришга ҳали имкон бермайди.

Ушбу учрашувлар мажмуи Бишкек Ғарб молиясига янада барқарор киришни излаётганини тахмин қилишга асос беради. Унинг позициясида иккита вазифа кўринади. Сиёсий даражада республика санкцияларнинг кичик мамлакатларга босимини камайтиришни хоҳлайди. Ишбилармонлик музокараларида у ғарблик шерикларига аниқ иш йўналишларини таклиф қилади ва хавфли операцияларга қарши чоралар ҳақида хабар беради. Бу ёндашув банклар ва ЕИ расмийлари учун қанчалик ишонарли эканлигини кейинги қарорлар кўрсатади.

Россия билан муносабатлар учун асосий савол — янги алоқалар орқали қайси тўловлар ва қандай шартларда ўтиши мумкинлигидир. Эълон қилинган хабарлардан ғарблик шериклар илгари хавфли деб ҳисоблаган операцияларга хизмат кўрсатишга рози бўлганликлари келиб чиқмайди. Шу боис, музокараларни чекловларни айланиб ўтиш учун янги йўл яратиш сифатида тақдим этишга асослар йўқ. Худди шунингдек, учрашувларнинг ўзи Бишкекнинг сиёсий бурилишини исботламайди.

Сафар якунлари меморандумлардан кейин ишловчи ҳисобварақлар, шартномалар ва инвестициялар пайдо бўлишига боғлиқ бўлади. Кейинги қадам ғарблик шерикларнинг жавобини талаб қилади: улар Қирғизистон билан молиявий алоқаларни кенгайтиришга тайёрми ва қандай шартларни қўядилар. Айнан ўшанда Бишкек санкциялар бўйича баҳсда ва пул ҳақидаги музокараларда қанчалик узоққа бора олиши маълум бўлади.