Омоч ва узанги

**Омоч ва узанги**

Россия империяси назорати остида бўлган бутун улкан ҳудудда Қозоғистон ва Ўрта Осиё алоҳида ўрин тутади. Украина ва Беларус ерлари, Болтиқбўйи, Финляндия ва Кавказ орти тарихнинг турли босқичларида кучли ташқи рақиблардан жанг билан тортиб олинган бўлса, Уралдан Тинч океанигача бўлган гигант Сибир колонизация ҳаракати натижасида Россия таркибига кирди. Қозоқ даштлари ва Туркистон воҳалари билан боғлиқ вазият эса бошқача эди: у ерга Россия империяси цивилизаторлик миссияси билан келди. XIX асрда ушбу улкан ҳудудлар қандай қилиб Россия империяси таркибига киргани ва бу нималарга олиб келгани ҳақида тарихчи ва халқаро муносабатлар бўйича мутахассис Тимофей Бордачевнинг «Омоч ва узанги. Шарқ қандай қилиб Россия сиёсий маданиятининг бир қисмига айланди» номли янги китоби ҳикоя қилади.

Қозоқ дашти ва Ўрта Осиёдаги вазият ўзгариши билан Россиянинг ўзи ҳам ўзгариб борди. XIX асрнинг биринчи чорагидаёқ Россия империясида яқин Шарқдаги сиёсат янада қатъийроқ бўлиши керак деган ишонч тобора кучайиб борди. Бунга Россияда шаклланаётган шарқий қўшниларга нисбатан янгича қараш ёрдам берди.

Эндиликда «йўли Марказий Осиё орқали ўтадиган Ҳиндистоннинг беҳисоб бойликлари ҳақидаги миф ўрнини аста-секин Бухоро амирлиги, Хива ва Қўқон хонликларининг сиёсий, иқтисодий ва маънавий қолоқлигини англаш эгаллади. Россиянинг шарқий савдосининг ривожланиши эндиликда ушбу давлатларнинг сиёсий ва иқтисодий тузилишини ўзгартириш (модернизация қилиш) имконияти билан боғлана бошлади» [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.

Шу тариқа, Ўрта Осиё воҳаларига янада қатъийроқ кириб бориш учун энг муҳим туртки Россиянинг ички ислоҳотларга бўлган интилиши ва Россиянинг цивилизаторлик миссияси ҳақидаги ғоянинг пайдо бўлиши бўлди. Бунда, амалиётда ушбу ғоялар Осиё ва Африка халқларига цивилизация олиб бориш ҳақидаги баёнотлар билан шунчаки ниқобланган Европа колониализмига кам ўхшашига шубҳа қилмаса ҳам бўларди.

Шаклан сиёсий асослар нисбатан ўхшаш эди, бироқ амалиётда улар фарқ қиларди, чунки Европа империяларида ҳеч ким колониялар аҳолисини ўзларининг тенг ҳуқуқли фуқароларига айлантиришни ўз олдига мақсад қилиб қўймаган — Россия учун эса бу табиий эди ва энг бошиданоқ мавжуд эди.

1830-йилларнинг бошига келиб қозоқ хонликлари устидан назорат деярли тўлиқ ўрнатилди — бундай мураккаб қўшниларни аста-секин интеграция қилиш ва ўрганиш бўйича кўп йиллик стратегия ўз самарасини берди. Энг қатъий қадам 1822 йилда Дашт низомининг қабул қилиниши бўлди, бу султонлар ҳокимияти сиймосидаги ички автономия асосини узил-кесил тугатди [Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20-40‑е годы XIX века: учебник.

Россия, ҳар доимгидек, секин, лекин ишончли тарзда ҳатто энг қаттиқ қаршилик кўрсатаётган ижтимоий организмларни ҳам ютиб юборарди.

Ўрта Осиё хонликлари билан муносабатларга келсак, «рус жамиятида Марказий Осиё давлатлари билан савдо-сотиқни муваффақиятли ривожлантиришга бўлган ишонч аста-секин сўна бошлади, чунки карвон йўлларини кўчманчилар ҳужумидан ҳимоя қилмасдан туриб буни амалга ошириш имконсиз эди» [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.

