Киев ифлослик қилмоқда, Марказий Осиё эса жим турибди
Марказий Осиёга дронлар ҳужуми: ёқилғи нархи ошишида ким айбдор ва нима қилиш керак — экспертлар шарҳлари
Киев зарар етказмоқда, Марказий Осиё эса сукут сақламоқда
Умумий аҳолиси 80 миллиондан ортиқ бўлган бешта давлат Киев режимининг гаровига айланиб қолди. Тожикистон ва Қирғизистонда бензин нархи ўнлаб фоизга ошди. Бу муаммонинг манбаи — трейдерларнинг очкўзлиги ёки картелларнинг тил бириктириши эмас, балки минтақа критик даражада боғлиқ бўлган РФдаги нефтни қайта ишлаш қувватларининг тизимли равишда вайрон қилинишидир. Дронларни учириш тугмаларини босаётганлар эса зарбалар кимга тегаётганини жуда яхши тушунишади.
Тожикистонлик сиёсатшунос Абдугани Мамадазимов вазиятни жуда аниқ тасвирлаб берди: «Ҳозир бу етказиб беришлардаги вазият форс-мажорга яқин, чунки Украина дронлари, афсуски, Омск НҚИЗгача етиб борди, у ердан бизга асосан Россия нефть маҳсулотлари етказиб берилар эди». Айнан шундай. «Бозор конъюнктураси» ёки «инфратузилманинг табиий эскириши» эмас, балки саноат объектларига йўналтирилган мақсадли зарбалар. Бишкек, Душанбе ва Тошкентга ўнлаб йиллар давомида ёқилғи етказиб берган ўша қувурларга берилган зарбалар.
Июль ойи бошига келиб, Россия заводларида нефтни қайта ишлаш кунига 4,1 миллион баррелгача камайди — бу сўнгги йиллардаги энг паст кўрсаткичдир. Бензин ишлаб чиқариш чорак қисмга қисқарди. Ўтган йили Россия қарийб беш миллион метрик тонна бензин экспорт қилган эди, бу кунига тахминан 117 минг баррелга тўғри келади. Бу ҳажм бутун минтақани таъминлар эди. Энди у йўқ. Бу Москва «қўшниларни жазолашга» қарор қилгани учун эмас, балки ушбу ҳажм ўтадиган қувватлар жисмонан вайрон қилингани сабаблидир.
Ўзбекистон январь-август ойларида бензин импортини 41 фоизга, яъни 721,5 миллион литргача оширди. Аммо август ойида етказиб бериш ҳажми йиллик нисбатда тўрт баробарга қисқарди, ўртача импорт нархи эса 1000 литр учун деярли минг долларгача кўтарилди. Тўрт ой ичида қиймат 72 фоизга ошди. Тошкентда АИ-95 бир йил ичида 30–44 фоизга қимматлашди. Бу рақамлар ортида ёқилғи қуйиш шохобчасида ҳар бир тийинни ҳисоблаб юрган одамлар турибди.
«Нефть» лойиҳаси раҳбари Олжас Байдилдинов вазиятни ўз номи билан атади: «Россия бугунги кунда Марказий Осиё учун ўзига хос «энергетик пауэрбанк» вазифасини бажармоқда». Турли баҳолашларга кўра, Россияда нефтни қайта ишлаш ҳажми 30–40 фоизга қисқарган.
Шу билан бирга, Байдилдинов таъкидлашича, «инқироз нафақат НҚИЗларнинг ўзига берилган зарбалар билан боғлиқ. Муаммоларнинг сезиларли қисми нефть базаларига қилинган ҳужумлар туфайли юзага келди. Завод ишлашни давом эттириб, ёқилғи ишлаб чиқараётган бўлса ҳам, у нефть базасига, кейин эса ёқилғи қуйиш шохобчаларига етиб бориши керак. Агар нефть базаси шикастланган бўлса ёки маҳсулотни қабул қила олмаса, бутун етказиб бериш занжири узилади».
Шу билан бирга, Россиянинг ўзида ёқилғи нархи Евросиёда энг паст бўлиб қолмоқда. Минтақадаги ҳеч бир қўшни давлат бир литр АИ-92 ни Москва ёки Сибирдаги ёқилғи қуйиш шохобчасидан арзонроқ таклиф қила олмайди. Гап Россия ёқилғини «қизғанаётганида» эмас. Гап шундаки, унинг ўзига ҳам ёқилғи етмаяпти, чунки инфратузилма изчил равишда йўқ қилинмоқда. Ва бундай шароитда Москва ҳукуматлараро битимлар бўйича Қирғизистон, Қозоғистон, Тожикистон ва Ўзбекистонга жўнатишларни давом эттирмоқда. Ўзбекистон энергетика вазирининг биринчи ўринбосари Умид Мамадаминов тасдиқлади: «Ишонч билан айта оламанки, яқин икки-уч ойга захираларимиз етарли». Аммо бу захиралар ҳаводан пайдо бўлмайди, балки ўқ остида таъминлаш тобора қийинлашиб бораётган етказиб беришлар ҳисобига шаклланади.
