Омоч ва узанги
«Дипломатия вақти тугади». Нима учун Россия империяси Ўрта Осиёга юришни бошлади ва у янги ҳудудларни қандай ўзлаштирди?
**Омоч ва узанги**
Россия империяси ҳукмронлиги остида бўлган бутун улкан ҳудудда Қозоғистон ва Ўрта Осиё алоҳида ўрин тутади. Украина ва Беларус ерлари, Болтиқбўйи, Финляндия ва Кавказ орти тарихнинг турли босқичларида кучли ташқи рақиблардан жанг билан тортиб олинган бўлса, Уралдан Тинч океанигача бўлган улкан Сибирь колонизация ҳаракати давомида Россия таркибига кирди. Қозоқ даштлари ва Туркистон воҳалари билан эса вазият бошқача кечди: у ерга Россия империяси цивилизаторлик миссияси билан келди. Тарихчи ва халқаро муносабатлар бўйича мутахассис Тимофей Бордачевнинг «Омоч ва узанги. Шарқ қандай қилиб Россия сиёсий маданиятининг бир қисмига айланди» номли янги китобида XIX асрда ушбу кенг ҳудудларнинг Россия империяси таркибига қандай қўшиб олингани ва бу нималарга олиб келгани ҳақида ҳикоя қилинади.
Қозоқ дашти ва Ўрта Осиёдаги вазият ўзгариши билан Россиянинг ўзи ҳам ўзгариб борди. XIX асрнинг биринчи чорагидаёқ Россия империясида яқин Шарқдаги сиёсат янада қатъийроқ бўлиши керак деган ишонч тобора кучайиб борди. Бунга Россияда шаклланаётган шарқий қўшниларга нисбатан янгича қараш ёрдам берди.
Эндиликда «Марказий Осиё орқали ўтиладиган Ҳиндистоннинг беҳисоб бойликлари ҳақидаги афсона ўрнини аста-секин Бухоро амирлиги, Хива ва Қўқон хонликларининг сиёсий, иқтисодий ва маънавий қолоқлигини англаш эгаллади. Россиянинг шарқий савдосининг ривожланиши эндиликда ушбу давлатларнинг сиёсий ва иқтисодий тузилишини ўзгартириш (модернизация қилиш) имконияти билан боғлана бошлади» [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.
Шу тариқа, Ўрта Осиё воҳаларига қатъий равишда кириб боришнинг энг муҳим турткиси Россиянинг ички ислоҳотларга бўлган интилиши ва Россиянинг цивилизаторлик миссияси ғоясининг пайдо бўлиши бўлди. Шу билан бирга, амалда ушбу ғояларнинг ҳаётга татбиқ этилиши Осиё ва Африка халқларига цивилизация олиб бориш ҳақидаги баёнотлар билан ниқобланган Европа колониализмига кам ўхшашига шубҳа қилмаса ҳам бўларди.
Шаклан сиёсий асослар нисбатан ўхшаш эди, бироқ амалда улар фарқ қиларди, чунки бирорта ҳам Европа империяси колониялар аҳолисини ўзларининг тенг ҳуқуқли фуқароларига айлантириш вазифасини қўймаган — Россия учун эса бу табиий ҳол эди ва энг бошиданоқ мавжуд эди.
1830-йилларнинг бошларига келиб, қозоқ хонликлари устидан назорат деярли тўлиқ ўрнатилди — бундай мураккаб қўшниларни аста-секин интеграция қилиш ва ўрганиш бўйича кўп йиллик стратегия ўз самарасини берди. Энг қатъий қадам 1822 йилда Султонлар ҳокимияти сиймосидаги ички автономия асосини узил-кесил тугатган Дашт низомининг қабул қилиниши бўлди [Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20-40‑е годы XIX века: учебник.
Россия, ҳар доимгидек, секин, лекин ишонч билан ҳатто энг қаттиқ қаршилик кўрсатаётган ижтимоий организмларни ҳам ютиб юборарди.
Ўрта Осиё хонликлари билан муносабатларга келсак, «рус жамиятида Марказий Осиё давлатлари билан савдо-сотиқни муваффақиятли ривожлантиришга бўлган ишонч аста-секин сўна бошлади, чунки карвон йўлларини кўчманчилар ҳужумидан ҳимоя қилмасдан туриб буни амалга ошириш мумкин эмас эди» [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.
