Яширин касаллик: деменсия ҳақида нималарни билиш лозим?

**Яширин Касаллик: Деменсия Ҳақида Билишингиз Керак Бўлганлар**

Деменсия, халқ орасида "яширин касаллик" деб аталади, чунки у бир неча йил давомида сезилмасдан ривожланиши мумкин. Кўпинча, касалликнинг кечишини секинлаштириш деярли имконсиз бўлган босқичда аниқланади. Сўнгги пайтларда деменсия мавзуси тез-тез тилга олинмоқда, айниқса актёр Брюс Уиллисга нутқ бузилиши ташхиси қўйилганидан сўнг. Мутахассислардан деменсиядан қандай ҳимояланиш ва кексаликда ақлнинг равшанлигини сақлаш йўлларини ўрганиш фойдадан ҳоли эмас.

**Деменсия Нима?**

60 ёшдан ошган одамларда хотира, диққат ва нутқнинг бироз бузилиши одатий ҳол. Бу ёшга боғлиқ табиий ўзгаришлар бўлиб, одатда кундалик ҳаётга жиддий тўсиқ бўлмайди. Бироқ, баъзи ҳолларда бу бузилишлар деменсияга айланади. Касалликнинг номи лотинча "де" ("дан") ва "менс" ("ақл", "идрок") сўзларидан келиб чиққан бўлиб, сўзма-сўз "ўз онгидан ажралиш ҳолати" деган маънони англатади.

Невролог Игор Мацокиннинг таъкидлашича, "Деменсия билан когнитив фаоллик пасаяди, билим ва кўникмаларнинг бир қисми йўқолади. Бу мустақил касаллик эмас, балки Алцгеймер, Паркинсон, Бинсвангер касалликлари ва бошқа касалликлар аломатлари мажмуасидир. Бундан ташқари, деменсия организмнинг бошқа патологияларининг натижаси бўлиши мумкин, бу эса асаб тизимига иккинчи даражали таъсир қилади."

Невролог, паркинсонолог Наталя Оришич қўшимча қилади: "Сурункали деменсия билан оғриган кекса беморларнинг аксарияти (тахминан 60-80 фоизи) Алцгеймер касаллигига чалинган. Бу беморларнинг кўпчилиги гипертония, қандли диабет, атеросклероз фонида миянинг қон томир касалликларидан азият чекади. Шунинг учун, клиник амалиётда деменсиянинг аралаш шакли энг кенг тарқалган."

Мия фаолиятидаги қайтарилмас бузилишлар инсон ҳаётини ва унинг шахсиятини бутунлай ўзгартиради. У янги маълумотни эслай олмайди, эски билимларидан маҳрум бўлади ва мантиқий фикрлаш қобилиятини йўқотади, яқинларини танимайди ёки чалкаштиради. Масалан, у ўз болаларини узоқ йиллар олдин вафот этган ота-онаси сифатида қабул қилиши мумкин. Бундай беморларга одатда кеча-ю кундуз парвариш талаб қилинади.

Дунёда ҳар йили деменсиянинг 10 миллионга яқин янги ҳолатлари қайд этилади. Ушбу касалликка чалинганларнинг умумий сони 2030-йилда 82 миллион, 2050-йилда эса 152 миллион бўлиши тахмин қилинмоқда.

**Кимлар Деменсия Хавфи Остида?**

Кўпроқ аёллар деменсияга мойил бўлади, деган фикр кенг тарқалган. Дарҳақиқат, қатор тадқиқотлар шуни кўрсатдики, эркакларга қараганда, аёллар деменсия учун генетик ва экологик хавф омилларига нисбатан кўпроқ заифроқдир. Олимлар бунинг аниқ сабабини ҳали тушунтириб берганича йўқ.

**Ўзингизни Деменсиядан Ҳимоя Қила Оласизми?**

Халқаро тадқиқотларга кўра, уйқу ва ўртача, аммо мунтазам бажариладиган аеробика машқлари биринчи навбатда деменсиянинг олдини олиш учун муҳимдир. Ва бунинг мантиқий изоҳи бор.

Игор Мацокин тушунтиради: "Деменсия ривожланишининг асосий назарияларидан бири — миянинг кулранг ҳужайраларида ортиқча тўпланган бета-амилоид оқсилининг таъсирига асосланган. Шу сабабли кулранг ҳужайраларнинг оммавий нобуд бўлиши кузатилади. Сони камайиб, улар орасидаги ўзаро таъсир бузилади. Бу одамнинг когнитив қобилиятини, шу жумладан, хотирани бузади. Бета-амилоид — ҳужайра метаболизмининг маҳсулоти — у кун давомида тўпланади. Ва уйқу пайтида, асосан, тез уйқу фазасида ҳужайралардан чиқариб юборилади. Шунингдек, мунтазам жисмоний фаолият ҳам ушбу бирикмадан халос бўлишга ёрдам беради. Мисол учун, финча юриш (махсус ишлаб чиқилган таёқлар ёрдамида юриш усули), сузиш, велосипедда юриш, ҳатто, камида 3 км масофада узлуксиз юриш ва ҳоказо."

