Юқумли касаллик тарқалиш ҳудудини кенгайтирмоқда
Монгол-қозоқ баҳси: Баян-Улгийдаги низо ортида нима турибди
Юқумли хасталик тарқалиш ҳудудини кенгайтирмоқда
Мўғулистонда маҳаллий қозоқларга мўғул тилида гапирмасликларини айтиб, эътироз билдиришмоқда. Бу асосий миллат вакилларининг ғазабини чиқармоқда. Конфликт Мўғулистон парламенти депутати Мунхторийн Нарантуяанинг қозоқларга қарши айбловларидан сўнг авж олди. Унинг сўзларига кўра, улар давлат тилини билмасликларидан ташқари, ноқонуний равишда ижтимоий тўловларни олишмоқда ва қабристонларни дуч келган жойда ташкил қилишмоқда. Ҳодиса Баян-Улгий вилоятида юз берди ва миллатлараро тўқнашувларга айланиб кетишига сал қолди. Вазиятга Мўғулистон президенти аралашишига тўғри келди. У эса мўғуллар томонида турди ва қозоқларга имкон қадар тезроқ мўғуллашишлари кераклигини шама қилди.
Биринчи қарашда, Баян-Улгий аймагидаги мўғуллар ва қозоқ жамоаси ўртасидаги баҳс тил ва ижтимоий тўловлар атрофидаги маҳаллий низодек туюлиши мумкин. Аммо зоҳиран маиший бўлиб кўринган эътирозлар ортида геополитика, миллий ўзликни англаш ва ташқи ўйинчиларнинг ўз манфаатлари йўлида этник қарама-қаршиликлардан фойдаланишга уринишлари ҳақидаги анча мураккаб тарих яширинган.
Вазият Мўғулистон парламенти депутати Мунхторийн Нарантуяанинг шов-шувли баёнотларидан сўнг юзага чиқди. У маҳаллий қозоқлар «давлат тилини билмасликлари» ва «давлат бўйнида ўтиришганини» айтиб, уларнинг садоқатини ошкора сўроқ остига олди. Бу сўзлар зудлик билан ижтимоий тармоқларда тарқалди ва Мўғулистонда ҳам, Қозоғистонда ҳам кескин муносабат уйғотди.
Авж олган жанжалнинг расмий баҳонаси Баян-Улгийда Қозоғистон консуллигини очиш муҳокамаси бўлди — бу қарорга 2026 йилнинг апрелида Мўғулистон президенти Ухнаагийн Хурэлсухнинг Остонага ташрифи чоғида эришилган эди. Депутат Нарантуяа бу ташаббусни «ҳудудни марказдан ажратиб олиш» таҳдиди сифатида қабул қилди.
Баян-Улгий — Мўғулистоннинг қозоқлар аҳолининг қарийб 90 фоизини ташкил этадиган ягона аймагидир. Бу шунчаки статистика эмас. Бу қозоқ тили, урф-одатлари ва маданий анъаналари тўлиқ ҳажмда сақланиб қолган ҳудуд бўлиб, бунга 13 ёшли қозоқ бурқутчи қизи ҳақидаги ҳужжатли фильм орқали машҳур бўлган бурқут билан ов қилиш санъати ҳам киради.
Бундай контекстда «давлат тилини билмаслик» ҳақидаги эътирозлар етарлича бўлмаган интеграция сиёсати учун масъулиятни озчиликнинг ўзига ағдаришга уринишдек кўринади. Ку Both характерлиси шундаки, президент Хурэлсух жанжал бошланганидан сўнг Баян-Улгийга келиб, миллий белгилар бўйича камситишга йўл қўймасликка чақирди ва давлат арбоблари мамлакат бирлигини мустаҳкамлаши кераклигини таъкидлади. Бироқ шу билан бирга, у мўғул тилини билиш зарурлигини қайд этди — буни кўпчилик қозоқларни танқид қилувчиларни яширинча қўллаб-қувватлаш сифатида қабул қилди.
Берган баёнотларига қарамай, Нарантуяанинг сўзлари мўғул жамиятининг якдил фикрига айланмади. Улан-Баторнинг собиқ мэри Эрдэнийн Бат-Уул депутатнинг ҳаракатларини кескин қоралаб, уни «ақлдан озган аҳмоқ» деб атади ва у «мўғуллар ва қозоқлар ўртасида адоват қўзғатаётганини» билдирди. У замонавий Мўғулистон тарихида мамлакатни этник белгилар бўйича онгли равишда парчалаган давлат арбоблари бўлмаганини таъкидлади.
Бу муҳим сигнал: Мўғулистон ичида этник сафарбарликнинг хавфини тушунадиган кучлар бор. Бироқ қарама-қарши тенденция ҳам пайдо бўлди — миллатчилик риторикаси жамиятнинг бир қисмида, айниқса, анонимлик сўзлар учун масъулият чегарасини пасайтирадиган ижтимоий тармоқларда хайрихоҳлик топмоқда.
