Файсал Ислом: Дунёнинг энг етакчи молия раҳбарлари билан ўтказилган бир ҳафтадан нималарни ўргандим
Бу ҳафта Бангкокда бўлиб ўтган ХВФ йиғилишида молия ва бизнес етакчилари ноаниқлик масаласини муҳокама қилдилар.
Файсал Ислом: Дунёнинг етакчи молия раҳбарлари билан ўтказилган бир ҳафтадан нималарни ўргандим
Ҳозирда глобал иқтисодиёт кейинчалик қайси йўналишда ривожланиши бўйича ўзига хос кучлар тортишуви кетмоқда.
Кучли кучлар қарама-қарши йўналишларда тортмоқда. Bir томондан, ўсишни энергетика инқирози, савдо низолари ва ҳақиқий урушнинг таниш, қайта-қайта такрорланаётган ларзалари ушлаб турибди. Бунинг энг аниқ белгиси — дунёнинг ривожланган иқтисодиётлари учун фоиз ставкалари харажатларининг кескин ошишидир.
Bошқа томондан эса, сунъий интеллектга (СИ) йўналтирилаётган жуда катта харажатлар, шунингдек, айниқса кичик иқтисодиётлар томонидан кўрсатилаётган, очиғи, ҳайратланарли бардошлик ёрдам бермоқда; ушбу иқтисодиётлар зарурат юзасидан, жумладан нефть ва газ учун янги савдо йўлларини яратишга мажбур бўлди.
Худди шу мавзулар шу ҳафта Бангкокда бўлиб ўтган ХВЖ йиғилишларида, жумладан иштирок этган энг юқори лавозимли шахслар орасида ҳам бот-бот ўртага ташланди. Шунга қарамай, ҳатто улар ҳам воқеалар қайси томонга қараб ривожланишини билишмайди.
Ҳозирча облигациялар бозорлари ўз эътиборини кейинчалик қаерга қаратнишини ҳеч ким тахмин қилолмайди. Айни пайтда улар эътиборни АҚШ ва Францияга қаратаётгандек туюлади.
Бироқ Франция молия вазири Ролан Лескюр қарзни сотиш қимматроққа тушган бўлса-да, бу борада ҳеч қандай муаммога дуч келмаганини ва унинг Бюджети жойида бўлишини таъкидламоқда. У шунингдек, бир йил олдин Дональд Трамп келтириб чиқарган кескинликлар манзарасида парчаланиб кетиш хавфи остида қолган G7 ривожланган давлатлар гуруҳини қутқаришга ёрдам берганига шама қилди.
Баъзи жиҳатдан, глобал рецессия ёки йирик ривожланаётган иқтисодиётда қарз инқирози юз бермагани ҳайратланарлидир. Таиланд молия вазири, аслида, унинг қарз олиш харажатлари, айниқса АҚШ билан солиштирганда, қанчалик кам ошганини менга айтаётган эди.
Яна бир кутилмаган ҳолат шуки, Буюк Британия облигациялар бозорларининг "интизомсизлар ўриндиғи"дан олиб ташланиб, ўрнига ХВЖ томонидан намунали ўқувчи деб аталди. ХВЖ ҳукуматнинг Бюджет режаларини номинал қийматида ва ишонч асосида қабул қилди. Ҳақиқат шундаки, G7’нинг қолган қисмида ҳатто бу ҳам йўқ. Гўзаллик эса нисбийдир, айниқса гап қарз олиш ҳақида кетганда.
Бу фурсат Минтақавий Молия вазири Жон Ҳилига ҳам ўз овозини эшиттириш имконини берди, чунки у Буюк Британиянинг ҳақиқий ўсиш кўрсаткичлари кутилмалардан ўзиб кетишда давом этганини ва энди, 2026 йилнинг ҳозирги давригача бўлган қисмида, уни кучли деб таърифлаш мумкинлигини таъкидлади. Ҳили менга бу рақамларни СИ ва технологияларга киритилаётган инвестициялар Буюк Британия иқтисодий ўсишини оширишни бошлаганининг биринчи белгиси сифатида кўришини айтди. ХВЖ йиғилишлари атрофида йиғилган облигация молиячилари кўп йиллик инқирозлардан сўнг Буюк Британияга яна бир бор назар солаётгандек туюлади.
