Иллюзиялар билан яшаманг

Пуч хаёлга берилмаслик керак

Дональд Трампнинг Россия дизель ёқилғиси экспортидан санкцияларни вақтинча олиб ташлаш қарори Россия нефть компанияларига қўшимча тушум келтириши мумкин, аммо бу ёқилғининг жаҳон нархлари сезиларли даражада пасайишига олиб келиши даргумон. Марказий Осиё мамлакатлари учун ҳам чекловларнинг бекор қилиниши Россиядан етказиб бериш ҳажмини сезиларли даражада ўзгартирмаслиги керак. Бу ҳақда интервьюда Энергетика ва молия институтининг тадқиқотлар бўйича директори Алексей Белогорьев сўзлаб берди.

— Россия ва АҚШ ўртасида Россия дизель ёқилғисини етказиб бериш бўйича эришилган келишувларни қандай баҳолайсиз? Эълон қилинган ҳажмлар қанчалик реал ва улар дизель ёқилғисининг жаҳон нархларига сезиларли таъсир кўрсата оладими?

— Нефть бозори иштирокчилари Дональд Трампнинг тез-тез баландпарвоз баёнотлар беришига ва уларнинг ортидан деярли ҳеч нарса эргашмаслигига кўникиб бўлишган. Ҳозирча эълон қилинган битим халқаро савдодаги талаб ва таклифнинг реал балансини қандайдир тарзда ўзгартириши кўринмаяпти. Россия экспортининг эълон қилинган босқичма-босқич оширилиши ички талабнинг мавсумий пасайиши бошланиши фонида уни қайта тиклашнинг табиий муддатларини акс эттиради.

Сўнгги ҳафталарда Россия НҚЗлари омборларнинг тўлиб-тошиб кетиши ёқасида эди, чунки ишлаб чиқариш ички талабдан ортиб кетди. Қанчалик ортгани аниқ маълум эмас, лекин бензиндан фарқли ўлароқ, дизель ёқилғисининг ортиқчалиги яққол кўриниб турибди.

Тақиқга қарамай, илгари тузилган шартномалар бўйича муайян экспорт ўтган ҳафталар ва ойларда ҳам сақланиб қолди — камида Марказий Осиё ва Мўғулистонга. Шундай экан, бу битим Россиядан ҳеч қандай қўшимча ҳаракатларни талаб қилмади.

Бошқа томондан, бозор учун ҳақиқатан ҳам муҳим қадам — гарчи у биринчи навбатда Россия компаниялари учун муҳим бўлса-да — бу Россия дизель ёқилғиси экспортига нисбатан санкцияларнинг ярим йилга юмшатилишидир. Аммо бу бозорда Россия ёқилғисига бўлган талабда ҳеч қандай акс этмайди.

Ҳатто амалдаги санкциялар шароитида ҳам Россия дизели Африка, Лотин Америкаси, Туркия ва қисман Осиёда яхши сотилаётган эди. Бугунги кунда асосан Форс кўрфазидаги инқироз туфайли келиб чиққан дефицит шароитида, Россия экспортига бўлган талаб, назаримда, ҳеч кимда шубҳа туғдирмайди.

Бироқ, санкцияларнинг юмшатилиши транспорт, суғурта, тўловларни амалга ошириш ва бошқа харажатларни — яъни санкцияларни айланиб ўтиш механизмлари билан боғлиқ харажатларни камайтириш ҳисобига Россия компанияларининг тушумини оширади. Бу ақлсиз даражадаги фойда эмас, лекин гап, эҳтимол, ўнлаб миллион долларлик қўшимча тушум ҳақида бормоқда.

Ҳар қандай ҳолатда ҳам, бу келишув экспортнинг жозибадорлигини оширади. Бундан ташқари, у харид нархларининг ошишига олиб келиши мумкин, чунки Россия компанияларида кўпроқ потенциал сотув бозорлари пайдо бўлади. АҚШнинг иккиламчи санкциялари хавфи — Россия товарлари, шу жумладан нефть маҳсулотлари импорти учун салмоқли ушлаб турувчи омилдир.

Такрорлайман: санкцияларнинг юмшатилиши бозорнинг реал балансига деярли ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди. Дизель ёқилғисининг жаҳон нархлари динамикаси учун фойданинг тақсимланиши эмас, айнан баланс муҳимдир.

Одатдаги шароитда Россия ойига тахминан уч миллион тонна дизель ёқилғиси етказиб беради, баъзан ҳатто ундан ҳам кўпроқ — йилига 40 млн тоннага яқин. Бу жаҳон савдосининг тахминан 10 фоизини ташкил қилади.