Албатта, буларнинг барчаси "панацея" эмас, чунки деменсия миянинг травматик шикастланиши, юрак-қон томир ва генетик касалликлар натижасида, ирсият ва бошқа кўплаб сабабларга кўра ривожланиши мумкин, аммо зарарли одатлардан воз кечиш, соғлом уйқу ва етарли ҳаракатчанлик касаллик ривожланиш хавфини пасайтиради.

Бундан ташқари, кўплаб тадқиқотлар шуни кўрсатадики, таълимнинг паст даражаси (ўрта таълимнинг етишмаслиги) деменсия хавфини 1,5-2 бараварга оширади. Олимлар буни когнитив захиранинг шаклланиши эрта ёшда — таълим ва бошқа ақлий фаолият турлари орқали бошланиши билан боғлайдилар. Шунинг учун деменсиянинг олдини олиш учун доимо янги билимларни ўрганиш ва мияни машқ қилиш тавсия этилади.

**Деменсиянинг 12 та Хавф Омили**

Умумлаштирилган маълумотлар шуни кўрсатадики, деменсиянинг барча ҳолатларининг тахминан 40 фоизи ўн иккита потенсиал ўзгартирилиши мумкин бўлган хавф омиллари билан боғлиқ. Кўпгина хавф омиллари ҳаётнинг муайян босқичларида юзага келади, аммо баъзилари, масалан, чекиш ва спиртли ичимликларни ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилиш ҳар қандай ёшга таъсир қилиши мумкин.

Деменсиянинг асосий хавф омилларига қуйидагилар киради:

* **Ёшлик даврида** — 15 ёшгача бўлган таълим даражаси;

* **Ўрта ёшда** — гипертония, семизлик, эшитиш қобилиятини йўқотиш;

* **Кексаликда** — депрессия, диабет, жисмоний ҳаракацизлик;

* **Ҳар қандай ёшда** — бузилган экология, мия шикастланиши, чекиш, спиртли ичимликлар, ижтимоий алоқаларнинг паст даражаси.

**Деменсиянинг Дастлабки Босқичларида Қандай Аниқаш Мумкин?**

Материал аввалида таъкидлаганидек, деменсия кўпинча деярли яширин тарзда ривожланади. Наталя Оришичнинг сўзларига кўра, "Бемор машина ҳайдашни ёки молияни бошқаришни тўхтатгандан сўнг касаллик одатда бир неча йил ичида ривожланади. Шунинг боис кекса ёшдаги қариндошларнинг нотаниш маршрутларда саёҳат қилишда ва янги гаджетларни ўзлаштиришда дуч келадиган қийинчиликларига эътибор қаратиш жуда муҳим. Шунингдек, у мулоқот ва қизиқишлар доирасининг қисқариши, апатия, нутқни соддалаштириш, сўзларни танлашда қийинчиликлар ҳақида огоҳлантириши мумкин."

Игор Мацокин қўшимча қилади: "Деменсиянинг дастлабки белгилари, айниқса, қарияларда, депрессия ва апатияни ўз ичига олади ва бу кўринишлар касалликнинг барча босқичларида сақланиб қолади. Кўпинча бу аломатлар унинг аҳволини танқид қилишни камайтирган одамнинг ўзи ёки қариндошлари томонидан хавфли деб ҳисобланмайди, чунки бу ёшга боғлиқ шахсий хусусиятлар ва оддий кайфият ўзгариши сифатида қабул қилинади."

Бу ҳолда касалликни эрта босқичда аниқлаш жуда муҳимдир. Деменсия бутунлай даволанмаса-да, бугунги кунда тиббиёт унинг ривожланишини сезиларли даражада секинлаштиради ва бу сизга энг оғир аломатлар пайдо бўлишидан 8-10 йил олдин ғалаба қозониш имконини беради.

Наталя Оришич тушунтиради: "Бугунги кунда касалликнинг ривожланишини тўхтатиш учун нафақат дори воситалари, балки когнитив симуляция деб аталадиган дори-дармонлардан ташқари бир қанча усуллар ҳам қўлланилади. Булар хотира ва эътиборни, аппарат техникасини, ҳатто, виртуал ҳақиқатни ўргатадиган махсус дастурлардир. Бу усулларнинг барчаси нейродегенератив жараён шароитида миянинг ўз ресурсларини сақлаб қолиш учун мўлжалланган бўлади."

**Деменсияни Аниқловчи Тестлар Ҳақиқатдан Ҳам Ишлайдими?**

Шубҳасиз, интернетда "расмда мушукни топадиганлар деменсия хавфи остида эмас" туркумидаги тестларни кўргансиз. Уларга ишонса бўладими?

Наталя Оришичнинг айтишича, бундай суратлар нейропсихологик тестлардан бири — "шовқинли тасвирларнинг" мураккаб версиясидир. Аммо битта тест тўлиқ тиббий кўрик ўрнини боса олмайди. Принсипиал жиҳатдан барча одамларнинг қобилиятлари бир-биридан фарқ қилади. Бироқ бу кўринишдаги ҳар қандай онлайн тестлар ҳануз фойдалидир — улар одамларнинг эътиборини деменсия муаммосига ва когнитив симуляциянинг мумкин бўлган усулларига қаратади.