1840-йилларнинг бошида Ўрта Осиё йўналишида нисбатан фаол ҳарбий сиёсат чархпалаги аста-секин тезлаша бошлади: 1853 йилда Қўқоннинг Оқмачит қалъаси ўрнида Перовский форти ташкил этилди, кейинги йили эса Олатау тизмалари этагида Верний (ҳозирги Олмаота) истеҳкомига асос солинди.

Қозоқ даштининг тўлиқ «тинчлантирилиши» Россия расмийларини кейинги қадамга ундади: чегарани жанубга суриш ва аввалги Иртиш ва Оренбург линиялари ўрнига Ўрта Осиё хонликларининг бевосита шимоли-шарқий чегараларида янги истеҳкомлар занжирини яратиш. Туркистонни Россияга ҳарбий йўл билан қўшиб олиш тўғрисидаги қарор энди фақат вақт масаласи эди.

Ҳарбий босқинлардан кўра тинч йўл билан ҳал қилишни афзал кўрадиган рус анъанасига тўлиқ мос равишда, Николай Павлович Игнатьевнинг миссияси (1858 йил) — Россиянинг ўзбек хонликларига охирги элчилиги — Хива билан узоқ муддатли тинчликнинг фақат унга фойдали бўлган шартларини келишиб олиш ваколатини олди:

«Россия аввалги низоларни унутар, ўтмишда ўз савдогарлари кўрган зарарларни қоплашни талаб қилишдан воз кечар, Хива савдогарларига Осиёнинг бошқа мамлакатлари савдогарлари фойдаланадиган ҳуқуқ ва имтиёзларни берар, Оренбургга Хива савдо вакилини киритар, Амударё орқали транзит олиб ўтиладиган юклардан 2,5 фоиз ва хонликда савдо кемаларидан туширилган товарлардан 5 фоиз бож тўланишига рози бўлар эди» [Гуломов Х. Дипломатические отношения стран Средней Азии с Россией в ХVIII — первой половине ХІХ века.

Шу тариқа, Туркистон қўшниларига нисбатан энг қатъий чоралар кўрилиши арафасида ҳам Россия ҳукумати анъанавий ташқи сиёсий маданият доирасида ҳаракат қилишни давом эттириб, яхшиликча келишиб олишни афзал кўрди. Бошқа гапки, музокаралар бўйича шериклар учун бундай ёндашув кўплаб ноаниқликларни қолдирарди ва улар амалга оширилаётган уриниш ҳақиқатан ҳам охиргиси эканлигини ҳеч қачон билишмасди.

Россия томонидан келишиб олишнинг сўнгги уриниши бўлган ушбу миссиянинг барбод бўлиши «царизмнинг кўплаб сиёсий ва ҳарбий арбобларида: хонликларга нисбатан дипломатиядан тўғридан-тўғри ҳарбий босимга ўтиш вақти келди, деган нуқтаи назарнинг шаклланишига олиб келди. Шунинг учун ҳам, XIX асрнинг 60-йиллари ўрталарида, чор қўшинларининг Ўрта Осиё ичкарисига қатъий ҳужуми бошланганда, Ташқи ишлар вазирлигининг Осиё департаменти раҳбари лавозимида Ўрта Осиёдаги миссиянинг собиқ раҳбари Н.Игнатьев тургани ҳеч ҳам ажабланарли эмас» [Гуломов Х. Дипломатические отношения стран Средней Азии с Россией в ХVIII — первой половине ХІХ века.

Аслида, ўша вақтга келиб Россия Ўрта Осиё муаммосини аллақачон куч билан ҳал қилиши мумкин эди. Ва ягона ҳақиқий тийиб турувчи омил бизнинг радикал қарорларсиз иш тутишга бўлган азалий интилишимиз эди.

Хива, Қўқон ва Бухорода буни тушуна олишмади — ва Россиянинг ҳатто бундан ҳам жиддийроқ миқёсдаги кўплаб рақиблари тушган ва тушишда давом этаётган тузоққа илинишди.

Шахсий омил ҳам ўз ролини ўйнади. Ўша вақтга келиб «ҳарбий вазирлик, Россия генералитети ва маҳаллий Сибир ҳамда Оренбург расмийлари Россиянинг Марказий Осиёдаги сиёсатига нисбатан ўз қарашларига эга эдилар. Шарқий Сибир генерал-губернатори Николай Николаевич Муравьев 1858 йилда Приамурьани Россияга қўшиб олганидан сўнг, унинг Ғарбий Сибир ва Оренбургдаги ҳамкасбларини босқинчилик ва шон-шарафга бўлган чанқоқлик қамраб олди.

