Ишга бора олмаслигингизни касаллик билан изоҳлаб қўнғироқ қилганингизда ўзингизни айбдор ҳис қиласизми? Бунинг сабаби мана бу бўлиши мумкин...

Ишга касаллик туфайли бора олмаслигини телефон орқали хабар қилишдан бирор марта хижолат бўлганмисиз? Бунинг сабаби қуйидагича бўлиши мумкин...

Сиз касал бўлиб уйғондингиз, лекин ишда сизни муҳим кун кутмоқда. Нима қилган бўлардингиз? Агар жавобингиз «ишга бораман» ёки «онлайн уланаман» бўлса, сиз бу борада ёлғиз эмассиз.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Буюк Британиядаги одамларнинг учдан бир қисмидан ярмигача бўлган қисми касал бўла туриб ишлайди — экспертлар бу ҳолатни «презентеизм» (касаллик пайтида ҳам ишда ҳозир бўлиш) деб атайдилар.

Касалликка бўлган муносабатингиз шахс сифатида сиз ҳақингизда ва иш жойингиз ҳақида кўп нарсани очиб бериши мумкин.

«Ёш авлодга «нозик» (snowflake) деган ёрлиқ ёпиштирилади, лекин бу ҳақиқатга тўғри келмайди», дейди Манчестер университети психологи, иш жойидаги фаровонлик бўйича дунёнинг етакчи экспертларидан бири, профессор сэр Кэри Купер.

Ўтган йили 16 ёшдан 24 ёшгача бўлган ишчилар касаллик туфайли ўртача 2,4 кун таътил олишган бўлса, 50 ёшдан 64 ёшгача бўлганлар учун бу кўрсаткич 6,2 кунни ташкил этди.

Буюк Британия ҳукуматига ушбу соҳадаги бандлик сиёсати бўйича маслаҳат берган сэр Кэрининг айтишича, бунинг бир қанча сабаблари бор.

Ёш ишчилар кўпинча кафолатланмаган иш жойларида, масалан, ноль соатлик шартномалар асосида ишлашади.

Шунингдек, уларда касаллик туфайли ишга чиқмасликнинг асосий сабаблари бўлган сурункали касалликлар ва бўғим муаммолари камроқ учрайди.

Охирги марта қачон касаллик таътилига чиққандингиз?

Бироқ сэр Кэри қўшимча қилади: «Менимча, ёш авлод иш берувчилар уларга қандай муносабатда бўлиши ва уларнинг фаровонлигини қандай ҳисобга олиши борасида юқорироқ талабларга эга.

Катта авлод, эҳтимол, кўп нарсаларга чидашга кўпроқ мойил бўлган, аммо бундай ёндашувни соғлом деб бўлмайди.

Таътил олиш масаласига келганда, ёш ишчилар руҳий фаровонликни шунчаки енгиб ўтиш керак бўлган нарса эмас, балки умумий соғлиқнинг бир қисми деб билишга кўпроқ мойилдирлар».

Инсоннинг касаллик туфайли ишга чиқмасликка бўлган ёндашувини бир қатор омиллар белгилайди.

Баъзи одамлар учун иш уларнинг шахсияти билан чамбарчас боғлиқ. Меҳнат психологлари буни «ишнинг марказий ўрни» (work centrality) деб аташади ва тадқиқотлар буни юқори фаоллик, содиқлик ва қўшимча ҳаракат қилишга тайёрлик билан боғлайди.

Агар иш сизнинг кимлигингизнинг марказида турса, ишда бўлмаслик худди ўзлигингизнинг бир қисмини вақтинча йўқотишдек туюлиши мумкин.

«Бундай одамлар ишга боришни давом эттириш истагини жуда кучли ҳис қиладилар», дейди иш жойидаги фаровонлик ҳақида ёзувчи психолог доктор Одри Танг.

Унинг айтишича, бу айниқса тиббиёт, ҳамширалик ва ўқитувчилик каби ғамхўрлик талаб қиладиган касб эгалари орасида кенг тарқалган.

