Ким, нима учун ва нимага?

Ким, нима учун ва нега?

30 октябрь куни Атирауда Қозоғистон Миллий хавфсизлик қўмитаси (МХҚ) ходимлари прокуратура мувофиқлаштирувида бир вақтнинг ўзида ўн кишини қўлга олди. Расмий хабар ўта қуруқ: экстремистик гуруҳ, мақсад — ғарибий ҳудудда конституциявий тузумни зўравонлик билан ўзгартириш, қурол-яроғ, гиёҳвандлик моддалари, диний атрибутика мусодара қилинган, болалар ва ўсмирлар учун учта яширин ўқув маркази тугатилган, қўлга олинганларнинг бир қисми илгари терроризм ва умумий жиноятлар учун судланган. Ва тамом. Расмий маълумот шу билан тугайди. Чора-тадбирларнинг давоми — ЖПКнинг 201-моддаси, «ошкор қилинмайди». Ва шундан сўнг, агар бу хабарни пресс-релиз сифатида эмас, балки умуман нима юз бергани ва юз бераётганини тушунишга уриниш сифатида ўқисангиз, ўз-ўзидан пайдо бўладиган саволлар туғилади.

Ушбу «сенсация»да нима нотўғри?

Шаклан янгилик жиддий кўринади: ўн киши, қурол, гиёҳванд моддалар, болалар марказлари. Ном канчалик синчковлик билан ўқисангиз, шунчалик кўп тафсилотлар жавобсиз қолади.

Бу одамлар кимлар? Қозоғистон фуқароларими ёки хорижликларми? Улар ўзларини қайси диний ёки мафкуравий гуруҳга мансуб деб биладилар? Қурол-яроғ, гиёҳвандлик моддалари ва учта яширин марказни сақлашга пул қаердан келган? Ким молиялаштирган? Ким мафкурачи бўлган? Болаларни ким ёллаган? Ушбу саволларнинг бирортасига ҳам жавоб йўқ. Фақат исталган мамлакатдаги исталган гуруҳга мослаштириш мумкин бўлган умумий иборалар мавжуд.

Айниқса, «қурол, гиёҳвандлик моддалари ва диний атрибутика» мажмуаси ғалати кўринади. Бу турли жиноий категориялар тўпламидир. Диний экстремистлар одатда гиёҳванд моддалар билан савдо қилмайдилар — бу жиноятчиликнинг турли турлари, уларда мантиқ бошқача, каналлар бошқача, мотивлар бошқача. Агар бу аралашма бўлса, савол туғилади: бу наиндан ҳам диний мотивга эга гуруҳми ёки дин ниқоби остидаги жиноятчиларми? Ёки, аксинча, оддий жиноятга юз тутган диний фанатикларми? Жавобга жуда кўп нарса боғлиқ, лекин жавоб йўқ.

Болалар учун учта яширин ўқув маркази — бу, эҳтимол, энг ташвишли сатрдир. Агар қаердадир ҳақиқатан ҳам йиллар давомида болаларга ниманидир ноқонуний ўргатган учта мактаб ишлаб келган бўлса, савол туғилади: бу қандай қилиб сезилмай қолди? Бу мактабларга кимлар қатнаган? Улар орқали қанча бола ўтган? Уларнинг ота-оналари қаерда? Нега ҳеч ким ҳеч нарсани пайқамаган? Агар пайқашган бўлса — нега сукут сақлашган? Агар пайқашмаган бўлса — бу маҳаллий жамият билан ишлаш ҳақида нимани англатади?

Пул қаердан келади ва қаерга кетади ҳамда нега «кичик партиялар» билан ушлашади?

Жамиятда бир савол кезмоқда: нега махсус хизматлар экстремистларни бутун тармоқни бирданига қамраб олмай, кичик гуруҳлар билан ушлайди? Бу фитна назариясига ўхшайди, лекин бунинг ортида реал муаммо — шаффофсизлик ётади.

2022 йилги январь воқеаларидан сўнг расмий позиция ўзгарди. Илгари асосан ташқи молиялаштириш ҳақида гапирилган бўлса, энди қозоғистонлик экспертлар ва диншунослар тан олмоқда: ташқи каналларнинг аксарияти ёпилган ва пулларнинг асосий қисми аллақачон мамлакат ичкарисидан келмоқда. Радикал гуруҳлар маргиналлашди, сояга чекнди, маблағларни кузатиш деярли имконсиз бўлган хайрия жамғармалари ва хайриялар орқали йиғмоқда.

Бу муҳим силжишдир. Жамоатчилик ўртасида нафақат «хорижий ҳомийлар», балки ички схемалар ҳам муҳокама қилинмоқда. Бироқ, қўлга олишлар ҳақидаги расмий хабарларда бу контекст йўқ. МХҚ Атирауда қўлга олинганларда пул қаердан эканини айтмаяпти. Уларнинг қандайдир жамғармалар билан боғлиқлиги ҳақида гапирмаяпти. Тергов молиявий занжирлар бўйича олиб борилаётгани ёки йўқлигини айтмаяпти.

Тизимли муаммо шундаки, жамият умумий манзарани кўрмаяпти. У алоҳида қўлга олишларни, алоҳида пресс-релизларни, алоҳида суд жараёнларини кўрмоқда. Ва бу нуқталар қандай боғланишини кўрмаяпти. Умумий стратегия борми? Тармоқ харитаси борми? Кимнинг ортида ким турганини тушуниш борми? Бусиз ҳар бир янги ҳибсга олиш тизимнинг бир қисми эмас, балки алоҳида эпизод каби кўринади.