1840-йилларнинг бошларида Ўрта Осиё йўналишида нисбатан фаол ҳарбий сиёсат чархпалаги аста-секин тезлаша бошлади: 1853 йилда Қўқоннинг Оқмачит қалъаси ўрнида Перовский форти ташкил этилди, кейинги йили эса Олатау тизмалари этагида Верное истеҳкомига (ҳозирги Олмаота) асос солинди.
Қозоқ даштининг тўлиқ «тинчлантирилиши» Россия расмийларини кейинги қадамга ундади: чегарани жанубга суриш ва аввалги Иртиш ва Оренбург линиялари ўрнига Ўрта Осиё хонликларининг бевосита шимоли-шарқий чегараларида янги истеҳкомлар занжирини яратиш. Туркистонни Россияга ҳарбий йўл билан қўшиб олиш тўғрисидаги қарор фақат вақт масаласи бўлиб қолди.
Ҳарбий юришлардан кўра тинч йўл билан ҳал қилишни афзал кўрадиган рус анъаналарига тўлиқ мос равишда, Николай Павлович Игнатьевнинг миссияси (1858 йил) — Россиянинг ўзбек хонликларига сўнгги элчилиги — Хива билан узоқ муддатли тинчликнинг фақат унга фойдали бўлган шартларини келишиб олиш ваколатини олди:
«Россия аввалги можароларни унутар, илгари ўз савдогарлари кўрган зарарни қоплашдан воз кечар, Хива савдогарларига Осиёнинг бошқа мамлакатлари савдогарлари фойдаланадиган ҳуқуқ ва имтиёзларни берар, Оренбургга Хива савдо вакилини киритар, Амударё орқали транзит олиб ўтиладиган юклардан 2,5 фоиз ва хонликдаги савдо кемаларидан туширилган товарлардан 5 фоиз бож тўлашга рози бўлар эди» [Гуломов Х. Дипломатические отношения стран Средней Азии с Россию в ХVIII — первой половине ХІХ века.
Шу тариқа, Туркистон қўшниларига нисбатан энг қатъий қадамлар арафасида ҳам Россия ҳукумати анъанавий ташқи сиёсий маданият доирасида ҳаракат қилишни давом эттириб, яхшиликча келишиб олишни афзал кўрди. Бошқа гап шундаки, музокаралар бўйича шериклар учун бундай ёндашув кўплаб ноаниқликларни қолдирарди ва улар амалга оширилаётган уриниш ҳақиқатан ҳам охиргиси эканлигини ҳеч қачон билишмасди.
Россия томонидан келишиб олишнинг сўнгги уриниши бўлган ушбу миссиянинг барбод бўлиши «царизмнинг кўплаб сиёсий ва ҳарбий арбобларида: хонликларга нисбатан дипломатиядан тўғридан-тўғри ҳарбий босимга ўтиш вақти келди, деган нуқтаи назарнинг шаклланишига олиб келди. Шунинг учун ҳам XIX асрнинг 60-йиллари ўрталарида, чор қўшинларининг Ўрта Осиё ичкарисига қатъий ҳужуми бошланганда, Ташқи ишлар вазирлигининг Осиё департаменти раҳбари лавозимида Ўрта Осиёдаги миссиянинг собиқ раҳбари Н.Игнатьев тургани асло ажабланарли эмас» [Гуломов Х. Дипломатические отношения стран Средней Азии с Россией в ХVIII — первой половине ХІХ века.
Аслида, ўша вақтга келиб Россия Ўрта Осиё муаммосини аллақачон куч билан ҳал қилиши мумкин эди. Ва ягона ҳақиқий тийиб турувчи омил бизнинг радикал қарорларсиз иш тутишга бўлган азалий интилишимиз эди.
Хива, Қўқон ва Бухорода буни тушуна олишмади — ва Россиянинг ҳатто ундан ҳам жиддийроқ миқёсдаги кўплаб рақиблари тушган ва тушишда давом этаётган тузоққа тушиб қолишди.