«Улар кўпинча шунчаки таътил олишдан кўра, ишга бормаслик учун асосли сабаб бўладиган бирор жисмоний жароҳат олишни афзал кўришларини айтишади».

Бошқалар эса заиф ёки дангаса бўлиб кўринишдан хавотирланадилар. Ёш ишчилар бунга айниқса заифдирлар, дейди Танг.

«Улар фаолиятининг бошида бўлишлари эҳтимоли юқори ва салбий таассурот қолдиришни истамайдилар».

Иш жойидаги маданият ва хулқ-атвор одамларнинг касаллик таътилига чиқа олишига кучли таъсир кўрсатиши мумкин, дейди психолог доктор Тара Куинн-Сирилло.

Жамоаларда иш юкламаси кўп бўлиб, ўринбосарлар бўлмаганда, ходимлар ўзларининг йўқлиги ҳамкасбларининг иш ҳажмини оширишини тушунишади.

«Соғлиқ ва фаровонликдан кўра маҳсулдорликни устувор деб биладиган заҳарли ташкилотда айбдорлик ва уялиш ҳисси муҳим рол ўйнайди», дейди Куинн-Сирилло.

«Баъзи иш жойларида одамларни дам олиши керак бўлган пайтда ҳам ишлашни давом эттиришга ундайдиган «ишни давом эттириш» маданияти мавжуд».

Бундай маданият презентеизмни рағбатлантиради. Ходимлар ўзларини қандай ҳис қилишларидан қатъи назар, ишга келганлари учун қадрланаётганларини ҳис қилишади ва раҳбарлар касал бўлиб ишлаётганларни мақтаганда, ходимлар бу хабарни тезгина қабул қилиб олишади.

Иш жойидаги маданият одамларнинг касаллик таътилига чиқиш истагига сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин

«Соғлом иш муҳитида одамлар фаровонлик ва касаллик кунлари ҳақида очиқ ва самимий гаплаша олишлари керак», дейди Куинн-Сирилло.

Ишонч ҳам муҳим аҳамиятга эга. Агар ишда бўлмаслик мунтазам равишда шубҳа остига олинса ёки салбий қабул қилинса, ишчилар муҳокама қилинишидан қўрқиб, қонуний таътил олишга иккиланиб қолишлари мумкин.

Бу эса, Куинн-Сириллонинг сўзларига кўра, «жиддий хавф белгисидир».

Ишлаш учун жуда касал эканлигингизни аниқлаш ҳар доим ҳам осон эмас.

Жисмоний касалликлар учун Танг баъзи синалган қоидаларни келтиради.

«Агар сизда қусиш, ич кетиши ёки иситма бўлса, аломатлар ўтиб кетганидан кейин мос равишда 48 ва 24 соат давомида уйда қолишингиз керак. Бундай вазиятда барибир самарали ишлай олмайсиз».

Бундан ташқари, Тангнинг фикрича, танлов янада мураккаблашади.

«Йўтал ва шамоллаш билан боғлиқ ҳолатлар ноаниқроқдир. Ковиддан кейин иш жойи этикаси ўзгарди — умуман олганда, уйдан туриб ишлаш одобдан ҳисобланади».

Аммо у қатъий қоидалардан бири руҳий саломатликка жисмоний саломатликдан фарқли бўлмаган тарзда муносабатда бўлиш кераклигини айтади.

«Агар сиз касал бўлсангиз ва ишлай олмасангиз, демак сиз касалсиз ва ишлай олмайсиз».

Куинн-Сирилло қўшимча қилади: «Охир-оқибат, гап жисмоний ёки руҳий саломатлик бўлишидан қатъи назар, ишни бажариш қобилияти ҳақида бормоқда».

Яна бир огоҳлантирувчи белги — бу ишнинг асосий ўзига ғамхўрлик қилишга таъсир қила бошлашидир, дейди у.

«Ўзингизга ғамхўрлик қилиш қобилиятингиз ўзгаряптими? Ишдан чалғиб, дам ола биляпсизми? Уйқунгиз яхшими?»

Агар жавоб «йўқ» бўлса, бу айнан дам олиш кераклигининг белгиси бўлиши мумкин.