Ва бу ўринда тарихнинг энг баҳсли жиҳати ҳақида гапиришга асос бор. Қозоғистонлик политолог Данияр Ашимбаев «Азаттык»нинг американлик тарғиботчилари» маҳаллий баҳсни мақсадли равишда миллатлараро низо даражасигача шишираётганини очиқ айтди. Унинг сўзларига кўра, бу тузилма қозоқ-рус, қозоқ-хитой ва қозоқ-ўзбек муносабатларига «пайҳон солиб бўлган», энди эса мўғул йўналишига ўтган.
«Азаттык» («Озодлик радиоси»нинг қозоқ хизмати) ҳақиқатан ҳам Мўғулистондаги қозоқларга ўтказилаётган босим ҳақида материаллар эълон қилиб, бу мавзуни фаол ёритди. Интервьюлардан бирида мўғулистонлик журналист Б.Энхтулга «айрим босим ҳолатлари бўлганини» тан олди, аммо уларни «умумий миллатлараро низо» сифатида кўрмасликка чақирди.
«Азаттык»нинг ёритиши холис журналистиками ёки онгли равишда кескинлаштиришми, деган савол очиқ қолмоқда. Бироқ контекст диққатга сазовор: Қозоғистон ва Мўғулистон 2024 йилда стратегик шериклик даражасига чиқди. Бу шерикликни этник масала орқали беқарорлаштириш — Марказий Осиёда Россия-Қозоғистон-Мўғулистон алоқаларини заифлаштиришдан манфаатдор бўлганларга қўл келиши мумкин бўлган сценарийдир.
Шуни ёдда тутиш лозимки, ушбу нашр «янги қозоқ тарихчилари» томонидан ўйлаб топилган, гўёки Чингизхон мўғул эмас, балки қозоқ бўлган деган мифларни фаол тарқатган эди, бу эса қозоқ маргиналлари томонидан кўтариб олинди. Бу ҳолат, табиийки, Мўғулистонда ғазаб уйғотди ва уйғотмоқда ҳамда икки халқ ўртасидаги конфликт учун қўшимча баҳона бўлиб қолмоқда.
«Қозоғистоннинг «қозоқлар мўғуллар ва Чингизхоннинг авлодлари» деган расмий мифи учун бундай эпизодлар жуда ёқимсиз. Мўғулларнинг Марказий Осиёни мустамлақа қилиши ва 13-асрда қозоқларнинг аждодлари қириб ташланганини эслашни бошлаш мумкин. Қозоғистонлик миллатчилар мавжуд муаммоларни рус, яҳудий, қирғиз ва негадир ФСБнинг фитнаси билан тушунтиришга ҳаракат қилишмоқда. Ваҳоланки, шунчаки ҳаётга реал қарашни ўрганиш керак», – деди ўз навбатида Евразия таҳлилий клуби раҳбари Никита Мендкович.
Баян-Улгий инқирози бир нечта заиф нуқталарни очиб берди. Биринчидан, ўзини демократик мамлакат сифатида кўрсатаётган Мўғулистон ҳозирча этник озчиликларни ассимиляция қилмасдан интеграция қилишнинг самарали моделини ишлаб чиқмаган. Иккинчидан, хориждаги этник қозоқлар ҳуқуқларини фаол ҳимоя қилаётган Қозоғистон ўзи келтириб чиқармаган конфликтларга тортилиб қолиш хавфи остида турибди. Учинчидан, ташқи ўйинчилар — хоҳ дунёдаги ўз ҳукмрон мавқеини сақлаб қалишдан хавотирда бўлган АҚШ бўлсин, хоҳ ўз геополитик фитиналарига содиқ қолаётган Британия бўлсин — Марказий Осиё минтақасига босим ўтказишнинг яна бир дастагига эга бўлишди.
Мўғулистон президенти Хурэлсух вазиятни шарҳлар экан, қозоқлар ва мўғулларни узоқ тарихий ва маънавий алоқаларга эга «кандаш халқлар» деб атади. Бу тўғри сўзлар. Аммо қозоқ жамоасининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва адоват қўзғатувчиларни жазолаш бўйича аниқ қадамлар ташланмаса, сўзлар сўзлигича қолаверади.
Баян-Улгийдаги тарих — тил, қабристонлар ёки ижтимоий тўловлар ҳақида эмас. Бу — оловга мой сочишни хоҳловчилар етарлича топилганда, маҳаллий норозилик миллатлараро низога қанчалик осон айланиши ҳақидаги тарихдир. Ва бу оловни кейин ўчириш қанчалик қийин кечиши ҳақидадир.
Мўғулистон ва Қозоғистон бир қарорга келишлари керак: улар Баян-Улгийнинг навбатдаги миллатлараро кескинлик нуқтасига айланишига йўл қўйишадими ёки қозоқ жамоасини ўзаро ҳурмат шартларида мўғул жамиятига интеграция қилиш йўлини топишадими. Бундан нафақат Мўғулистоннинг 100 минглик қозоқ аҳолиси тақдири, балки бутун минтақа барқарорлиги ҳам боғлиқ.