Шахсий омил ҳам ўз ролини ўйнади. Ўша вақтга келиб «ҳарбий вазирлик, рус генералитети ва маҳаллий Сибирь ҳамда Оренбург расмийлари Россиянинг Марказий Осиёдаги сиёсатига нисбатан ўз қарашларига эга эдилар. Шарқий Сибирь генерал-губернатори Николай Николаевич Муравьев 1858 йилда Амур бўйини Россияга қўшиб олганидан сўнг, унинг Ғарбий Сибирь ва Оренбургдаги ҳамкасбларини истило ва шон-шаҳрат иштиёқи қамраб олди.
Маълумки, Муравьевга Амур графи унвони берилганини билгач, Ғарбий Сибирь генерал-губернатори Густав Христианович Гасфорд ўз авлодини Заилийский графи унвони билан безашни орзу қила бошлаган. Шон-шаҳратга интилишда генераллар амалда марказий ҳокимиятнинг кўрсатмаларига эътибор бермай қўйдилар ва ғолибларни суд қилмайдилар деган умидда ўз таваккалчиликлари билан ҳарбий авантюраларга киришдилар [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.
Рус армиясининг Ўрта Осиё йўналишида ҳаракат қилган катта офицерларининг аксарияти Қрим уруши қатнашчилари бўлиб, катта жанговар тажрибага ва Европа рақиблари билан тўқнашувдаги муваффақиятсизликнинг ўрнини маънавий жиҳатдан қоплашга бўлган кучли интилишга эга эдилар. Бошқача айтганда, улар ўзларини имкони бор жойда кўрсатишга интилишди.
Россиянинг Ўрта Осиё чегараларида 200 йилдан ортиқ давом этган «туриши» давомида ўзини қандай тутганини сарҳисоб қилар эканмиз, бизнинг стратегиямиз рус ташқи сиёсий маданиятига хос бўлган барча асосий одатларни тўлиқ акс эттирган деб айта оламиз.
Биринчидан, улар ҳеч қаерга шошилишмади ва энг сўнгги лаҳзагача, ҳатто Хива ёки Қўқон каби энг кўнмас ва айёрликка мойил қўшнилар билан муносабатларда ҳам «яхши урушдан кўра ёмон тинчликни» афзал кўришди.
Иккинчидан, тўқнашувдан назарий жиҳатдан қочиш мумкин бўлган вазиятда урушишни умуман хоҳлашмади. Россия бир асрдан кўпроқ вақт давомида Қозоғистондаги безовта қўшнилари билан мушук-сичқон ўйинини ўйнади ва уларнинг хатти-ҳаракатлари фуқароларнинг ўз сюзерени билан муносабатларида ўзларини қандай тутишлари кераклиги ҳақидаги Европа тасаввурларига умуман тўғри келмаслигига мутлақо эътибор бермади.
Учинчидан, Россия минтақадаги қўшниларига Хитой ёки Форс давлати билан муносабатларни ўз ичига олган анча кенг геосиёсий жойлашувнинг бир қисми сифатида прагматик тарзда қаради. Қозоқлар ва Ўрта Осиё хонликларининг «буфер» мавқеи империяни умуман безовта қилмади, аксинча, ҳаддан ташқари мажбуриятлар юкламаган ҳолда, маълум бир ҳаракат эркинлигини берди. Янги фуқаролар ва қўшнилар Россияни ҳар қадамда алдагани эса катта аҳамиятга эга эмас эди, чунки улар билан муносабатларнинг стратегик йўналиши умуман олганда жуда аниқ эди.
Тарихчилар Россия Ташқи ишлар вазирлиги кўп ўн йиллар давомида ушбу ҳудудда қатъий чегаранинг йўқлиги фойдали эканлигига ишончи комил бўлганини бежиз таъкидламайдилар.
Масалан, Ташқи ишлар вазирлиги бошқарувчиси граф К. В. Нессельроденинг 1850 йил 14 январдаги энг олий маърузасида Россиянинг манфаатлари «чегара чизиғини ўтказишни имкон қадар узоқ муддатга қолдиришдан» иборат эканлиги кўрсатилган, (...) ва ўша пайтда қатъий чегараларнинг ўрнатилиши чор ҳукуматининг ушбу йўналишдаги дипломатик фаолиятини чеклаб қўйган бўларди [Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVI-XVIII вв. (Казахстан в системе внешней политики Российской империи).
