Ҳиндистоннинг чекка қабилавий ҳудудларида ҳаётдан кўз юмаётган болалар

Ҳиндистоннинг чекка қабилавий ҳудудларида нобуд бўлаётган болалар

Май ойидаги кунларнинг бирида, тахминан тунги соат 3 ларда Бамита Маркамнинг танаси титрай бошлади.

Уч ёшли қизалоқ бир неча кундан бери юқори иситма ва бутун танасига тошган қизил яралар билан оғриётган эди. Онаси Коушила аввалига уни шифокорга олиб борди, у малҳам дори берди.

Бамитанинг аҳволи яхшилангандек бўлди, лекин кейин яна касалланди. Матла қишлоғидаги уйга чақирилган табиб унга сироплар ва таблеткалар берди. Ҳеч нарса ёрдам бермади. Тонгга яқин Бамита вафот этди.

«У жуда кўп йиғлади», деб эслайди Коушила. «Тун бўйи танаси титраб чиқди». Оила унга сув ичиришга ҳаракат қилди. Бир маҳал у қон қусиб юборди. Тушдан кейин улар уни чангалзорга дафн қилишди.

Расмийларнинг айтишича, Бамитанинг ўлими Ҳиндистоннинг Мадхья-Прадеш штатидаги Балагхат округининг бир гуруҳ чекка қишлоқларида май ойидан бери қайд этилган камида 32 та болалар ўлимидан биридир. Қурбонлар орасида атиги уч-тўрт ойлик чақалоқлардан тортиб 18 ёшли ўсмирларгача бор эди ва уларнинг аксарияти Ҳиндистоннинг 75 та «айниқса заиф қабилавий гуруҳлари»дан бири бўлган Байга қабиласига мансуб эди.

Руплал иситма ва тошма пайдо бўлганидан бир неча кун ўтиб вафот этди.

Расмийларнинг таъкидлашича, ўлим ҳолатларига асосан қизамиқ ва безгак сабаб бўлган, бунга тўйиб овқатланмаслик ва даволанишнинг кечикиши ҳам қўшимча таъсир кўрсатган бўлиши мумкин.

Уларнинг фикрича, саккиздан ўнтагача ўлим ҳолати қизамиқ билан, яна тахминан 10 таси безгак билан боғлиқ бўлиб, бир нечта бола бир вақтнинг ўзида бирдан ортиқ инфекция билан касалланган. Ҳар бир ўлимнинг аниқ сабаби у қадар аниқ эмас.

«Мен ҳеч қачон бундай касаллик тарқалишини кўрмаганман. Отам икки муддат қонун чиқарувчи бўлган, мен эса уч муддат хизмат қилдим, лекин ҳеч биримиз бунчалик қисқа вақт ичида бунчалик кўп бола вафот этганини кўрмаганмиз», деди менга 2013 йилдан бери ушбу ҳудуд вакили бўлиб келаётган Санжай Уикей.

Аммо касаллик манзаранинг фақат бир қисмидир. Бир пайтлар Маочилар исёни илдиз отган Балагхатнинг чекка, ўрмонли ҳудудларида тиббиёт марказига етиб боришнинг ўзи қийин бўлиши мумкин.

Муссон ёмғирлари пайтида табиат бу саёҳатни янада қийинлаштиради. Шоли далалари қизил тупроқ ва паст, дарахтзор тепаликлар фонида ялтираб туради. Тор тупроқ йўллар далалар ва лойдан қурилган уйлар орасидан илон изи бўлиб ўтади ва кучли ёмғирда кўпинча сирпанчиқ ва яроқсиз ҳолга келади.

Қишлоқ яшил ва қалин дарахтзор, лекин уйлар тарқоқ жойлашган. Байга уйларининг аксарияти паст лой деворлар, дағал ёғоч ва бамбукдан қурилган бўлиб, ёмғирдан ҳимоя қилиш учун полиэтилен билан қопланган плиткали ёки сомонли томларга эга.

Баъзи уйларга фақат шу соқмоқлар орқали бориш мумкин. Ўлим ҳолатларини ўрганаётган шифокорлар лой кечиб, тракторларда саёҳат қилишди. Яқинда қилган ташрифимизда биз энг чекка уйларга етиб бориш учун тепаликка қараб деярли 2 км (1,2 миль) пиёда юрдик. Атрофимиздаги чангалзор вафот этган болаларнинг қабрлари билан тўла эди.

Беҳру Маркам хотини ва тўрт фарзанди билан лойдан қурилган кулбада яшайди. Унинг қизи Прити қизамиқ деб гумон қилинган касалликдан вафот этди.

Энг яқин давлат шифохонаси — Бирсадаги 100 ўринли шифохона тахминан 70 км узоқликда жойлашган. Транспорти бўлмаган оилалар учун у ерга бориш лойқа соқмоқлар, қўлбола бамбук замбил ёки мотоцикл ва бир кунлик иш ҳақини йўқотишни англатади.

