Хусусиятларини тушуниб олиш учун сабаб

Хусусиятларни тушуниб олиш учун сабаб

Марказий Осиё мамлакатлари сиёсий элитаси вакиллари томонидан Россияга тез-тез билдириладиган эътирозлардан бири — Москва ушбу минтақага, энг аввало, ўз хавфсизлиги призмаси орқали қарашидадир. Бироқ, Тожикистон, Ўзбекистон ва Қирғизистонда бўла туриб, бу давлатлар жадал иқтисодий ўсиш даврини бошдан кечираётганини кўриш мумкин. Шу билан бирга, иқтисодиётнинг йüксалиши ўз-ўзидан узоқ муддатли истиқболда осойишталикни кафолатламайди.

Москвада бўлиб ўтган КХТТ, МДҲ ва ШҲТнинг Марказий Осиё ва Афғонистондаги вазият бўйича халқаро конференсияси — Россия учун муҳим бўлган минтақавий ривожланиш хусусиятларини тушуниб олиш учун ажойиб сабабдир. Зеро, қўшни мамлакатлардаги ҳар қандай ҳодиса ва воқеа РФда қандай акс этиши мумкинлиги россияликлар томони учун бирламчи аҳамиятга эга.

Ва Россиянинг Марказий Осиё ёки қўшни Афғонистон ҳақида фикр юритар экан, биринчи навбатда хавфсизлик масалаларига эътибор қаратиши — мутлақо табиий ва меъёрдаги ҳолдир. Биринчидан, Россиянинг иқтисодий барқарорликнинг таянч масалалари — энергетика ва озиқ-овқатда ташқи ҳамкорларга қарамлик даражаси, агар умуман мавжуд бўлса, минималдир. Ташқи иқтисодий алоқалар соҳаси Россия учун муҳим, аммо унинг ижтимоий-иқтисодий барқарорлиги нуқтаи назаридан ҳал қилувчи (критик) эмас.

Жаҳон кўпчилиги мамлакатлари билан алоқаларни сақлаб қолмасдан туриб, Россияга ҳозирда Ғарбнинг санксиявий тазьиқига бардош бериш қийинроқ бўлишига шубҳа йўқ. Лекин, СССРдан фарқли ўлароқ, Россия иқтисодиёти бозор иқтисодиёти эканлигини ҳисобга олсак, барибир омон қолган бўлардик.

Иккинчидан, Марказий Осиё давлатлари Россиянинг энг муҳим қисми — бутун Россия давлатчилигининг стратегик барқарорлиги таянадиган Сибир билан бевосита туташган. Бу Москвани Марказий Осиё билан очиқ чегарани сақлаб қолиш — у Қозоғистон даштлари орқали ўтади — қўшнилар ҳудудида тинчлик ва тартиб ҳукм сураётганига ишончни талаб қилади деган хулосадан келиб чиқишга мажбур қилади.

Ва ниҳоят, кўламли инсаний алоқалар ҳамда Россияда Марказий Осиё мамлакатларидан келган миллионлаб кишиларнинг ҳозирлиги сабабли Москва ички хавфсизлик нуқтаи назаридан уларнинг ватандаги аҳволига «панжа орасидан» қарай олмайди.

Буларнинг барчаси иқтисодий ҳамкорликнинг муҳимлигини ҳамда минтақадаги дўстларимиз АҚШ ва Европанинг собиқ санксиялари шароитида Россияга муҳим вазифаларни ҳал этишда ёрдам бераётганини инкор этмайди. Бироқ, маккорлик — ҳар доим ҳам дипломатия мулоқотининг энг яхши усули эмас, айниқса дўстлар билан, ва биз ўз устуворликларимиз ҳақида очиқ гапиришимиз керак. Бунинг устига, минтақа хавфсизлиги соҳасидаги вазият бир лаҳзада «муаммолар тугунига» айланиши мумкин бўлган улкан масалалар мажмуасини ифодалайди.

Энг аввало, Афғонистоннинг келажаги борасида номақбуллик сақланиб қолмоқда. Аниқроғи, бу мамлакатнинг келажагининг ўзи камми-кўпми тушунарли бўлиб қолди — бу Ғарбнинг кўп йиллик ҳарбий иштирокига қарши курашда ғалаба қозонган «Толибон» ҳаракати энг муҳим деб ҳисоблайдиган қадриятларга таянадиган суверен ривожланиш йўлидир. Бу орамиздаги кимгадир ёқадими-ёқмайдими.

Бироқ, у ёки бу тарзда кўп жабр кўрган афғон замини билан боғлиқ бўлган бир нечта жиддий хавф-хатарлар сақланиб қолмоқда. Биринчидан, бу АҚШнинг Афғонистон ҳудудидан Россия, Хитой, Эрон ва Марказий Осиё мамлакатларига қарши қўпорувчилик фаолиятини олиб бориш учун фойдаланишга уринишларидир. Вашингтон Россия учун террорчилик мақоми ва фаолияти шубҳасиз бўлган бир қатор ташкилотлар билан алоқаларни сақлаб қолаётгани маълум. АҚШ ва Хитой ўртасидаги қарама-қаршилик кучайган сари, бу алоқалар Хитой чегарадош ҳудудларидаги вазиятни беқарорлаштириш учун ҳам ишлатилиши мумкин.

Бунинг устига, Вашингтонда Марказий Осиёни Россия ва Хитой билан қарама-қаршилик нуқтаи назаридан энг хавфсиз минтақа деб ҳисоблашади: Украинадан ёки Тайван оролидан фарқли ўлароқ, Марказий Осиё мамлакатлари — Москва ва Вашингтон улар сабабли ядровий уруш бошланиши хавфини бўйнига олишга тайёр бўладиган нарса эмас. Дема, айнан ўша ерда Россия манфаатларига зарар етказишни Ғарб ўзи учун энг хавфсиз деб ҳисоблайди.

