Ҳисториа эст магистра вита

Ҳисториа эст магистра вита

Ўз мамлакатининг тўлиқ мустақиллигини орзу қилган, аммо якунда ҳокимият, иқтисодиёт ва халқаро сиёсат ҳақидаги шахсий тасаввурларининг гаровига айланган Руминия етакчиси Николае Чаушеску тарихи Марказий Осиёда алоҳида эътиборга лойиқдир. Гап Руминия тақдири Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ёки Туркманистонда албатта такрорланишида эмас, балки бу тарихда авторитар ҳукмдорлар жуда тез-тез пайқашни истамайдиган механизм намоён бўлганидадир: ташқи пуллар давлатни фақат ҳокимият уларни фаровонликка айлантиришни билган муддатгача мустаҳкамлай олади, молиявий мажбуриятлар сиёсий амбицияларга хизмат қила бошлаганда эса, иқтисодий қарамлик аста-секин бошқарув тизимининг ўзига таҳдидга айланади.

Николае Чаушеску 1965 йилда Руминияга раҳбар бўлди ва жуда тез орада Москвага сўзсиз бўйсунишни истамаган коммунистик етакчи обрўсини қозонди. Унинг мустақил йўли, хусусан, 1968 йилда Совет Иттифоқининг Чехословакияга бостириб киришига қўшилишдан бош тортиши Ғарбда, энг аввало, Вашингтонда хайрихоҳлик уйғотди. АҚШ Руминияда социалистик мамлакат Кремлдан нисбатан мустақил ташқи сиёсат юритиши мумкинлигининг қулай намунасини кўрди, бу эса иқтисодий ҳамкорлик ва сиёсий имтиёзларга лойиқлигини англатар эди. 1972 йилда Руминия Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банкига аъзо бўлиб, Ғарб молиясини жалб қилиш учун қўшимча имкониятларга эга бўлди, 1970-йилларда эса жадаллаштирилган индустриалаштириш учун халқаро бозорлардан фаол қарз олди.

Биринчи қарашда ҳамма нарса жуда мантиқий кўринарди. Аммо саноат амбициялари ортида марказлашган иқтисодиётнинг эски муаммоси яширинган эди, унда раҳбарнинг сиёсий иродаси самарадорлик ҳисоб-китобини алмаштиради, жамиятга улкан муваффақиятлар далили сифатида тақдим этиладиган кўрсаткичлар эса кўпинча реаллик билан ҳеч қандай умумийликка эга бўлмайди.

1980-йилларнинг бошларига келиб, Руминиянинг ташқи қарзи 10 миллиард долларга яқинлашди ва Чаушеску асосан ўзи яратган дилеммага дуч келди: қарз олишни давом эттириш ёки ўз ҳаракат эркинлигининг чекланишига йўл қўймаслик учун ҳар қандай эвазига қарзлардан халос бўлиш. Халқаро кредиторлар, жумладан, ХВЖ ва Ғарб банклари иқтисодий сиёсатнинг шаффофлигини оширишни, нархлар ва валюта механизмларини тузатишни, шунингдек, молияни барқарорлаштириш чораларини талаб қилди. Давлатни ўз иродасининг давоми деб ҳисоблашга одатланган Чаушеску учун бундай талаблар мамлакатнинг суверен ишларига аралашувдек туюлди. Аммо самарасиз инвестиция устуворликларини қайта кўриб чиқиш, бошқарув харажатларини қисқартириш ва иқтисодий номутаносибликларни аста-секин тузатиш ўрнига, у бошқа йўлни танлади — ушбу қарорнинг асосий оғирлигини аҳоли зиммасига юклаб, хорижий кредиторлар билан муддатидан олдин ҳисоб-китоб қилди.

Бу ерда Руминия фожиаси ҳақидаги соддалаштирилган ҳикояларда кўпинча йўқолиб кетадиган тарихий парадоксни таъкидлаш муҳимдир. Чаушеску ўз ватандошлари томонидан чексиз равишда Америка кредитлари ҳисобига яшагани учун отиб ташлангани йўқ. Аксинча, у ташқи қарздан имкон қадар тезроқ халос бўлишга қарор қилди. 1989 йил охирига келиб Руминия ҳақиқатан ҳам тахминан 10,5 миллиард долларга баҳоланган ташқи қарзини узди, аммо бу аҳолининг кундалик ҳаётининг мисли кўрилмаган даражада ёмонлашуви эвазига амалга оширилди.