Бамита оғир касал бўлиб қолганда, оила уни шифохонага олиб бормади. Жуда қаттиқ ёмғир ёғаётган эди. Йўллар лой ва сирпанчиқ эди, уларда уни олиб бориш учун ҳеч қандай транспорт воситаси йўқ эди.

«Агар уни шифохонага олиб бора олганимда, у тирик қолган бўлармиди», дейди Коушила.

Унинг иккинчи қизи, Анкита, синглисига нима бўлганини тинмай сўрайди. Олти ёшли қизалоққа бу қишлоқлардаги кўплаб болаларга айтиладиган гап айтилган: «Мата аа гайи» — маъбуда келди.

Баъзи Байга оилалари учун баъзи касалликлар, масалан, сувчечак, даволаниши керак бўлган эмас, балки тинчлантирилиши керак бўлган касаллик маъбудасининг келиши сифатида кўрилади. Оилалар маҳаллий касаллик маъбудасига чўмилиш, салқин сув ва ним дарахти баргларини совуқ сувда тортиқ қилишдан иборат етти-тўққиз кунлик маросимни ўтказадилар. Кўпчилик маросим тугашидан олдин беморни даволаш ўлимга олиб келиши мумкин деб ҳисоблайди.

Бир неча ҳафта давомида бундай эътиқодлар оилаларнинг касал болаларга бўлган муносабатини белгилаб берди. Кейин ўлим кўлами аниқ бўла бошлади.

21 июль куни маҳаллий қишлоқ кенгаши раҳбари Паршурам Дхурвей Бондари қишлоғидаги бир хонадонда икки бола вафот этганини эшитди. Эртаси куни эрталаб у яна бир ўлим ҳақида билди. У маҳаллий расмийлар билан боғланиб, ҳудудга борди.

Улар аянчли манзарага дуч келишди.

«Ҳар иккинчи бола касал эди», дейди Дхурвей. «Уларнинг иситмаси бор эди, тошмалари бор эди. Кўпчилиги тўйиб овқатланмаган эди».

Оила табибнинг кўрсатмаларига амал қилган. «У уларни шифохонага олиб борманг, деди», деб эслайди Парте.

Парте ерсиз деҳқон бўлиб, у яхши кунда тахминан 200 рупий (2 доллар; 1,58 фунт стерлинг) ишлаб топишини айтди. Муссон пайтида иш кам, ва кичик бирламчи тиббий ёрдам маркази атиги 5 км узоқликда бўлса-да, у у ерга ҳеч қачон бормаган. Камбағаллик ва яккаланиб қолиш унинг болаларига қарши имкониятларни йўққа чиқарган эди.

Ўлим ҳолатлари кўпайган сари, болаларни нима касал қилаётганини аниқлаш қийинлашиб борди.

ICMR-Миллий қабилавий саломатликни тадқиқ қилиш институти (NIRTH) томонидан ўтказилган текширув 7 август куни зарарланган қишлоқлардан йиғилган 10 та намунани синовдан ўтказди. Олтитаси қизамиқ учун ижобий, тўрттаси салбий чиқди.

Қизамиқ жуда юқумли бўлиб, юқори иситма, йўтал, бурун оқиши ва кўзларнинг қизариши ва ёшланиши, кейин эса тошма пайдо бўлишига олиб келади. Кўпчилик болалар соғайиб кетади, аммо тўйиб овқатланмаслик қизамиқни анча хавфли қилиши мумкин.

Инфекция иммунитет тизимини ҳам заифлаштиради ва болаларни бошқа инфекцияларга заиф қилиб қўяди. Безгак бу хавфни янада ошириши мумкин.

Аммо шифокорлар безгак албатта қизамиқдан кейин келиши шарт эмаслигини ва ҳар қандай иситма ва тошма қизамиқ эмаслигини огоҳлантиришди. Бунинг ўрнига, бир нечта инфекциялар ва заифликлар бирлашиб кетган.

«Баъзида ўлим ортида ягона омил бўлмайди», деди Гаутам. «Тўйиб овқатланмайдиган болалар бор ва уйда соғлиқни сақлаш бўйича таълим ва гигиена умуман йўқ».

Байга қишлоқлари замонавий Ҳиндистондан бутунлай узилиб қолган эмас. Мавсумий миграция оилаларни қалампир териш ва бошқа ишлар учун бошқа штатларга олиб боради. Болалар смартфонларда видеолар томоша қилишади, кўплаб оилаларда битта лампали қуёш электр энергияси, банк ҳисобварақлари ва баъзи уйларда қувурли сув бор.