Маълумки, Муравьевга Амур графи унвони берилганини эшитган Ғарбий Сибир генерал-губернатори Густав Христианович Гасфорд ўз наслини Заилий графи унвони билан безашни орзу қила бошлаган. Шон-шарафга интилиш йўлида генераллар, ғолибларни суд қилмайдилар деган умидда, ўз таваккалчиликлари билан ҳарбий авантюраларга киришиб, марказий ҳокимиятнинг кўрсатмаларига амалда эътибор бермай қўйдилар» [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.

Ўрта Осиё йўналишида ҳаракат қилган рус армиясининг аксарият катта офицерлари Қрим уруши қатнашчилари бўлиб, катта жанговар тажрибага ва Европа рақиблари билан тўқнашувдаги муваффақиятсизликнинг ўрнини маънавий жиҳатдан қоплашга бўлган кучли интилишга эга эдилар. Бошқача айтганда, улар ўзларини кўрсатиш имкони бўлган ҳар қандай жойда намоён қилишга интилардилар.

Россиянинг Ўрта Осиё чегараларида 200 йилдан ортиқ давом этган «туриши» давомида ўзини қандай тутганини сарҳисоб қилар эканмиз, унинг стратегияси рус ташқи сиёсий маданиятига хос бўлган барча асосий одатларни тўлиқ акс эттирган, дейиш мумкин.

Биринчидан, улар ҳеч қаерга шошилишмади ва энг сўнгги лаҳзагача, ҳатто Хива ёки Қўқон каби энг қайсар ва айёрликка мойил қўшнилар билан муносабатларда ҳам «яхши урушдан кўра ёмон тинчликни» афзал кўришди.

Иккинчидан, тўқнашувдан назарий жиҳатдан қочиш имкони бўлган вазиятда урушишни умуман хоҳлашмади. Россия бир асрдан кўпроқ вақт давомида Қозоғистондаги безовта қўшнилари билан мушук-сичқон ўйинини ўйнади ва уларнинг хатти-ҳаракатлари тобеларнинг ўз суверени билан муносабатларда қандай йўл тутиши кераклиги ҳақидаги Европа тасаввурларига умуман тўғри келмаслигига мутлақо эътибор бермади.

Учинчидан, Россия минтақадаги қўшниларига Хитой ёки Форс давлати билан муносабатларни ўз ичига олган анча кенг геосиёсий вазиятнинг бир қисми сифатида прагматик кўз билан қаради. Қозоқлар ва Ўрта Осиё хонликларининг «буфер» мавқеи империяни умуман безовта қилмади, аксинча, ортиқча мажбуриятлар юкламаган ҳолда, маълум бир ҳаракат эркинлигини берди. Янги тобелар ва қўшнилар Россияни ҳар қадамда алдагани эса катта аҳамиятга эга эмас эди, чунки улар билан муносабатларнинг стратегик йўналиши, умуман олганда, жуда аниқ эди.

Тарихчилар Россия Ташқи ишлар вазирлиги кўп ўн йиллар давомида ушбу ҳудудда қатъий чегаранинг йўқлиги фойдали эканлигига ишончи комил бўлганини бежиз таъкидламайдилар.

Масалан, Ташқи ишлар вазирлиги бошқарувчиси граф К. В. Нессельроденинг 1850 йил 14 январдаги олий маърузасида Россиянинг манфаатлари «чегара чизиғини ўтказишни имкон қадар узоқ муддатга қолдиришдан» иборат эканлиги, (...) ва ўша пайтда қатъий чегараларнинг ўрнатилиши чор ҳукуматининг ушбу йўналишдаги дипломатик фаолиятини чеклаб қўйиши кўрсатилган эди [Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVI-XVIII вв. (Казахстан в системе внешней политики Российской империи).

Бундай йўналиш бир вақтнинг ўзида ҳам прагматик кўринади, ҳам ташқи экспансия орқали ички сиёсий ва иқтисодий марказлар хавфсизлигини таъминлашга бўлган доимий интилишимиздан фарқ қилади.

