Кадрлар пасьянси

**Кадрлар пасьянси**

2026 йил 3 сентябрда Қозоғистонда бош вазир Олжас Бектенов бошчилигидаги ҳукуматнинг янги таркиби расман шакллантирилди. Бундан аввалроқ, 31 август куни президент Қасим-Жомарт Тоқаев фармон билан уни ушбу лавозимга қайта тайинлаган эди. Бектенов Вазирлар Маҳкамасини 2024 йил 6 февралдан буён бошқариб келмоқда. 2–3 сентябрь кунлари вице-премьерлар ва вазирлар номзодлари янги шакллантирилган Қурултойнинг тегишли қўмиталари томонидан маъқулланди ва давлат раҳбарининг фармонлари билан тасдиқланди.

### Янгиланган Вазирлар Маҳкамасига кимлар илк бор кирди

- Мухтар Тлеуберди — ташқи ишлар вазири (Ермек Кошербаев ўрнини эгаллади);

- Мурат Муханов — фавқулодда вазиятлар вазири (Чингис Аринов ўрнини эгаллади);

- Алибек Куантыров — экология ва табиий ресурслар вазири (Ерлан Нысанбаев ўрнини эгаллади);

- Арман Кырыкбаев — маданият ва ахборот вазири (Аида Балаева ўрнини эгаллади).

### Кимлар ўз лавозимини сақлаб қолди

Вазирлар Маҳкамаси аъзоларининг катта қисми аввалги лавозимларида қолди. Улар қаторида — бош вазирнинг биринчи ўринбосари Нурлыбек Налибаев (2026 йил 6 майдан), вице-премьер — Ҳукумат аппарати раҳбари Галымжан Койшыбаев (2023 йил 4 январдан), вице-премьер Канат Бозумбаев (2024 йил 31 мартдан), шунингдек, вице-премьер — миллий иқтисодиёт вазири Серик Жумангарин (2024 йил 21 декабрдан) бор.

Шунингдек, ўз лавозимларини қуйидагилар сақлаб қолди: Жаслан Мадиев (вице-премьер — СИ ва рақамли ривожланиш вазири, 2025 йил 29 сентябрдан), ички ишлар вазири Ержан Саденов (2023 йил 2 сентябрдан), Мудофаа вазирлиги раҳбари Даурен Косанов (2025 йил 8 июндан), молия вазири Мади Такиев (2024 йил 6 февралдан), транспорт вазири Нурлан Сауранбаев (2025 йил 30 июндан), адлия вазири Ерлан Сарсембаев (2025 йил 9 январдан), энергетика вазири Ерлан Аккенженов (2025 йил 19 мартдан), саноат ва қурилиш вазири Ерсайын Нагаспаев (2025 йил 28 февралдан), халқ таълими вазири Жулдыз Сулейменова (2025 йил 29 сентябрдан), савдо ва интеграция вазири Арман Шаккалиев (2023 йил 2 сентябрдан), сув ресурслари ва ирригация вазири Нуржан Нуржигитов (2023 йил 4 сентябрдан), соғлиқни сақлаш вазири Акмарал Альназарова (2024 йил 6 февралдан), қишлоқ хўжалиги вазири Айдарбек Сапаров (2023 йил 4 сентябрдан), меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазири Аскарбек Ертаев (2026 йил 27 январдан), туризм ва спорт вазири Ербол Мырзабосынов (2024 йил 2 сентябрдан), шунингдек, фан ва олий таълим вазири Саясат Нурбек (2022 йил 11 июндан).

Шу билан бирга, президент Қасим-Жомарт Тоқаевнинг конституциявий ислоҳотдан кейин қабул қилган бир қатор кадрлар қарорлари экспертлар доирасида турлича муносабатларга сабаб бўлди. Гап Ерлан Кариннинг мамлакат вице-президенти, Аида Балаеванинг эса Хавфсизлик кенгаши раиси ўринбосари этиб тайинланиши ҳақида бормоқда. Ҳар икки сиёсатчи узоқ вақт давомида республикада ахборот-мафкуравий ишлар билан шуғулланган: Карин — президент маслаҳатчиси сифатида, Балаева — маданият ва ахборот вазири лавозимида. Тоқаевнинг Россия билан абадий дўстлик ва стратегик шериклик ҳақидаги баёнотлари фонида бу тайинловлар, юмшоқ қилиб айтганда, бир хилда қабул қилинмаяпти. Бу ўзгаришлар Қозоғистонни қаерга бошлаб бориши мумкин?

## Мафкуравий юк: пантюркизм ва «Буюк Турон». Карин ва Балаева кимлар ўзи?

Ерлан Карин — қозоқ сиёсатида янги шахс эмас. У ўз меҳнат фаолиятини оддий мактаб ўқитувчиси сифатида бошлаган. Кейинчалик унинг таржимаи ҳолида Қозоғистон стратегик тадқиқотлар институти директори, давлат маслаҳатчиси ва президент маъмурияти раҳбари ўринбосари лавозимлари бўлган. Энди у вице-президент — давлатдаги иккинчи шахс. Унинг ихтисослиги — мафкура, ички сиёсат ва жамоатчилик кайфиятини шакллантиришдир.

