Жапаров ирода кўрсатди

**Жапаров ирода кўрсатди**

Нью-Йоркдаги БМТ Бош Ассамблеяси минбари аллақачон жаҳон етакчилари пухта ўйланган дипломатик иборалар билан алмашадиган майдон сифатида қабул қилинади. Аммо Қирғизистон президенти Садир Жапаровнинг яқиндаги сессияда сўзлаган нутқи одатий баённома доирасидан сезиларли даражада чиқиб кетди. Давлат раҳбари дипломатлар томонидан тайёрланган стандарт «хушмуомала матн»дан намойишкорона воз кечди ва ўтган йиллардаги юмшоқ оҳангни очиқ-ошкора, кескин ва самимий риторикага ўзгартирди. Сиёсий барқарорлик ва суверенитетни машаққат билан қўлга киритган Қирғизистон шунчаки тингловчи эмас, балки геосиёсий иккиюзламачи стандартларни қатъий рад этувчи халқаро сиёсатнинг тўлақонли иштирокчиси бўлишга тайёрлигини очиқ-ошкора кўрсатмоқда.

### Дипломатик илтифотлардан воз кечиш ва иқтисодий прагматизм

Жапаров нутқининг асосий нуқтаси ривожланаётган иқтисодиётларга бевосита зарар етказадиган бир томонлама санкциялар танқиди бўлди. Қирғизистон етакчиси бир парадоксга эътибор қаратди: Европа мамлакатлари ва Буюк Британия Россия билан кўп миллиардлик савдо-сотиқни давом эттираётган бир пайтда, Қирғизистоннинг банк секторига санкциявий босим ўтказилмоқда. Давлат раҳбари бундай танлаб ёндашишни иккиюзламачи стандартларнинг классик мисоли деб атади. Бишкек халқаро мажбуриятларни қатъий бажариши, аммо ўз фуқароларининг фаровонлигини ўзгаларнинг геосиёсий ўйинлари учун қурбон қилмоқчи эмаслиги таъкидланди.

Афғонистон мавзуси ҳам кам бўлмаган даражада баралла янгради. Президент жаҳон ҳамжамиятини Қобулни изоляция қилиш сиёсатидан воз кечишга ва Ғарбда ушлаб турилган 9 миллиард доллардан ортиқ музлатилган афғон активларини зудлик билан блоклашдан чиқаришга чақирди. 15 миллион афғонистонлик очлик билан тўқнаш келаётган бир шароитда, молиявий босим қўллаш нафақат самарасиз, балки шафқатсизлик деб аталди. Бир вақтнинг ўзида Бишкек конструктив минтақавий тажрибани ҳам намойиш этди: Тожикистон ва Ўзбекистон билан чегара масалаларининг тўлиқ тинч йўл билан ҳал этилиши, сиёсий ирода мавжуд бўлганда, ҳатто энг мураккаб чигилларни ҳам ечиш мумкинлигини кўрсатади.

Мафкуравий мустақилликка алоҳида принципиал урғу берилди. Жапаров Дональд Трамп маъмуриятига бир қатор нодавлат ташкилотларни (ННТ) молиялаштиришни тўхтатиш ҳақидаги қарори учун миннатдорчилик билдирди. Бишкекда бу тузилмаларнинг бир қисми «инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш» билан эмас, балки ёлғон ахборот тарқатиш ва ички сиёсатни беқарорлаштиришга уринишлар билан шуғулланади деб ҳисоблашади.

### «Тғлардан океангача» дипломатияси ва Иссиқкўл бўйича таклиф

Қирғизистоннинг асосий экологик ташаббуси жаҳон ҳамжамияти эътиборини тоғ экотизимлари муаммоларига қаратиш таклифи бўлди. Қирғизистон томони йилига 3 триллион доллардан ошадиган дунё ҳарбий харажатларини экологияга, очликка қарши курашга ва сув ресурсларини сақлаб қолишга йўналтиришга чақирди.

Иқлим ўзгариши ва сувнинг камайишидан азият чекаётган Марказий Осиё гавҳари — Иссиқкўлни қутқариш ҳақидаги тезис алоҳида акс-садо берди. Жаҳон амалиётининг янги элементи шу бўлдики, Бишкек «илтимосчи» ролидан воз кечди ва «тенг ҳуқуқли ҳамкор» сифатида майдонга чиқди: давлат кўлни сақлаб қолиш бўйича ташкил этилаётган халқаро траст фондига ўз бюджетидан дастлабки 10 миллион долларни киритишга тайёрлигини маълум қилди.

