Ким рақобат қилади?

Рақиб ким бўлади?

Қирғизистонда президентлик сайловларига тайёргарлик сайловчиларни амалдорлар томонидан бўладиган босимдан ҳимоя қилиш ваъдаси билан бошланди. Президент Садир Жапаров номзодлар манфаати йўлида хизмат мавқеидан фойдаланадиган мансабдор шахсларни, ҳатто ишдан бўшатишгача бўлган чоралар билан жазолашни буюрди. Бу орада Марказий сайлов комиссияси ҳатто иккинчи тур учун ҳам маблағ ажратди. Овоз бериш 2027 йил 27 январга белгиланган ва ҳозирча асосий савол — амалдаги президентга ким рақобат туғдира олиши ва эълон қилинган кафолатлар амалда қандай ишлашида қолмоқда.

Жапаров томонидан имзоланган фармон номзодлар фойдасига ташвиқот ишларига ўқитувчилар, ўқувчилар, муаллимлар, талабалар, тиббиёт ходимлари, ижтимоий хизматлар ва бошқа давлат ҳамда муниципал ташкилотлар ходимларини жалб қилишни тақиқлайди. Вазирлар Маҳкамасига қоидабузарларни интизомий жавобгарликка тортиш, зарур ҳолларда уларни лавозимидан озод қилиш топширилди. Бу ташвиқотда ноқонуний иштирок этишга ҳам, президентликка даъвогарлар манфаатлари йўлида хизмат ваколатларидан фойдаланишга ҳам тегишлидир.

Ҳужжат, шунингдек, давлат ва муниципал органларнинг сайлов жараёнига аралашувига қарши чораларни ҳам жорий этади. МСКга қонунчиликнинг бир хилда қўлланилишини таъминлаш ва фуқароларни хабардор қилиш тавсия этилди. Сайловларни халқаро кузатувчилар кузатиши мумкин бўлади. Шу тариқа, президент Жапаров ўз рақиблари аллақачон кампания давомида риоя этилишини талаб қилишга ҳақли бўлган қоидаларни очиқ белгилаб берди.

Тайёргарликнинг молиявий қисмини Марказий сайлов комиссияси (МСК) раиси Тинчтик Шайназаров тақдим этди. Дастлабки смета республика бюджетидан 1,2 млрд сомни (1,16 млрд рубль) ташкил этади. Бу маблағ икки турни ўтказиш учун ҳисобланган. Агар ғолиб биринчи турда аниқланса, харажатлар 960 млн сомни (930 млн рубль) ташкил қилади. Иккинчи тур ҳозирча бюджет имконияти сифатида мавжуд: сметага қараб кураш қанчалик шиддатли бўлиши ҳақида хулоса чиқаришга ҳали эрта. Аммо ташкилий жиҳатдан Марказий сайлов комиссияси бундай сценарийга ҳам тайёргарлик кўрмоқда.

Жапаров янги муддатга бориш ниятини шу йилнинг август ойидаёқ маълум қилган эди. Ўшанда у расмийлар сайловда қатнашишни хоҳловчиларни чекламаслигини ва бюджет ташкилотлари ходимларига маъмурий босим ўтказилишини истисно қилишини ваъда қилганди. Сентябрдаги фармон ушбу ваъдаларни аниқ топшириқларга айлантиради. Уларнинг бажарилиши, жумладан, шикоятларга бўлган муносабатга ҳам боғлиқ бўлади: агар жойлардаги раҳбарлар бўйсунувчиларининг эркин танловидан кўра одатий хизмат интизомини афзал кўришса, кампания иштирокчилари суриштирув ўтказилишига эриша оладиларми-йўқми, буни вақт кўрсатади.

Жапаров билан рақобатлашишга тайёрлигини эълон қилган биринчи сиёсатчи Ички ишлар вазирлигининг собиқ раҳбари Омурбек Суваналиев бўлди. У ўз номзодини илгари суриш ва мухолифат кучларини бирлаштиришга ҳаракат қилиш ниятида эканини маълум қилди. Суваналиев ҳокимият мухолифларига бўлаётган босимни танқид қилди ва сайловчиларга муқобил вариант кераклигини айтди.

