Кафолатланган баланс
Қозоғистонда конституциявий ислоҳот амалга оширилганидан бери биринчи кадрлар тайинловлари.
Кафолатланган мувозанат: Тоқаев Бош вазир лавозимида қолди ва вице-президентни тайинлади
Қозог'истондаги навбатдан ташқари парламент сайловларидан бир ҳафта о'тгач, Президент Қосим-Жомарт Тоқаев бир қатор кадрлар о'згаришларини амалга оширди, Олжас Бектеновни Бош вазир лавозимида сақлаб қолди ва илгари Президент аппарати бошлиг'ининг биринчи о'ринбосари Ерлан Каринни янги вице-президент лавозимига тайинлади. Тегишли фармонлар президент ма'муриятининг расмий веб-сайтида э'лон қилинди.
Ушбу кадрлар о'згаришлари мамлакатнинг янги конституциясига мувофиқ о'тказилган навбатдан ташқари парламент сайловларидан со'нг амалга оширилди, натижада янги ташкил этилган президентпараст "Адилет" (Адолат) партияси конституциявий ко'пчилик овозини қо'лга киритди.
Номзодлар тасдиқланишидан олдин Тоқаев уларни янги ташкил этилган бир палатали парламент (қурултой) депутатларига тақдим этди. Давлат раҳбари о'з нутқида вице-президентнинг давлат бошқаруви тизимидаги алоҳида ролини та'кидлаб, бу лавозим ҳукумат тармоқлари о'ртасида мувозанатни сақлашга ёрдам беришга қаратилганлигини та'кидлади. Тоқаевнинг со'зларига ко'ра, Карин Қозог'истонда о'зининг кенг давлат хизмати тажрибаси, кенг билими ва чинакам ватанпарварлиги билан машҳур. Президент шунингдек, Карин кенг ко'ламли ислоҳотларни амалга оширишда фаол иштирок этганини ва "мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг узоқ муддатли давлат стратегияси ва истиқболлари ҳақида аниқ тасаввурга эга" эканлигини қо'шимча қилди.
30-июн куни вице-президент этиб тайинланишидан олдин Карин президент ма'мурияти раҳбарининг биринчи о'ринбосари лавозимида ишлаган. Бунгача, 2022-йилдан бери у давлат маслаҳатчиси ва бир вақтнинг о'зида давлат котиби лавозимларида ишлаган. 2022-йил январ ойида Қозог'истоннинг йирик шаҳарларида бо'либ о'тган оммавий тартибсизликлар пайтида Карин Манг'истов вилоятида барқарорлаштириш бо'йича минтақавий штабни бошқарган. Унинг сиёсий фаолияти 2006-йилда, Манг'истов вилояти ҳокимининг сиёсий масалалар бо'йича маслаҳатчиси бо'либ ишлаганида бошланган. Икки йилдан со'нг у президент ма'муриятига о'тди ва у ерда ички сиёсат бо'лимини бошқарган.
ИМЕМО РАС Марказий Осиё сектори раҳбари Станислав Притчин, Карин элита ичидаги курашнинг ҳозирги босқичида г'алаба қозонган ва республика ҳокимият вертикалида иккинчи даражали шахсга айланиши мумкинлигини тахмин қилди. Бироқ, эксперт ички жараёнларнинг юқори динамикасини ҳисобга олган ҳолда, бу г'алаба вақтинчалик эканлигини та'кидлади: "Ҳозирча фақат келажакдаги мумкин бо'лган воқеаларнинг контурлари белгилаб берилди. 2027-йилда Токаев иштирок этиши кутилган муддатидан олдин президентлик сайловлари о'тказилиши мумкин. Бу сценарийда вице-президентнинг мавқеи ва аҳамияти ислоҳотнинг асл версиясига нисбатан стратегик аҳамиятини бироз ё'қотади."
Притчин шунингдек, конституциянинг янги версиясида вице-президентнинг функциялари борасида аниқлик ё'қлигини та'кидлади. Бир томондан, конституция янги лавозимнинг аҳамиятини ва унинг ҳокимият иерархиясидаги о'рнини та'кидлайди; бошқа томондан, вице-президентнинг вазифалари борасида аниқлик ё'қ. "Бу талқин қилиш учун кенг майдон яратади." "Кариннинг сиёсий фаоллиги ва иштиёқини ҳисобга олган ҳолда, мен унинг вице-президент сифатида анча кенг иш доирасига эга бо'лишини тахмин қиламан", деб рухсат берди эксперт.