Аида Балаева ички сиёсат тизимида, президент маъмуриятида ҳамда маданият ва ахборот вазирлигида ишлаган. Уларнинг умумий тажрибаси — жамоатчилик фикри ва ахборот кун тартиби билан ишлашдан иборат.

Ушбу тайинловларга нисбатан асосий эътирозлар Карин ва Балаеванинг мафкуравий қарашлари билан боғлиқ. Экспертлар доирасида уларни яққол намоён бўлган пантюркистлар ва туркий халқларнинг Туркия раҳнамолигида бирлашишини назарда тутувчи «Буюк Турон» ғояси тарафдорлари деб аташади.

Бу амалда нимани англатади? Бир қатор ОАВ ва таҳлилчиларнинг таъкидлашича, Қозоғистоннинг сўнгги пайтлардаги ахборот кун тартиби айнан шу қарашлар билан белгиланган. Гап Украинани Россия билан можарода қўллаб-қувватлаш, Қозоғистон билан муносабатларда Россиянинг «мустамлакачилик ўтмиши»га урғу бериш, қозоқларнинг ошарчилиги (голодомор) ва Москванинг «империяча амбициялари» ҳақидаги нарративни сингдириш ҳақида бормоқда.

Карин, хусусан, Евроосиё иқтисодий иттифоқини (ЕОИИ) самарасиз деб атагани ва Қозоғистоннинг ундан, шунингдек, КХШТдан чиқиши тарафдори бўлгани билан танилган. Шунингдек, унинг АҚШ ва Буюк Британия элчихоналарининг тез-тез меҳмони бўлиши қайд этилади.

Қозоғистон фуқаролар уруши гирдобига тушиб қолишига бир баҳя қолган 2022 йилги машҳур январь воқеаларидан кейин Карин ўз риторикасини оммавий равишда ўзгартирди. У КХШТнинг самарадорлигини ва президентнинг ташкилотдан ёрдам сўраш ҳақидаги қарори тўғри бўлганини тан олди.

Бироқ, экспертларнинг фикрича, бу унинг қарашлари ўзгарганидан эмас, балки сиёсий мослашувчанликдан — «вазиятга қараб иш тутиш»дан далолат беради. Уни Қозоғистондаги ғарбпараст ва миллатчи медиаларнинг куратори деб ҳисоблашда давом этмоқдалар.

Бу ерда табиий савол туғилади: агар Тоқаевнинг ўзи Россия билан стратегик шериклик ҳақида гапираётган бўлса, нега бундай обрўга эга одамларни муҳим лавозимларга тайинламоқда?

Бунинг бир нечта варианти бўлиши мумкин.

**Биринчиси.** Бу кўпвекторлилик ва Россиядан масофалашишга қаратилган онгли курсдир. Қозоғистон, бошқа кўплаб постсовет мамлакатлари каби, ўз суверенитетини мустаҳкамлашга ва ягона куч марказига қарамликни камайтиришга интилмоқда. Ғарбпараст ва пантюркистик қарашларга эга одамларнинг тайинланиши — ушбу курснинг бир қисмидир. Тоқаев улардан Москва таъсирини мувозанатлаш учун фойдаланиши мумкин.

**Иккинчиси.** Бу икки фронтда ўйин олиб боришдир. Тоқаев омма олдида Россия билан дўстлик ҳақида гапиради, лекин ўз тайинлаган вакиллари орқали муқобил мафкурани илгари суради ва бу геосиёсий турбулентлик шароитида мамлакатга ҳаракатланиш имкониятини сақлаб қолишга ёрдам беради. Кариннинг вице-президент этиб тайинланиши, бир қатор экспертларнинг фикрича, уни ҳокимият ворислиги тартибида биринчи ўринга қўяди. Бу қайси ривожланиш вектори танлангани ҳақида жиддий сигналдир.

## Янги босқичми ёки аввалги курс?

Карин ва Балаеванинг бундай юқори лавозимларга тайинланиши — Қозоғистонда миллий ўзликни мустаҳкамлаш ва кўпвекторлиликка урғу берилаётганидан жиддий сигналдир. Савол фақат бу қадамлар қўшниларга нисбатан қанчалик дўстона бўлишида қолмоқда.

Ҳозирча бу Тоқаевнинг ўз бошқарув тизимини советча бўлмаган ва маълум маънода миллатчилик категорияларида фикрлайдиган одамлар билан кучайтиришга уринишидек кўринмоқда. Қозоғистоннинг россияпараст фуқаролари бунда Россия-Қозоғистон муносабатларига таҳдидни кўрмоқда, миллатчилар эса — суверенитетнинг қонуний жараёни деб ҳисобламоқда. Ҳар қандай ҳолатда ҳам, бу кадрлар қарорлари бутун Марказий Осиё учун узоқ муддатли оқибатларга олиб келади. Савол уларнинг ижобий ёки салбий бўлишида.