Бироқ, геосиёсий беқарорлик ва облигациялар бозорларидаги ноаниқлик билан бир қаторда, ҳал қилиниши керак бўлган учинчи йирик муаммо ҳам бор ва у ҳатто шу ҳафтадаги йиғилиш учун шофёрлар банкирлар ва молия вазирларини олиб келиб қўйган Бангкок кўчаларида ҳам яққол кўриниб турибди.
Бошқа мамлакатлар сингари, Таиланд ҳам Хитой электр транспорт воситалари сотувининг ҳайратланарли даражада кескин ошганига бевосита гувоҳ бўлди. Таиланд ўзининг кучли автомобилсозлик анъаналари сабабли баъзан "Осиё Детройти" деб аталади. Ҳозир сотилаётган барча автомобилларнинг қарийб учдан бир қисмини Хитой электромобиллари ташкил этмоқда.
Бу "Хитойнинг иккинчи ларзаси" (China Shock Two) деб аталадиган ҳодисанинг энг яққол мисолидир: бу Хитойнинг илғор ишлаб чиқаришдаги устунлигининг жуда юқори тезлигидир. Хитойнинг биринчи ларзаси 2000-йилларда оддий ишлаб чиқариш соҳасида содир бўлган эди.
Драматик ўзгаришларнинг ушбу иккинчи тўлқини, охирги бир неча ой ичида, жаҳон савдоси қандай ишлаётгани ва у қандай бошқарилишини қайта баҳолашга мажбур қилди. Бу, айниқса, Хитой-Европа савдосидаги ҳозир бир томонлама ҳаракатга ўхшаб қолган ҳолатни қайта кўриб чиқишга шошилаётган Европа Иттифоқида жуда ўринлидир.
Иттифоқ тайёрлаётган қўшимча "Европада ишлаб чиқарилган" ҳимоя чоралари Буюк Британияга ҳам катта таъсир кўрсатади. Агар Буюк Британия янги қоидалардан ташқарида қолса, Хитой ўзининг ортиқча автомобиль ишлаб чиқаришини Британияга йўналтириши мумкин, у ерда, Таиланд каби, ҳозирда божлар паст ва ҳатто субсидиялар мавжуд. Ёки ЕИ Британияни ўз ичига олиши мумкин, аммо ундан божларни ўзиникига мослаб ошириш орқали унга эргашишни талаб қилиши мумкин.
Шунингдек, Буюк Британиянинг Европа Иттифоқи билан муносабатлари ҳақида қўшимча воқеа ҳам бор. Бу шу ҳафта Бангкокда кутилганидан ҳам кучлироқ намоён бўлган ва ҳатто бир оз табассум уйғотган мавзу бўлди. ХВЖ бош директори Кристалина Георгиева кулиб, Brexit’дан кейин "ажрашганлар энди яна учрашувга чиқишмоқда" деди. Финляндия молия вазири менга Буюк Британия ЕИ билан "ноз-карашма қилаётганини" айтди. Йирик банклар "Бретурн" (Британиянинг қайтиши) истиқболлари ҳақида ҳисоботларни чоп этмоқда эди.
Шундай бўлса-да, дунё иқтисодиётини ҳозирги бир вақтда содир бўлаётган кўплаб инқирозлар давридан олиб чиқиш учун зарур бўлган сакраш майдончасини таъминлашда айнан СИ бумига умид қилинмоқда, уларнинг аксарияти Президент Трампнинг қарорлари билан боғлиқ.
Лекин бу ҳам оддий масала эмас. Bir хонада молия вазирлари СИнинг иқтисодиётни ўзгартирувчи таъсирини мақташмоқда. Қўшни хонада эса марказий банклар унинг банк тизимининг катта қисми киберхавфсизлигини бузиш қобилиятидан хавотирда. Унинг атрофидаги молиявий бум узоқ давом эта олмайди. Молиявий олам эгалари ҳозирча бунинг сақланиб турганидан шунчаки миннатдор.