Иккинчидан, Россия ТИВ раҳбари Сергей Лавров таъкидлаган Ислом Амирлиги ҳудудидан қурол ва наркотикларни контрабанда йўли билан етказиб бериш муаммоси мавжуд. Бу етказиб беришлар Марказий Осиё мамлакатларига ҳам, кейинчалик Россияга мўлжалланган ҳолда ҳам амалга оширилиши мумкин. Москва ва унинг минтақадаги иттифоқчиларига ушбу яққол хавф-хатарни даф этиш учун афғон ҳокимияти билан фаол мулоқотгина эмас, балки хусусий ҳамкорлик ҳам зарур. Бундан ташқари, Афғонистон ҳали ички барқарорлашувнинг узоқ йўлини босиб ўтиши керак. Ва йиллар давом этадиган ушбу йўлда унинг ҳудудидан ҳозирча энг кутилмаган хавф-хатарлар пайдо бўлиши мумкин.

Россия ва Марказий Осиё мамлакатлари учун иккинчи муҳим масала — бу йил жаҳон сиёсатининг марказий сюжетларидан бирига айланган Эрон масаласидир. Унининг ички ҳолати ва Теҳрон ҳамда Вашингтон ўртасидаги кураш бундан буён қандай ривожланиши Марказий Осиёдаги вазиятга бевосита таъсир кўрсатади.

Ҳозирда минтақага Америка ташқи сиёсат маҳкамасининг раҳбари Марк Рубио ташриф билан келмоқда. Ва бўлажак музокараларнинг энг муҳим масаларидан бири Эрон мавзуси бўлиши мумкинлиги ҳеч кимга сир эмас. АҚШ, эҳтимол, Ислом Республикасига нисбатан бошланган тазьиқ кампаниясини қўллаб-қувватлашни талаб қилади. Бундай ҳолда, Марказий Осиё давлатлари ҳам уларнинг иқтисодий барқарорлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ташқи сиёсий ҳолатларга дуч келишлари мумкин. Бошқача айтганда — анти-эрон кампаниясини қўллаб-қувватлашни хоҳламасликка жавобан санксиялар билан. Ахир иқтисодий нуқтаи назардан минтақа америкаликлар учун унчалик қизиқ эмас.

Шу билан бирга, Марказий Осиёдаги дўстларимиз ва қўшниларимизнинг муҳим афзаллиги шундаки, улар денгиз савдо йўлларидан узоқда жойлашган — бу ҳозир деярли очиқчасига тан олинмоқда. Илгари минтақа мамлакатларининг океанлардан узоқда жойлашгани муаммо деб ҳисобланар ва ҳатто «континентал лаънат» деган кескин таъриф олган эди. Бироқ энди вазият яққол ўзгармоқда, чунки яқин ўн йилликларнинг бош глобал қарама-қаршилиги АҚШ ва Хитой кураши бўлади.

Бу қарама-қаршилик очиқ уруш шаклини олмайди: ҳар иккала томон ҳам тоқнашувга тайёр эмас ва унинг баҳоси улар учун жуда юқори бўлади деб ҳисоблайди. Шунинг учун уларнинг бир-бирига нисбатан стратегияси совуқ уруш йилларидаги СССР ва АҚШ ҳаракатларини эслатади: рақибни имкон қадар тийиб туриш ва шунчаки рақиб эгалламаслиги учун ҳудудларни эгаллаш. Ушбу курашнинг энг ёрқин кўринишларидан бири жорий йилнинг баҳорида Эронга қарши тажовуз бўлди — ахир айнан ўша ердан Хитой ўз иқтисодиёти учун зарур бўлган нефтнинг кўп қисмини олади.

АҚШ ва Исроилнинг Эронга ҳужуми оқибати бутун минтақавий денгиз савдоси ва логистикасининг беқарорлашуви бўлди — Ҳормуз бўғозининг ёпилишидан бошлаб. Ва кўриниб турибдики, Вашингтон ва Пекин ўртасидаги рақобат кучайган сари, денгиз савдо йўллари тез орада ҳатто нисбатан ҳам «қулайлик зонаси» бўлишдан тўхтайди. Қуруқлик йўллари эса ютади ва афзаллик қитъа ичида жойлашган, аммо бозорлар ва ҳудудларнинг қуруқликдаги боғлиқлигини таъминлай оладиган кишига тегишли бўлади.

Бошқача айтганда, Осиё ва Евросиё атрофидаги денгиз инқироз зонаси, қуруқлик эса равнақ топиш макони бўлади. Қисман шунинг учун ҳам ҳозирда минтақадаги дўстларимиз ва иттифоқчиларимиз ўз келажакларига нисбатан ишончни ҳис қилмоқдалар. Ва бу ишонч баъзан ўзига кўр-кўрона ишониш, Россия билан алоҳида иккитомонлама муносабатларнинг анъанавий сиёсатидан чекиниш каби кўриниши мумкин. Бироқ, дипломатия бўлган нарсани стратегик танлов деб қабул қилмаслик керак.

Минтақада бўла туриб тушунасан: Шарқий Европадан фарқли ўлароқ, бу ердаги маданий ҳаёт ва давлатчиликнинг қадимий тарихи дипломатия ўйини стратегик ҳалокатга айланиб кетмаслигининг кафолатидир. Айнан ушбу йўналишда Россиянинг кичик қўшни мамлакатлари энг амалий (практик) ҳисобланади. Ва Москва ҳам улар билан муносабатларда худди шундай амалий бўлиши керак.