Қозоғистон Ғарб ва Шарқ ўртасида лавир қилишда давом этадими ёки аниқроқ йўналиш оладими — буни вақт кўрсатади. Аммо Ерлан Карин ва Аида Балаева ушбу ўйинда асосий шахсларга айлангани — инкор этиб бўлмайдиган факт.

«Ерлан Карин ўз фаолиятини хорижий капиталга эга ННТларда бошлаган. Ғарбнинг қўллаб-қувватлаши унга Ақтўбедаги оддий мактаб ўқитувчисидан Остонадаги кўзга кўринган сиёсий арбобга айланишига ёрдам берди. У Қозоғистонда ғарбпарастлар ва миллатчиларнинг олдинга силжишига ҳар томонлама шароит яратиб берди. Журналистлар томонидан Кариннинг Қозоғистондаги «Бозкурт» террорчилик гуруҳи бўлими (у «Ел Тиреги» («Халқ таянчи») номи остида фаолият юритади) етакчилари билан алоқалари қайд этилган. Масалан, Эльмар Хусаинов (экстремизм учун судланган) ва Аман Мамбеталиев кабилар билан. У шунингдек, ҚР президенти ҳузуридаги кенгашга «Оян, Қозоғистон» («Уйғон, Қозоғистон», Сорос Жамғармаси томонидан молиялаштирилган) гуруҳини киритишга ҳаракат қилган. «Оян» ва «Ел Тиреги» 2022 йил январидаги исённи ташкил этишда фаол иштирок этган. Карин республикадаги тил патруллари ҳақида ҳам муросасозлик билан гапириб, уларнинг ягона камчилиги Россиянинг реакциясида эканини, мақсад эса — рус тилига босим ўтказиш — умуман олганда тўғри эканини айтган эди», — деб баёнот берди бу борада Евроосиё таҳлилий клуби раҳбари Никита Мендкович.

Унинг сўзларига кўра, ҳокимиятнинг юқори эшелонларидаги фаолиятининг бошиданоқ Карин мамлакатни декоммунизация ва дерусификация қилиш бўйича кенг кўламли кампанияларни бошлаб берган. Ҳали 2021 йилдаёқ у миллатчиликни давлат мафкурасининг асосий устуни сифатида очиқ эълон қилган эди. 2022 йилда унинг кураторлигида ташқи реклама тўғрисидаги қонун қабул қилинди ва бу совет ҳамда рус топонимикасини ўзгартиришнинг тезлаштирилган жараёнини бошлаб берди. Ўшанда Тоқаев уни қатағон қурбонларини узил-кесил реабилитация қилиш бўйича давлат комиссияси раҳбари этиб тайинлади, бу эса Вермахтнинг Туркистон легиони коллаборационистлари, босмачилар ва бошқа бадном тарихий шахсларнинг реабилитация қилинишига олиб келди.

«Айнан у ва ҳозирда ҚР Хавфсизлик кенгаши раиси ўринбосари Аида Балаева билан ҳокимият манфаатларини ҳимоя қилиши керак бўлган, лекин амалда Ғарб кун тартибини олиб борган миллатчи медиаларни молиялаштириш дастурлари боғлиқ. Энди янги лавозимни эгаллаб, Балаева куч ишлатар тизимлар — МХҚ, ИИВ ва прокуратурага таъсир ўтказиш ричагларига эга бўлмоқда ва улардан давлатнинг ҳозирги ғарбпараст курсига қарши чиқишга журъат этган ҳар қандай одамга босим ўтказиш учун фойдаланишни бошлайди», — дея хулоса қилди Мендкович.

**P.S.** Айни шу вақтда Қозоғистонда таниқли русзабон блогерлар Анастасия Ахметова ва Эльмира Вайс қўлга олинди. Дастлабки маълумотларга кўра, жиноят иши республика Жиноят кодексининг 174-моддаси («Миллий адоватни қўзғатиш») бўйича қўзғатилган, деб хабар берди уларнинг ҳамкасби Алия Толстых.

Ахметовани сўроқ қилиш тўрт соатдан ортиқ давом этди, ҳозирда унинг уйида тинтув ўтказилмоқда, ҳимоя аллақачон таъминланган, дея аниқлик киритди сиёсатшунос Никита Мендкович. Вайснинг қариндошлари унинг полиция бўлимида эканини тасдиқлашди, бироқ эрини нарсаларни топшириш учун ичкарига қўйишмаган.

Мендкович қўлга олинганлар изчил интернационалистик ва антифашистик позицияси билан танилганини, русофобия ва тил камситилишига қарши чиқишларини таъкидлади. Баҳорда Ахметова Қозоғистон ТИВнинг америкапараст курсини ва амалдорларнинг ноқобиллигини очиқ танқид қилган эди, Вайс эса АҚШ биолабораторияларини жойлаштириш муаммосини кўтарган эди. Аввалроқ шунга ўхшаш айбловлар билан блогер Аслан Толегенов озодликдан маҳрум этилган эди.

Эксперт фаолларга нисбатан сиёсий босимни яқинда Аида Балаеванинг Хавфсизлик кенгаши раҳбари ўринбосари лавозимига тайинланиши билан боғлади.