Суваналиев Қирғизистон сиёсатида анчадан бери фаолият юритади. Истеъфодаги генерал-майор, Италиянинг «Спрут» криминал сериали бош қаҳрамони номи билан «комиссар Каттани» лақабини олган бу шахс ички ишлар вазири вазифасини бажарувчи бўлган, Хавфсизлик кенгаши котиби ўринбосари бўлиб ишлаган, Боткен вилоятини бошқарган. Унинг таржимаи ҳолида давлат лавозимлари мухолифлик фаолияти билан навбатма-навбат алмашиб турган. Бироқ, катта хизмат рўйхати ҳали ҳозирги қўллаб-қувватлашни англатмайди. 2011 йилги президентлик сайловларида у 0,87% овоз олган эди. Бу эски натижа бугунги имкониятлар ҳақида хулоса чиқаришга йўл қўймайди, аммо таниқлилик ва электорал вазн ўртасидаги фарқни эслатиб туради.

Турли йилларда Суваналиев Камчибек Ташиев, Адахан Мадумаров ва бошқа таниқли қирғиз сиёсатчилари билан ҳамкорлик қилган. Аввалги алоқаларни аллақачон шаклланган иттифоқнинг асоси деб ҳисоблаш хато бўларди. Бирлашиш номзод, дастур ва масъулиятни тақсимлаш бўйича келишувларни, кейин эса ҳудудларда ишлай оладиган жамоани талаб қилади. Айнан мана шу амалий қадамлар собиқ вазирнинг ниятлари қанчалик жиддий эканини кўрсатади.

Кампания Жапаровнинг Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси собиқ раҳбари Ташиев билан алоқалари узилганидан кейин бўлиб ўтмоқда. Охиргиси муддатидан олдин президентлик сайловларини ўтказишга чақирувчи мурожаатдан сўнг «75-хат» сифатида танилган иш бўйича айбланувчига айланди. Сентябрь ойида Бишкек шаҳар суди «давлат тўнтаришига уриниш» айбловини «сайлов ҳуқуқларини амалга оширишга тўсқинлик қилиш» моддасига қайта таснифлади. Ташиев ва бошқа судланувчилар икки йиллик пробация назорати қўлланилган ҳолда тўрт йилдан озодликдан маҳрум этилди. Ташиев айбини рад этди. Ушбу можаро бўлажак овоз беришнинг сиёсий фонининг муҳим қисмини ташкил этади.

Эксперт Асилбек Эгембердиев бюллетендаги бир нечта фамилияларнинг ўзи мазмунли рақобатни кафолатламаслигини таъкидлади. У амалдаги ҳокимият учун қулай бўлган номзодлар пайдо бўлишини истисно қилмайди, гарчи аниқ исмларни тилга олмаган бўлса-да. Муқобил вариантга бўлган эҳтимолий талабни эксперт фуқароларнинг бир қисми президент ваъдаларининг бажарилишидан ҳафсаласи пир бўлгани билан боғлайди. Унинг фикрича, бу янги, мухолиф даъвогар учун ҳам имкониятлар очиши мумкин.

Эгембердиев ҳокимиятга нисбатан асосий эътирозни ҳисобдорликнинг етишмаслигида кўради. Унинг фикрича, жамиятга янада аниқроқ тушунтиришлар керак бўлган мавзулар қаторига «Қумтор» олтин кони ва «Жетим-Тоо» темир кони, «Асман ақлли шаҳри» ва «Бишкек Арена» стадиони киради. Саволлар қабул қилинаётган қарорлар, харажатлар ва натижаларга тегишли. «Халқ ҳокимиятнинг ҳисоб беришини хоҳлайди», — деб таъкидлади эксперт. Бошқарувнинг президент атрофидаги доирада жамланиши эса, унинг фикрича, давлат институтларининг мустақил фаолиятини заифлаштиради.

Сайловга тайёргарлик фонида Бишкек хавфсизлик соҳасида Москва билан ҳамкорликни кучайтирмоқда. Росгвардия директори Виктор Золотов 24–27 сентябрь кунлари Қирғизистонда бўлди. Ички ишлар вазири Улан Ниязбеков билан музокаралардан сўнг 2027–2029 йилларга мўлжалланган, ҳуқуқ-тартиботни ва давлат объектларини қўриқлашни, терроризмга қарши курашни, қўшма машғулотлар ва машқларни назарда тутувчи дастур имзоланди. Расмий равишда музокаралар сайловлар билан боғланмаган, бироқ оммавий норозилик намойишлари бир неча бор ҳокимият алмашишига олиб келган Қирғизистон учун куч тузилмаларининг шайлиги ҳар қандай сайловолди кампаниясининг муҳим омили бўлиб қолмоқда.