Руминия тарихининг энг муҳим қисми айнан шу ерда бошланади. Ташқи қарз Чаушескунинг қатл этилишига бевосита сабаб бўлмади, аммо унга қарши кураш у ҳокимиятининг емирилишига ёрдам берди. Режим учун бу ҳалокатли зиддият бўлиб чиқди. 1989 йил декабрида Тимишоарада бошланган оммавий эътирозлар Бухарест ва бошқа шаҳарларни қамраб олган инқилобий воқеаларга айланиб кетди. Чаушеску вазият устидан назоратни йўқотди, армия режимнинг ишончли таянчи бўлишдан тўхтади, кўп йиллик умумий садоқат намойиши эса саналадиган кунлар ичида сохта бўлиб чиқди. 25 декабрь куни жуда қисқа ҳарбий суддан сўнг Николае Чаушеску ва унинг рафиқаси Елена отиб ташланди.

Аммо бу Қўшма Штатлар бошқа мамлакатларда ўзлари учун номақбул сиёсий тартибни ўзгартириш учун молиявий воситалар, сиёсий қўллаб-қувватлаш, дипломатик тазйиқ ва махфий операциялардан ҳеч қачон фойдаланмаганини англатадими? Америка ташқи сиёсати тарихи бундай саволни пропаганда уйдирмаси сифатида четга суриб қўйиш учун етарлича ҳужжатлаштирилган мисолларни беради. Шу билан бирга, Вашингтонни ҳар қандай администрация даврида бир хил ҳаракат қиладиган ягона механизм сифатида тасвирлаш ҳам нотўғри бўлар эди. Америка президентлари турли стратегик манфаатларга амал қилганлар, демократия ҳақидаги ошкора риторика эса ҳар доим ҳам амалий қарорларга мос келавермаган. Бироқ, айнан эълон қилинган тамойиллар ва реал ҳаракатлар ўртасидаги тафовут алоҳида эътиборга лойиқдир.

1953 йилда республикачи Дуайт Эйзенхауэр администрацияси Эрон нефть саноати мусодара қилинганидан сўнг ҳукумати Ғарб нефть манфаатлари билан низога киришган Эрон бош вазири Муҳаммад Мосаддиқни ағдариш бўйича МРБ (ЦРУ) операциясини маъқуллади. Махфийликдан чиқарилган Америка ҳужжатлари операциянинг тайёрланиши, Мосаддиқнинг сиёсий рақиблари билан ҳаракатларни мувофиқлаштириш ва унинг ҳокимиятдан четлатилишига ёрдам берган тадбирларни молиявий қўллаб-қувватлашни тасвирлайди. Натижада бош вазир ағдарилди, шоҳ Муҳаммад Ризо Паҳлавийнинг ҳокимияти эса сезиларли даражада мустаҳкамланди. Бу Вашингтон учун манфаатли бўлган сиёсий тартибни сақлаб қалиш ҳақида гап кетганда, стратегик ва иқтисодий манфаатлар демократик тамойиллардан муҳимроқ бўлиши мумкинлигига мисолдир.

1954 йилда ўша Эйзенхауэр администрацияси Гватемала президенти Хакобо Арбенсга қарши операцияни қўллаб-қувватлади. Унинг ер ислоҳоти Американинг «United Fruit» компанияси манфаатларига дахл қилди, Совуқ уруш эса Вашингтонга юз бераётган воқеаларни Ғарбий ярим шарда коммунистик таҳдид сифатида тақдим этиш имконини берди. МРБ иштирокида ташкил этилган операция Арбенс ҳукуматининг ағдарилишига ёрдам берди. Ундан кейинги ўн йилликлар давомидаги сиёсий зўравонлик ва фуқаролик низоси, ташқи куч қайси ҳукумат унинг мақбул сиёсий тузум ҳақидаги тасаввурларига мос келишини ҳал қилганда, бу жамиятга қанчалик қимматга тушиши мумкинлигини кўрсатди.