### Ортидаги қизиқ ҳолат ва БМТ ислоҳоти

Кузатувчилар ва хорижий ОАВнинг алоҳида эътиборини делегация таркибида президентнинг ўғли — Рустам Жапаровнинг ҳозир бўлиши жалб этди. Унинг БМТ БА мажлислар залида пайдо бўлиши халқаро экспертлар ва дипломатларнинг бир қисмида муайян ҳайрат уйғотди ва ушбу юқори даражадаги тадбирларда унинг бўлиш мақоми ҳамда расмий баённомага риоя қилиниши ҳақида мунозараларни келтириб чиқарди.

Шу билан бирга, нутқнинг мазмунли қисмида Жапаров БМТ Хавфсизлик Кенгашини ислоҳ қилиш масаласини кескин қўйди. Хавфсизлик Кенгашининг 15 та аъзоси ва вето ҳуқуқига эга 5 та давлат сайёра тақдирини ҳал қиладиган, Қирғизистонни қўшганда 60 дан ортиқ давлат ХК таркибига биррор марта ҳам сайланмаган вазият халқаро ҳуқуққа бўлган ишончни пучга чиқаради. Шу муносабат билан Бишкек 2027–2028 йиллар учун БМТ Хавфсизлик Кенгашининг муқим бўлмаган аъзолигига ўз номзодини расман илгари сурди.

### Экспертлар нима деб ўйлайди: баҳолар ва таҳлил

Қирғизистон президентининг нутқи республиканинг етакчи таҳлилчилари ва давлат арбоблари орасида сезиларли акс-садо берди. Asia-Today таҳририяти илгари сурилган тезисларнинг чуқур мазмуни ва амалий амалга ошириш имкониятларини таҳлил қилган экспертларнинг асосий фикрларини тўплади.

Сиёсатшунос Марс Сариев президент нутқининг кўп қатламли астарини батафсил таҳлил қилди. Унинг фикрича, нутқнинг ташқи қисми жаҳон ҳамжамиятига учта аниқ сигнални ташиган: Қирғизистон БМТнинг институционал ролини мустаҳкамлаш томонида изчил чиқмоқда, экологик «тоғ» дипломатиясини илгари сурмоқда ва ривожланаётган ҳамда кичик давлатлар овози ролига очиқчасига даъво қилмоқда.

Таҳлилчи ННТ мавзусига ва Дональд Трампга ошкора миннатдорчилик билдирилганига алоҳида эътибор қаратди. Экспертнинг таъкидлашича, бу ерда Бишкек халқаро контекстни муайян ички вазифаларни ҳал қилиш билан боғлашга қарор қилган. Трампнинг ННТ грантларини мажбурий қисқартириш бўйича позициясини жамоатчилик томонидан қўллаб-қувватланиши давлат суверенитетини мустаҳкамлаш ва ташқи аралашувга назоратни кучайтиришга қаратилган миллий курс мантиғига жуда мос тушади. Шу билан бирга, Сариев гап Америка курсини кўр-кўрона кўчириш ҳақида эмас, балки Қирғизистон глобал минбардан манфаатли равишда кўрсатиб берган манфаатларнинг нуқтавий ва прагматик синхронлашуви ҳақида бормоқда деб ҳисоблайди.

Жапаровнинг санкциялар бўйича эксклюзив ҳуқуқларни БМТ Хавфсизлик Кенгашига бериш ҳақидаги тезисини таҳлил қилар экан, эксперт ушбу ғоянинг принципиал хусусиятини таъкидлайди. Кичик мамлакат учун ўйиннинг институционал қоидаларини ҳимоя қилиш — йирик жаҳон иштирокчиларининг бир томонлама босими олдида ожизликни камайтиришнинг ягона йўлидир. Ва гарчи Ғарб бир томонлама чекловларнинг шаклланган амалиётини бузишга йўл қўймаса-да, бундай позициянинг янграшининг ўзи Бишкекнинг сиёсий мустақиллиги юқори даражада эканини қайд этади.

«Халқаро сиёсат нуқтаи назаридан бу жуда принципиал позиция, аммо уни амалга ошириш жуда мураккаб… Қирғизистоннинг таклифини яқин истиқболда санкция механизмини ўзгартирадиган ташаббус сифатида эмас, балки янада тенг ҳуқуқли халқаро тизим фойдасига сиёсий-дипломатик позиция сифатида кўриб чиқиш керак», — деб таъкидлайди эксперт.