Назарий жиҳатдан, Россия дизели ортилган алоҳида танкерлар АҚШга етиб келиши мумкин. Бундай ҳоллар илгари ҳам баъзан содир бўлган, аммо бу кўпроқ АҚШнинг ўз ичидаги мураккаб логистика билан боғлиқ. Мамлакат катта, нефть маҳсулотларига бўлган талаб ва таклиф географияси мураккаб ва алоҳида минтақалар учун дизель ёқилғисини мамлакат ичида ташиш харажатини тўлагандан кўра, уни импорт қилиш арзонроқга тушади.

Аммо бу АҚШ тахминан 15 фоиз улуш билан дунёдаги энг йирик дизель ёқилғиси экспортери, Россия эса иккинчи ўринда эканини бекор қилмайди. Ички баланс нуқтаи назаридан уларга Россия дизели умуман керак эмас. Трампнинг асосий мақсади — дизель ёқилғисининг жаҳон нархлари пасайишига эришиш, экспорт паритети нархини пасайтириш, яъни экспорт жозибадорлигини камайтириш ва шу орқали АҚШ ичидаги нархларга таъсир ўтказишдир. Шу билан бирга, АҚШда дизель ёқилғисининг жисмоний дефицити йўқ ва бўлмаган — буни таъкидлаб ўтиш муҳим.

АҚШда нархларнинг ошиши жисмоний етказиб беришнинг етишмаслиги билан эмас, айнан экспорт муқобили билан боғлиқ. Бироқ, «битим»нинг эълон қилинган параметрлари ҳақиқатан ҳам нархларнинг пасайишига олиб келишига катта шубҳам бор. Бироз тузатиш киритилиши мумкин, аммо одатдаги шароитда, айтиб ўтилганидек, Россия ойига уч миллион тонна етказиб беради, ҳозирда эса гап 300 минг тонна, ноябрда эса ярим миллион тонна ҳақида бормоқда (қуруқликдаги экспортни ҳисобга омаганда). Шу билан бирга, бозордаги тахминий дефицит 6–7 млн тоннани ташкил этади. Октябрь-ноябрь ойларидаги ўзгариш эътиборсиз қолмайди, лекин бу аниқ ҳал қилувчи омил эмас.

— Дизель экспортига қўйилган Россия чекловлари бекор қилиниши мумкинлигидан сўнг жаҳон бозори учун нима ўзгаради? Нефть маҳсулотларининг жорий дефицити ва Россия НҚЗларининг шикастланишини ҳисобга олганда, қўшимча ҳажмлар қанчалик салмоқли?

— Глобал миқёсда нархларнинг пасайишига учта омил таъсир қилиши мумкин. Биринчиси — талабнинг қисқариши. Аммо кўпгина минтақаларда, шу жумладан Европада, яқин ойларда у жуда оз бўлади. Транспортда дизель ёқилғиси истеъмолининг мавсумий пасайишига қарамай, иситиш учун ишлатиладиган суюқ қозонхона ёқилғилари — газойлга бўлган талаб ортиб бормоқда. Бу дизель ёқилғиси ҳам кирадиган ўрта дистиллятларга умумий талабнинг ортишини англатади. Шунга кўра, яқин бир неча ой ичида, камида декабрь охиригача талаб етарлича юқорилигича қолади.

Иккинчи омил — Ормуз бўғизининг очилиши ва умуман Форс кўрфазидан етказиб беришга қўйилган чекловларнинг олиб ташланиши. Бу ҳозирги инқирозга олиб келган асосий омилдир. Аммо, кўриниб турибдики, Трамп администрацияси ҳозирча бу муаммони ҳал қила олмаяпти ва истиқболлар ноаниқлигича қолмоқда.

Хом нефть бўйича сентябрь ва октябрь бошларида биз турли хил кулранг схемалардан фойдаланган ҳолда етказиб беришнинг шиддатли қайта тикланишини кузатдик. Аммо, биринчидан, у ҳам беқарор ва юқори хавф-хатарлар билан боғлиқ. Энг муҳими — дизель ёқилғиси бўйича бундай қайта тикланиш йўқ. Уни Форс кўрфазидан олиб чиқиш билан боғлиқ вазият хом нефтга қараганда анча мураккаб.

Учинчи омил — Россия экспортининг тўлиқ қайта тикланиши. Аммо бу омил бевосита Россия НҚЗларига оғриқли зарбалар давом этиш-этмаслигига боғлиқ.