Чили мисоли янада яққолроқдир. 1970 йилда мамлакат президенти этиб демократик йўл билан социалист Сальвадор Альенде сайланди ва Ричард Никсон администрацияси унинг ҳукумати мустаҳкамланишига йўл қўймасликка қарор қилди. Кейинчалик махфийликдан чиқарилган ҳужжатлар Америка президентининг давлат тўнтаришига кўмаклашиш ва Чилига иқтисодий босим ўтказиш ҳақидаги фармойишларини қайд этади. 1973 йилда ҳарбийлар Альендени ағдарди, ҳокимиятга эса шафқатсиз диктатура ўрнатган генерал Аугусто Пиночет келди. Бу ерда зиддиятни пайқамаслик айниқса қийин: раҳбарияти ошкора эркинлик ҳимоясига чиққан мамлакат сайланган давлат раҳбарининг четлатилишига кўмаклашди ва кейинчалик оммавий қатағонлар учун масъул бўлган режимни қўллаб-қувватлади.

АҚШнинг замонавий таъсири ҳар доим ҳам ҳарбий операция ёки тўнтаришга махфий тайёргарликни назарда тутмайди. Жуда тез-тез у дипломатик изоляция, чеклаш чоралари, муайян технологиялардан фойдаланиш имкониятини назорат қилиш, молиялаштириш шартлари ва давлатнинг халқаро обрўси орқали амалга оширилади. Мустақил ОАВ, инсон ҳуқуқлари ташкилотлари, сайлов кузатувчилари ва фуқаролик ташаббусларини қўллаб-қувватлаш дастурлари демократик ўзгаришларга кўмаклашишнинг узоқ муддатли сиёсати қисмига айланиши мумкин. Америка давлат органлари дунёнинг турли минтақаларида шу каби дастурларни очиқчасига молиялаштирган: масалан, АҚШ Ҳисоб палатасининг 2026 йилги ҳисоботи Давлат департаменти ва USAIDнинг демократияни халқаро қўллаб-қувватлаш учун ажратган умумий маблағларини 2018-2023 молиявий йиллари учун 14 миллиард долларга баҳолаган. Бундай молиялаштиришнинг ўзи давлат тўнтариши режаси мавжудлигини исботламайди, аммо у муайян сиёсий тамойилларни илгари суриш Америка ташқи сиёсатининг институционал расмийлаштирилган қисми эканини кўрсатади.

Марказий Осиё ҳукмдорлари учун бу тажриба алоҳида қизиқиш уйғотади, чунки минтақа давлатлари бир вақтнинг ўзида Ғарб инвестицияларини жалб қилишга, технологиялардан фойдаланиш имкониятига эга бўлишга, экспортни кенгайтиришга ва ички сиёсий манёвр эркинлигини сақлаб қалишга интилмоқда. Ўзбекистон саноат, энергетика, қишлоқ хўжалиги ва транспорт инфратузилмасини модернизация қилишдан манфаатдор. Қозоғистон иқтисодиётни диверсификация қилишга ва хом ашё экспортига ҳаддан ташқари қарамликни камайтиришга интилмоқда. Қирғизистон ва Тожикистон инфратузилмани ривожлантириш ва иш ўринларини яратиш учун ресурсларга муҳтож, Туркманистон эса иқтисодиётнинг чекланган очиқлиги шароитида стратегик тармоқлар устидан назоратни сақлаб қалишга ҳаракат қилмоқда. Бу мамлакатларнинг ҳар бири учун Қўшма Штатлар билан ҳамкорлик тамомила аниқ фойда келтириши мумкин ва Америка томони билан ҳар қандай келишувни суверенитетга таҳдид деб ҳисоблаш хато бўлар эди.

Хавф пулларнинг Америкадан келиб чиққани сабабли эмас, балки сиёсий раҳбарият молиявий қарорларни, энг аввало, ўз мавқеини мустаҳкамлаш, халқаро аҳамиятини намойиш этиш ёки навбатдаги сиёсий цикл олдидан тезкор иқтисодий эффектга эришиш истагидан келиб чиқиб қабул қила бошлаганида юзага келади.