Президент «билади», лекин номини айтмайди

2022 йил январидан сўнг президент Қосим-Жомарт Тоқаев тартибсизликлар қаердан молиялаштирилганини билишини, лекин бирорта ҳам мамлакат номини айтмаганини билдирган эди. Бу ғалати вазиятни келтириб чиқаради: энг юқори даражада ташқи из мавжудлиги тан олинади, лекин ошкора унга аниқлик киритилмайди.

Шу билан бирга, парламентда бошқача гаплар бўлмоқда. Қозоғистон Халқ партияси депутатлари 2026 йил июнь ойида хорижий молиялаштириш масаласини кўтариб чиқишди — лекин экстремистик гуруҳларнинг эмас, балки ННТ ва медианинг. Уларнинг маълумотларига кўра, 2025 йилнинг иккинчи ярмида Қозоғистонга 12 миллиард тенгедан ортиқ (26,5 миллион доллардан зиёд) хорижий молиялаштириш келиб тушган. Сезиларли қисми — ўзларини ҳуқуқни ҳимоя қилувчи ва экспертлик тузилмалари сифатида кўрсатадиган ташкилотларга. Депутатлар аниқ жамғармаларни — Open Society Foundations, National Endowment for Democracy*, European Endowment for Democracy — номама-ном айтиб, охирги бенефициарлар ва лойиҳаларни ошкор қилишни талаб қилишди.

Кейин эса бу партияни шунчаки четга суриб қўйишди. У бугунги янги Қозоғистон парламенти «Қурултой»да йўқ. Тасодифми? Гумонли.

Бу Атирау билан боғлиқ бўлиши шарт бўлмаган алоҳида сюжет. Лекин у шуни кўрсатади: Қозоғистонда хорижий молиялаштиришнинг шаффофлиги бўйича ошкора мунозара мавжуд. Ва суммалар ҳақида расмий маълумотлар бор. Лекин асосий саволга жавоб йўқ: бу пуллар реал экстремистик гуруҳлар билан қандай мутаносиб? «Хорижий агентлик» молиялаштириши ва МХҚ томонидан қўлга олинаётганлар ўртасида боғлиқлик борми? Ёки бу шунчаки параллель равишда мавжуд бўлган икки хил оқимми?

Ҳозирча бу саволларга сукут билан жавоб берилмоқда. Мавзулардаги сукут эса ҳар доим ҳокимиятга қарши ишлайди. У миш-мишларни, фитна назарияларини ва жамиятдан ниманидир яширишаётгандек туйғуни келтириб чиқаради.

Одатдаги хабарда нималар бўлиши керак эди

Агар МХҚ ҳақиқатан ҳам шунчаки қўлга олиш ҳақида ҳисобот беришни эмас, балки жамиятга нима юз берганини тушунтиришни хоҳлаганида, хабар бошқача кўринишда бўлиши мумкин эди. Унда: қўлга олинганларнинг фуқаролиги ва ёши (ҳеч бўлмаганда умумий тарзда); агар маҳаллий бўлишмаса, улар келган ҳудудлар; гуруҳ ҳаракат қилган тахминий давр; мафкуранинг ҳеч бўлмаганда умумий тавсифи — пропагандасиз, лекин нима билан тўқнаш келинганини тушунган ҳолда; молия бўйича тергов олиб борилаётгани ва Атираудан ташқарида гумонланувчилар бор-yo'қлиги ҳақидаги маълумотлар бўлар эди.

Буларнинг ҳеч бири йўқ. Фақат «ўн киши, қурол, гиёҳванд моддалар, учта марказ» бор. Одатда гиёҳвандлик моддалари ҳар бир шунга ўхшаш ҳолатда гўёки барча экстремистлар истисносиз гиёҳванддек, «джентльменлар тўплами»нинг ажралмас қисми сифатида пайдо бўлади. Бу тушунтириш эмас, бу сарлавҳа. Сарлавҳа ортида эса бўшлиқ бўлиб, уни ҳар ким ўзича тўлдиради: кимдир қўрқув билан, кимдир ишончсизлик билан, кимдир фитна назарияси билан.

Жамиятни ташвишга солаётган савол: нега улар билан бир марталик ва узил-кесил чек қўйиш мумкин эмас? Аслида савол МХҚга эмас, балки ҳокимият, махсус хизматлар ва жамият ўртасидаги мулоқот тизимига тааллуқлидир. Модомики жамият ҳокимият нимани хоҳлашини ва махсус хизматлар ким билан урушаётганини тушунмас экан, у уларга ишона олмайди ҳам, ёрдам бера олмайди ҳам. Ишонч ва ёрдамсиз эса экстремизмга қарши ҳар қандай кураш бир томонлама ўйинга айланади: ушлашди, ҳисобот беришди, белги қўйишди, маълумотни ёпишди, кейингиларини ушлашга кетишди.

Атираудаги ўн киши — бу сенсация эмас. Бу одамларга бўлаклаб ва катта қисқартиришлар билан айтиб берилаётган узун тарихдаги навбатдаги эпизоддир. Токи ҳикоя тўлиқ бўлмас экан, саволлар қолаверади.