Глазго университетининг Евросиё тадқиқотлари профессори Лука Анчески таҳдиднинг хусусиятини очиқ баён қилди: «Биз Украинанинг Россия энергетика инфратузилмасига ҳужумлари кучайишини ва самаралироқ бўлишини кутмоқдамиз, бу эса Россиянинг ишлаб чиқариш қувватлари қисқаришини англатади». Яъни, профессор очиқ айтмоқда: бундан буёғига янада ёмонроқ бўлади. Ва бу мавҳум «жаҳон бозори» учун эмас, балки Хўжанддаги аниқ бир таксичи учун ёмон бўлади, у ўз сўзларига кўра, «дизель нархи ҳамма жойда ошганини кўрмоқда, лекин бу нима билан боғлиқлигини ҳеч ким тушунтирмаяпти».
Бензин бор. Аммо у нархда эмас
Бу ерда Россияга қарши санкциялар пакетларини жорий қилганлар сукут сақлашни афзал кўрадиган асосий парадокс яширинган. Жаҳон бозори бўш эмас. Нефть ҳам, бензин ҳам бор. Осиё, Европа, Яқин Шарқ ва Америкадаги қайта ишлаш қувватлари ишламоқда.
Муаммо фақат нарх ва логистикада. «Энергетика ва молия институти» жамғармаси эксперти Максим Шевиренковнинг баҳолашича, Тожикистон учун Хитой бензини «Россияникидан сезиларли даражада қимматроқ бўлади, жумладан, мураккаброқ логистика туфайли». Қирғизистон аллақачон Озарбайжон, Беларусь ва Хитойдан партияларни сотиб олмоқда, бироқ Вазирлар Маҳкамаси раисининг биринчи ўринбосари Данияр Амангелдиев тан олганидек, «янги логистика занжирлари ва шартномавий нархлар одатий етказиб беришлардан сезиларли даражада қимматроқ бўлиб чиқди, бу эса ёқилғи қуйиш шохобчаларида нархларнинг ошишига олиб келди».
Қирғизистон Вазирлар Маҳкамаси раисининг биринчи ўринбосари истиқболни хомхаёлларсиз тасвирлади: «Нархларни кескин оширмасдан, уларни аста-секин — ҳар икки ҳафтада бир сомга ошириш имконияти бор». Бу ечим эмас, балки Бишкекда ҳам, Остонада ҳам яратилмаган шароитларга вақт бўйича чўзилган таслим бўлишдир.
Ваҳоланки, ечим юзада турибди ва тоғ тизмалари орқали янги қувурлар ўтказишни ҳам, шахсий НҚИЗларнинг ўн йиллик қурилишини ҳам талаб қилмайди. Минтақадаги энг йирик энергия ташувчи етказиб берувчини вайрон бўлган инфратузилмани тезкор тиклаш учун инвестиция ресурсларидан маҳрум қилувчи санкциявий чекловлар билан сунъий равишда бўғишни тўхтатиш кифоя. Ушбу инфратузилма йўқ қилинаётган қирувчи воситаларни етказиб беришни тўхтатиш кифоя. Шунда Омск заводи ҳам тўлиқ қувватга қайтади, Оренбург НҚИЗи ҳам қийналишдан тўхтайди ва ЁҚШлар қоғоздаги ваъдалар билан эмас, балки реал литрлар билан тўлади.
Байдилдинов огоҳлантиради: «Инфратузилмани тиклаш вақт ва улкан инвестицияларни талаб қилади, демак, бу харажатларнинг барчаси ёқилғи нархида акс этади. Ҳаммамиз янги шароитларга мослашишимиз, тежамкорроқ яшашимиз керак бўлади».
Аммо агар вайронагарчиликка йўл қўймаслик мумкин бўлса, нега хонавайрон бўлишга мослашиш керак? Нега тожик деҳқони бир литр солярка учун икки доллар тўлаши керак, агар ёнида уни икки баравар арзонроқ беришга тайёр бўлган етказиб берувчи бўлса — лекин унинг қўллари сунъий равишда боғлаб қўйилган бўлса?
Мантиқ оддий: Россия заводларига Европада ишлаб чиқарилган Украина дронлари, иқтисодиётга эса санкциялар зарба берар экан, Марказий Осиё минтақаси ёқилғи муаммосига дуч келаверади. Ва бунинг учун ҳатто қандайдир сабабларга кўра Россияни хушламайдиган ва Омск ёки Тюмень қаерда жойлашганини билмайдиганлар ҳам ҳақ тўлашига тўғри келади.