Агар қарз маблағлари шубҳали самара берадиган лойиҳаларга йўналтирилса, агар давлат кафолатлари ношаффоф тарзда берилса, агар мажбуриятлар идоралар, компаниялар ва шахсларнинг тор доираси қўлида тўпланса, жамият эса келишувларнинг реал баҳосини баҳолаш имкониятига эга бўлмаса, муаммо унга хорижий кредитор аралашишидан анча олдин ички муаммога айланади. Мамлакат бюджет даромадларининг тобора катта қисмини қарзга хизмат кўрсатишга йўналтиришга, эски хатоларни қоплаш учун ижтимоий харажатларни қисқартиришга ёки тарифлар ва солиқларни оширишга мажбур бўлиши мумкин. Айнан шундай пайтда молиявий сиёсат ривожланиш воситаси бўлишдан тўхтайди ва харажатларни давлатдан аҳолига қайта тақсимлаш механизмига айланади.

Америка кредит линиялари, инвестиция келишувлари ва техник ёрдам дастурлари, Хитой, Россия, Форс кўрфази мамлакатлари ёки халқаро молия ташкилотларининг аналог воситалари каби, вазмин баҳоланишни талаб қилади. Америка маблағларини автоматик равишда сўзсиз совға деб ҳисоблаб бўлмайди, аммо уларни олдиндан тайёрланган қопқон деб эълон қилиш ҳам нотўғри.

Ҳар бир кредиторнинг ўз манфаатлари бор, ҳамкорлик шартлари эса сиёсий конъюнктура билан бирга ўзгариши мумкин. Бундан ташқари, хорижий кредитор олдидаги мажбуриятлар ҳатто ҳукуматни ағдариш каби ҳеч қандай нияциз ҳам қатий бўлиб чиқиши мумкин: кредитор, энг аввало, аниқ бир президентни сақлаб қалишдан эмас, балки маблағларни қайтаришдан манфаатдор. Давлат раҳбарининг Америка президенти билан яхши шахсий муносабатлари ўн йиллар давомида келишувларнинг ўзгармаслигини кафолатлайди деб ўйлаш айниқса хавфлидир.

Бироқ, Марказий Осиё ҳокимиятлари нафақат Вашингтондан, балки ўз хом хаёлларидан ҳам ҳадиксирашлари керак. Авторитар ҳукмдорнинг энг хавфли хом хаёли — бу давлат барқарорлиги ташқи кафолатлар сони, халқаро келишувлар миқёси ва президент саройида иззат-икром билан қабул қилинган хорижий инвесторлар сони билан белгиланади деган ишончдир.

Чаушеску Ғарб молиявий музокараларда ундан кучлироқ бўлиб чиққани учун ёки Руминия Қўшма Штатлар билан жуда яқин ҳамкорлик қилгани учун ютқазмади. Унинг режими ўз иқтисодий моделининг чегараларини тан олишга ожизлик қилди, сўнгра ўзи яратган муаммоларни аҳолига янада каттароқ босим ўтказиш орқали ҳал қилишга уринди. Мамлакат ташқи кредиторлар билан ҳисоб-китоб қилганида, у сиёсий ҳалокатга вайрон бўлган иқтисодиёт, аламзада жамият ва инқироздан тинч йўл билан чиқишни таъминлай олмаган институтлар билан яқинлашиб келган эди. Ҳокимиятни ҳар қандай эвазига сақлаб қалишга интилаётган замонавий раҳбарлар учун ҳақиқий огоҳлантириш айнан шундадир.

Агар ҳукумат ташқи маблағларни жалб қилаётган бўлса, у жамиятга улар нимага йўналтирилаётганини, қандай қайтарилишини ва натижа кимга тегишли бўлишини тушунтириши керак. Агар у стратегик шерикликка умид қилаётган бўлса, шериклик сиёсий узоқ умр кўриш кафолатига тенг эмаслигини тушуниши лозим. Ва агар у давлат мустақиллигини ҳақиқатан ҳам қадрласа, нафақат ташқи сиёсий алоқалар ва молиявий захираларни, балки фуқароларнинг ишончини, ҳуқуқий институтларни, бюджет шаффофлигини ва жамиятнинг ҳокимият қарорларига таъсир қилиш қобилиятини ҳам мустаҳкамлаши керак.

Акси ҳолда, тарих айнан такрорланмаслиги мумкин, Руминиянинг декабрь кўчалари, фавқулодда суд ва отишма командасисиз, аммо ўша ҳалокатли якун билан такрорланиши мумкин: ўзини барқарорликнинг ягона кафолати деб ҳисоблаган раҳбар ўз ҳокимияти давлат институтларининг мустаҳкамлигига эмас, балки бештароқ жамиятнинг чидаш одатига таянганини кўради.