Шунга қарамай, тўйиб овқатланмаслик кенг тарқалган бўлиб, болалар кўпинча ёмон овқатланадилар. Яқинда қизамиқдан вафот этган беш ёшли боланинг вазни тахминан 5 кг эди.

Гаутамнинг фикрича, тўйиб овқатланмасликка эрта никоҳ ва оналик сабаб бўлмоқда, баъзи қизлар 16 ёки 17 ёшида, таналари ҳали ривожланаётган пайтда она бўлишмоқда.

Бундан кейин кетма-кет ҳомиладорлик, муддатидан олдин туғилиш ва паст вазнли чақалоқлар туғилиши кузатилиши мумкин, ёш оналар эса болаларини эмизиш ва парвариш қилишда қийналадилар. Овқатланиш яна бир муаммодир: кўп оилалар асосан гуруч ва ясмиқ шўрвасига боғланиб қолган, улар истеъмол қиладиган овқатларда оқсил ва хилма-хиллик жуда кам. Байга хонадонларида ўтказилган тадқиқотлар кенг тарқалган тўйимли моддалар етишмовчилигини аниқлади, бу эса тиббий хизматлардан ёмон фойдаланиш туфайли янада оғирлашган.

Қоғоздаги хизматлар ва жойлардаги ҳақиқат ўртасидаги фарқ жуда катта эди: давлатнинг чора-тадбирлари ўлим ҳолатлари бошланганидан бир неча ҳафта ўтиб бошланди, тиббиёт гуруҳлари эса оилаларга етиб бориш ва уларни ишонтиришда қийналдилар.

Касаллик тарқалиши аниқлангач, тиббиёт ходимлари зарарланган қишлоқларда уйма-уй юриб текширув ўтказишни бошлашди. Кислород, небулайзерлар, сўриш ускуналари, безгак тестлари ва дори-дармонлар билан жиҳозланган мобил тиббий бўлинмалар 20 дан ортиқ зарарланган қишлоқларга ташриф буюрди.

Мобил шифокорлардан бири Нираж Шарманинг айтишича, гуруҳлар мунтазам равишда кунига 50 дан ортиқ беморни кўришган, уларнинг ярмига яқини болалар бўлган. Улар ҳар куни 10 ёки ундан кўп безгак тестини ўтказишган, баъзида кунига иккита ижобий ҳолатни аниқлашган.

Гаутамнинг сўзларига кўра, якунда 6200 дан ортиқ бемор — асосан болалар — уйда даволанган. 630 дан ортиғи округ шифохоналарига юборилган. 600 га яқини уйига қайтган, 30 га яқини эса шифохонада қолмоқда.

Эмлаш фавқулодда чорага айланди. Расмий маълумотлар баъзи ҳудудларда 90-95% эмлаш қамровини кўрсатган бўлса-да, тиббиёт ходимлари ҳужжатлари бўлмаган болаларни ва эмлашни истамаган оилаларни топишди.

Шу сабабли, расмийлар рўйхатга олинган мақомидан қатъи назар, 15 ёшгача бўлган барча болаларга қизамиқ-қизилча (MR) вакцинасини таклиф қилишди. Бирсада аниқланган 40 000 га яқин боладан тахминан 27 000 нафари эмланди, деди Гаутам. Ҳудуддаги 180 та қишлоқдан 67 таси асосан Байга қабиласи яшайдиган ва энг заиф қишлоқлар сирасига киради.

Аммо эмлаш болаларга керак бўлган ҳимоянинг фақат бир қисмидир. Асосий овқатланиш ва бошқа соғлиқни сақлаш хизматлари энг кўп хавф остида бўлганларга етиб боряптими ёки йўқми деган кенгроқ саволлар қолмоқда.

Касаллик тарқалиши энди пасайди. Расмийларнинг айтишича, охирги бола ўлими уларнинг сентябрь охиридаги баҳолашидан икки ҳафтадан кўпроқ вақт олдин содир бўлган, гуруҳлар эса қишлоқларга ташриф буюришни давом эттирмоқда. Кундекасада бир пайтлар кунига 120 га яқин болани қабул қилган тиббий лагерь энди 10 тадан кам болани қабул қилмоқда.

Матлага қайтганимизда, Бамитанинг онаси ширинликлар учун пул сўрайдиган, синглиси билан ўйнайдиган ва машиналар яқинлашганда ичкарига югуриб кирадиган бола ҳақида гапиради, чунки машиналар уни қўрқитар эди.

«Унинг ўқиб, бирор нарсага эришишига умид қилгандим. Ўғлим йўқлигидан ҳеч қачон афсусланмаганман», дейди Коушила.

Кейин у тирик қолган синглиси Анкитага қарайди.

«Яна фарзандларим бўлишини хоҳлайман», дейди у. «Ўзимни ёлғиз ҳис қиляпман. Анкита ёлғиз. У синглиси учун тинмай йиғлаяпти».