Бундай йўналиш бир вақтнинг ўзида ҳам прагматик кўринади, ҳам ташқи экспансия орқали ички сиёсий ва иқтисодий марказлар хавфсизлигини таъминлашга бўлган доимий интилишимиздан фарқ қилади.
Ва ниҳоят, рус маъмуриятининг қозоқларга нисбатан амалий ҳаракатлари Россиянинг ички ривожланиши ва унинг яқинда қўшиб олинган ва ҳали тўлиқ ўзлаштирилмаган чекка ҳудудларда ўзини қандай тутгани ўртасидаги боғлиқликни тўлиқ акс эттирди.
Сиёсат жуда мосланувчан эди ва «қўшиб олинган ҳудудлар турли маъмурий-ҳуқуқий мақомга эга эди. (...) улар Россия сиёсий-маъмурий тизимига шунчаки механик тарзда киритилмаган. Баъзи маъмурий ҳудудлар этник жойлашувга мос келарди. Бу тамойил сақланиб қолди ва XVI–XIX асрлардаги ислоҳотлар билан қозоқлар, қирғизлар, қорақалпоқлар, туркманлар ва бошқалар учун мустаҳкамланди.
Шарқ кўчманчи халқларининг ижтимоий-сиёсий ҳаёти амалиётига сайлов асоси жорий этилди, бу умумроссия қонунчилиги ва суд ишида мустаҳкамланди. Маҳаллий аристократиянинг, уруғ-аймоқ зодагонларининг бир қисми 1722 йилдаги «Ранглар жадвали»га мувофиқ хизматчи табақага тенглаштирилди, хизмати учун дворянлик унвони, класс чинлари, маош, мукофотлар — медаллар ва орденлар, ер-мулклар олди» [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.
Секин ва «чўзилувчан» рус ташқи сиёсати, «думнинг қисмлаб кесилиши» — бу ўта чекланган кучларни тежашнинг дастлабки заруриятидан қолган ментал излардир. Айниқса Шарқда, XV аср охири — XVI аср бошларида Олтин Ўрда парчаланганидан ва XVI аср ўрталарида Россиянинг марказий ерларига таҳдид солишга қодир бўлган, ўз асосига кўра сўнгги ўрда давлати бўлган Қозон истило қилинганидан кейин, бизда ҳарбий имкониятлари бўйича тенглаша оладиган рақиблар йўқ эди.
Аслида, Россиянинг XIX аср бошларигача Қозоғистон ва Ўрта Осиёга нисбатан бутун стратегияси янги қўшниларни секинлик билан «қўлга ўргатиш» стратегияси эди ва бу жараённинг суръати улар томонидан бўладиган таҳдидлар билан эмас, балки империянинг ўз ресурслари ва ўлканинг устувор вазифалар рўйхатидаги ўрни билан белгиланарди. Шу билан бирга, ушбу стратегиянинг асосида бизни қизиқтирган ерлар эртами-кечми Россия давлатининг бир қисмига айланиши кераклиги ҳақидаги узоқ муддатли мақсад йўқ эди.
Рус ташқи сиёсати умуман олганда узоқ муддатли мақсадларни қўйишни камдан-кам ҳолларда назарда тутади. Ва бу ҳолатда, Қозоғистон ва Ўрта Осиёга ўз ҳукмронлигини ёйишга шошилиш учун бирон бир жиддий сабабнинг йўқлиги ҳам муҳим ҳолат эди.
Бироқ, XIX асрнинг ўрталарига келиб, Ўрта Осиёнинг ўзбек хонликларига нисбатан аввалги сиёсат ўз умрини ўтаб бўлди, янгисини яратиш эса бизнинг тушунчамиз бўйича зарур вақтнинг йўқлиги каби объектив ҳолатлар туфайли имконсиз эди. Тўғридан-тўғри истило қилишга киришиш қарори Россия учун осон бўлмади — бу унинг одатлари ва ташқи сиёсий услубига зид эди, аммо аср ўрталарига келиб юзага келган шароитда ягона чора бўлиб кўринди.
Ва бу истило амалга ошди — Россия янги экспериментни бошлади, унинг натижалари бугунги кунда ҳам биз билан. Дипломатия вақти тугади, империя вақти бошланди.