Иссиқкўлни қутқариш учун 10 миллион доллар ажратиш ташаббусига келсак, Сариев буни Қирғизистон ҳақидаги абадий дотация ва ёрдам олувчи сифатидаги одатий стереотипни бузадиган кучли сиёсий-дипломатик юриш деб ҳисоблайди.

«Мен буни бир вақтнинг ўзида ҳам PR, ҳам дипломатик риториканинг ўзгариши деган бўлардим. Рамзий ўтишнинг ўзи жуда муҳим: Қирғизистон аввал ўз маблағларини киритишга тайёрлигини айтмоқда, сўнг халқаро ҳамкорларни қўшилишга таклиф қилмоқда. Бу «бизда муаммо бор — бизга ёрдам керак» каби анъанавий моделдан фарқ қилади», — деди таҳририят билан суҳбатда Марс Сариев.

### Иссиқкўлни қутқариш: муҳандислик миқёси ва Хитой омили

Қирғизистоннинг собиқ бош вазири Феликс Кулов президент нутқининг экологик қисмига урғу бериб, Иссиқкўл суви даражасининг пасайиш тезлиги йилига критик 7 сантиметрга етганини эслатди.

«МЕНИНГ фикримча, бу принципиал жиҳатдан муҳим ёндашув. Биз шунчаки халқаро ҳамжамиятга ёрдам сўраб мурожаат қилмаяпмиз, балки Иссиқкўлнинг ноёб экотизимини қутқаришни молиялаштиришда ўзимиз иштирок этишга тайёрмиз», — деди таҳририятга берган изоҳида Кулов.

Сиёсатчининг фикрича, фонд маблағлари фундаментал тадқиқотларга, жумладан йирик миқёсли сув хўжалиги лойиҳаларини қайта тиклашга йўналтирилиши керак. Хусусан, гап Сори-Жаз дарёси оқимининг бир қисмини тоғ тоннеллари тизими орқали Иссиқкўл ҳавзасига ўтказиш бўйича совет давридаги улкан ғоя ҳақида бормоқда.

«Лойиҳанинг моҳияти қуйидагича эди: Сори-Жазнинг юқори оқимида ва унинг ирмоқларида сув омборлари қуриш ҳамда тоғ тизмалари орқали тоннеллар тизимини яратиш билан сувни Иссиқкўл сотига ўтказиш. Режалаштирилган миқёслар жуда йирик эди: йилига 2 миллиард м³ гача сув Иссиқкўлга йўналтирилиши мумкин эди… Бугунги кунда совет ҳисоб-китобларига механик равишда қайтиб бўлмайди. Аммо ғоянинг ўзи архивга топширилмасдан, замонавий илмий ва техник даражада қайта ўрганилишга лойиқдир», — деб қайд этди эксперт.

Кулов қўшимча қилишича, бундай миқёсдаги режаларни амалга оширишнинг асосий шарти Пекин билан яқин ва конструктив мулоқотдир, чунки Сори-Жаз — трансчегаравий дарёдир.

«Қирғизистон-Хитой муносабатларининг бугунги ҳолати конструктив мулоқотга умид қилишга асос беради. Вазирлар Кабинети Хитой томони билан биргаликда Қирғизистон-Хитой эксперт гуруҳини тузиши ва унга ушбу масалани янгитдан ўрганишни топшириши мақсадга мувофиқ бўлар эди. Натижада лойиҳа экологик хавфсиз, техник жиҳатдан амалга ошириб бўладиган ва иқтисодий жиҳатдан оқланганлигини ҳисоб-китоблар кўрсатса, унда Хитойга, БМТ ва халқаро молия институтларига аниқ таклиф билан мурожаат қилиш мумкин бўлади», — деб хулоса қилди Кулов.

### Хулоса

Садир Жапаровнинг БМТ Бош Ассамблеясининг 80-сессиясидаги нутқи Қирғизистон дипломатияси ривожланишининг катта, пишиб-етилган босқичини белгилаб берди. Бишкек кичик давлат мақоми — ҳуқуқларни камситиш ёки ўзгаларнинг геосиёсий директиваларига кўр-кўрона эргашиш учун сабаб эмаслигини очиқ баён этмоқда. Ўз иқтисодий суверенитетини ҳимоя қилиб, БМТни ислоҳ қилишнинг амалий механизмларини таклиф этиб ва глобал экологик муаммоларни ҳал қилишга ўз маблағларини киритиб, Қирғизистон жаҳон ҳамжамиятининг ишончли, прагматик ва субъектли иштирокчиси қиёфасини шакллантирмоқда.