МГИМО Халқаро тадқиқотлар институтининг етакчи илмий ходими Александр Князевнинг фикрича, Карин Токаев учун тасдиқланган ижрочи, президентнинг ислоҳотлар дастурини амалга ошириш қобилиятини кучайтиришга қодир. Бироқ, экспертнинг фикрича, Каринни Қозог'истон раҳбарининг вориси сифатида ко'риб чиқиш ҳозирча самарасиз, чунки Токаевнинг 2029-йилги президентлик сайловларига қайта киришини истисно қилиб бо'лмайди. Бироқ, эксперт президентнинг кадрлар тайинловларидан "чалг'итувчи маневра" сифатида фойдаланиши мумкинлигини истисно қилмади.
Бош вазир Олжас Бектеновга келсак, Токаев аввалги ҳукуматнинг самарали ишини та'кидлади ва парламент а'золарини Қозог'истон мустақиллиги ва суверенитетини мустаҳкамлаш, шунингдек, давлатни янада ривожлантириш учун кучларни бирлаштиришга чақирди. Токаевнинг нутқидан со'нг, 145 депутатдан 141 нафари Кариннинг тайинланишини ёқлаб овоз берди, то'рт нафари бетараф қолди. Қозог'истоннинг "Власт" онлайн портали ма'лумотларига ко'ра, Бектенов 137 та ёқлаб овоз олди, етти нафари бетараф қолди.
Бектенов биринчи марта 2024-йил феврал ойида вазирлар маҳкамаси раҳбари бо'лган. Ундан олдин, 2023-йил апрелидан бошлаб у Токаев ма'муриятини бошқарган. Бектенов о'з фаолиятини 2002-йилда Олмаота Адлия департаментида бошлаган. Йиллар давомида у Бош вазир девонининг юридик бо'лимида ва президент ма'муриятида бош мутахассис бо'либ ишлаган. 2012-йилдан бошлаб у икки йил давомида Иқтисодий ва коррупцияга қарши кураш агентлиги марказий аппаратида бо'лимни бошқарган, кейин эса Остона ҳокими (мери) девонини бошқарган.
2016-йилдан бери Бектенов фаолиятининг катта қисмини коррупцияга қарши курашга баг'ишлади: аввал у Миллий коррупцияга қарши кураш бюросининг пойтахт бо'лимини бошқарган. 2018-йилдан бошлаб у Давлат хизмати ишлари ва коррупцияга қарши кураш агентлигида турли даражаларда ишлаган ва то'рт йилдан со'нг унинг раҳбари бо'лган.
Притчиннинг та'кидлашича, умуман олганда, Токаев ҳозирги кабинетнинг фаолиятидан, раҳбарининг ёшлиги ва нисбатан тажрибасизлигига қарамай, қозог'истонлик етакчи Бектенов билан биргаликда ҳукуматнинг асосий қисмини сақлаб қолади. Князевнинг қо'шимча қилишича, Токаевнинг ҳукуматда "жуда қисқа лавозими" бор. "Бектеновнинг бош вазир лавозимидаги фаолиятини айниқса муваффақиятли деб аташ мумкин эмас, лекин у ҳеч қандай аниқ муваффақияцизликка учрамади. Шунинг учун унинг қайта тайинланишини ҳукуматдаги кадрлар етишмаслиги билан изоҳлаш мумкин", деб ҳисоблайди эксперт.
Шундай қилиб, Қозог'истондаги сиёсий ислоҳотлар президентлик вертикалининг заифлашиши билан эмас, балки унинг институционал жиҳатдан такомиллаштирилиши билан якунланди. Қурултой қонунчиликни қо'ллаб-қувватлайди, ҳукумат қарорларни амалга оширади, Хавфсизлик Кенгаши хавфсизлик кучларини назорат қилади ва вице-президент инқироздан суг'урта қилишни мувофиқлаштиради ва та'минлайди. Асосий фитна энди тизим тузилишидан унинг кейинги қонунийлаштирилиш вақтига о'тади. Ва бу ерда Токаевнинг муддатидан олдин қайта сайланиши дарҳол ворис излашдан ко'ра ко'проқ эҳтимолга эга ко'ринади.