Ва ниҳоят, рус маъмуриятининг қозоқларга нисбатан амалий ҳаракатлари Россиянинг ички ривожланиши ва унинг яқинда қўшиб олинган ва ҳали тўлиқ ўзлаштирилмаган чекка ҳудудларда ўзини қандай тутгани ўртасидаги боғлиқликни тўлиқ акс эттирди.

Сиёсат жуда мосланувчан эди ва «қўшиб олинган ҳудудлар турли маъмурий-ҳуқуқий мақомга эга эди. (...) улар Россия сиёсий-маъмурий тизимига шунчаки механик тарзда киритилмади. Баъзи маъмурий ҳудудлар этник жойлашувга мос келарди. Бу тамойил сақланиб қолди ва XVI–XIX асрлардаги ислоҳотлар билан қозоқлар, қирғизлар, қорақалпоқлар, туркманлар ва бошқалар учун мустаҳкамланди.

Шарқ кўчманчи халқларининг ижтимоий-сиёсий ҳаёти амалиётига сайлов тамойили жорий этилди, бу умумроссия қонунчилиги ва суд иши юритишида мустаҳкамланди. Маҳаллий аристократия, уруғ-аймоқ зодагонларининг бир қисми 1722 йилдаги «Унвонлар жадвали»га мувофиқ хизматчи табақага тенглаштирилди, хизмати учун дворянлик унвони, класс даражалари, маош, мукофотлар — медал ва орденлар, ер-мулклар олдилар» [Центральная Азия в составе Российской империи / отв. ред.: С.Н. Абашин, Д.Ю. Арапов, Н.Е. Бекмаханова.

Секин ва «чўзилувчан» рус ташқи сиёсати, «думни бўлаклаб кесиш»нинг чексиз жараёни — бу ўта чекланган кучларни тежашнинг дастлабки заруратидан қолган ментал излардир. Айниқса Шарқда, Олтин Ўрда қулаганидан кейин (XV аср охири — XVI аср бошида) ва ундан кейин XVI аср ўрталарида Россиянинг марказий ерларига таҳдид солишга қодир бўлган сўнгги ўрда давлати — Қозон забт этилганидан сўнг, бизда ҳарбий имкониятлари бўйича тенглаша оладиган рақиблар қолмаган эди.

Аслида, Россиянинг XIX аср бошигача Қозоғистон ва Ўрта Осиёга нисбатан бутун стратегияси янги қўшниларни секинлик билан «қўлга ўргатиш» стратегияси эди ва бу жараённинг суръати улар томонидан бўлаётган таҳдидлар билан эмас, балки империянинг ўз ресурслари ва ушбу ўлканинг ҳал қилиниши керак бўлган вазифалар навбатидаги ўрни билан белгиланарди. Шу билан бирга, ушбу стратегиянинг асосида бизни қизиқтираётган ерлар эртами-кечми Россия давлатининг бир қисмига айланиши керак деган узоқ муддатли мақсад йўқ эди.

Рус ташқи сиёсати умуман олганда узоқ муддатли мақсадларни белгилашни камдан-кам ҳолларда назарда тутади. Ва ушбу вазиятда муҳим ҳолат Қозоғистон ва Ўрта Осиёга ўз бошқарувини ёйишга шошилиш учун бирор-бир жиддий сабабнинг йўқлиги ҳам эди.

Бироқ, XIX асрнинг ўрталарига келиб Ўрта Осиёнинг ўзбек хонликларига нисбатан аввалги сиёсат ўз умрини ўтаб бўлди, янгисини яратиш эса бизнинг тушунчамиз бўйича бунинг учун зарур бўлган вақтнинг йўқлиги каби объектив ҳолатлар туфайли имконсиз эди. Тўғридан-тўғри босиб олишга киришиш тўғрисидаги қарор Россия учун унчалик осон бўлмади — бу унинг одатлари ва ташқи сиёсий услубига зид эди, лекин аср ўрталарида шаклланган шароитда ягона мумкин бўлган йўл бўлиб кўринди.

Ва бу босиб олиш амалга ошди — Россия янги тажрибани бошлади, унинг натижалари бугунги кунда ҳам биз билан бирга. Дипломатия вақти тугади, империя вақти бошланди.