Украина бу зарбаларни тўхтатмоқчи экани ҳақида ҳозирча аниқ белгилар йўқ. Трамп Россия ва Украина ўртасида қандайдир энергетик ярашув тузилганини эълон қилди, аммо бу баёнот, шекилли, иккала мамлакатда ҳам ҳайрат уйғотди. Бу Трампнинг камида иккинчи шунга ўхшаш эълони ва унинг амалга оширилиши умуман аниқ эмас.

Зарбалар давом этар экан, дизель ёқилғиси ишлаб чиқариш нормадан сезиларли даражада пастлигича қолмоқда ва экспортга қўйилган қисман чекловлар мажбурий равишда сақланиб қолади. Россия экспортини тўлиқ қайта тиклаш учун, эҳтимол, бир неча ой керак бўлади. Шу билан бирга, бозордаги спот нархлари бозор иштирокчиларининг бир, максимал даражада икки ой олдинги кутмаларини акс эттиради.

— Россиянинг экспорт сиёсати ўзгариши фонида Россия дизелини Марказий Осиёга экспорт қилиш истиқболлари қандай? Минтақа кўпроқ ёқилғи олиши мумкинми ёки, аксинча, етказиб бериш янада даромадлироқ ташқи бозорларга йўналтириладими?

— Россиядан дизель ёқилғиси экспортига қўйилган тақиқ ҳукуматлараро битимлар бўйича етказиб беришга, шу жумладан Марказий Осиё мамлакатларига тарқалмайди, шунинг учун расман бундай етказиб беришга чекловлар бўлмаган. Июль ойида Россия ички бозорини барқарорлаштириш учун экспорт мажбурий равишда қисқартирилган эди, аммо август-сентябрь ойларида у асосан қайта тикланди, баъзи мамлакатларга эса ҳатто сезиларли даражада ошди.

Эҳтимол, тақиқнинг бекор қилиниши сентябрь ойига нисбатан етказиб беришнинг бироз ошишига олиб келар, аммо умуман олганда улар аллақачон юқори даражада. Тақиқнинг бекор қилиниши асосан Дональд Трампни қизиқтираётган денгиз орқали етказиб беришга тегишли. Россиядан Мўғулистон ва Марказий Осиёга қуруқлик йўли билан етказиб бериш халқаро савдо ва дизель ёқилғисининг жаҳон нархлари учун унчалик салмоқли эмас.

Аммо уларга қўйилган тақиқнинг қисман олиб ташланиши Россияда дизель ёқилғисининг ортиқчалиги борлигини тасдиқлайди. Демак, ҳукуматлараро битимлар бўйича яқин ойларда етказиб бериш икки томонлама келишувларга мос келиши керак.

— Жаҳон бозорига Россия дизелини йирик ҳажмда етказиб беришнинг қайта тикланиши Марказий Осиёда унинг мавжудлиги қисқаришига ёки нархларнинг ошишига олиб келиши мумкинми? Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон бозорлари Россия нефтни қайта ишлаш заводларининг экспорт сиёсатига қанчалик боғлиқ?

— Минтақа мамлакатларига экспортнинг жисмоний ҳажми нуқтаи назаридан, ўйлашимча, принципиал ўзгаришлар бўлмайди. Петербург биржасида улгуржи нархларнинг ошиши мумкин: экспортнинг қисман очилиши ҳам Россия ичидаги улгуржи нархларга оширувчи босим ўтказади. Гарчи бу босим турли таъсир дастакларига эга бўлган ҳукуматнинг ҳаракатлари билан ушлаб турилса-да: муҳокама қилинаётган демпферни ноллаштиришга мораторий, монополияга қарши тартибга солиш ва янги экспорт тақиқлари хавфи.

Шу сабабли, нархларнинг бошқариб бўлмайдиган даражада ошиши бўлмайди, лекин бироз кўтарилиши мумкин. У, хусусан, Петербург биржасининг биржа индикаторларига боғланган шартномаларга таъсир қилиши мумкин.

Россиядан етказиб беришга энг кўп Қирғизистон ва Тожикистон боғлиқ. Учинчи ўринда Ўзбекистон, энг ками — ўз эҳтиёжларини асосан мустақил равишда қоплайдиган Қозоғистон. Россиядаги ёқилғи инқирозининг таъсири нуқтаи назаридан, ҳар бир мамлакатдаги вазият турлича.

Аммо, такрорлайман, ҳукуматлараро битимлар, яъни давлат даражасида етказиб бериш кафолатлари мавжуд. Шунга кўра, дизель ёқилғисининг денгиз экспортига қўйилган тақиқнинг қисман олиб ташланиши Осиё мамлакатларига Россия дизель ёқилғисини етказиб бериш барқарорлигига ҳеч қандай таъсир қилмайди.