Думда судралиб юрибмиз
ИҲТТнинг янги баҳолаши Марказий Осиёдаги ўқувчиларнинг ўзлаштириш кўрсаткичларини очиб берди
**Орқада қолмоқдамиз**
PISA-2025 халқаро тадқиқоти натижалари Марказий Осиёнинг барча республикалари давлат ривожланиш мақсадларидан орқада қолаётганини кўрсатди. Тарихда илк бор давлат ва жамиятда иккита кўрсаткични ўзаро солиштириш учун ноёб имконият пайдо бўлди: давлат нимага эришишни режалаштирган эди ва якунда таълим тизими нима берди. Ўқувчилар ўзлаштиришининг халқаро баҳоланиши ҳукуматларга мактаб ўқувчилари қайси соҳаларда кучли, қайси соҳаларда орқада қолаётганини аниқлашга, шунингдек, вақт ўтиши билан таълим натижаларининг ўзгаришини кузатиб боришга ёрдам беради.
Ўқувчиларни халқаро баҳолаш дастури (PISA) 15 ёшли ўсмирларнинг табиий фанлар, математика ва ўқиш бўйича билимларини амалий масалаларни ҳал қилишда қанчалик яхши қўллай олишини текширади. Тадқиқот Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ) томонидан ўтказилади ва заиф жиҳатларни аниқлаш ҳамда вақт ўтиши билан таълим сифати яхшиланаётганини кузатиб бориш учун мўлжалланган.
8 сентябрь куни эълон қилинган натижалар айрим йўналишларда ўсиш, бошқаларида пасайиш ва минтақавий статистикада сезиларли бўшлиқлар мавжудлигини кўрсатмоқда. PISA 2025 тадқиқотида асосий эътибор табиий фанларга қаратилди, шунингдек, рақамли муҳитда таълим олиш бўйича кенг кўламли ишларнинг бир қисми сифатида ҳисоблаш масалаларини ҳал қилиш кўникмаларини баҳолашнинг янги тизими жорий этилди.
Миллий даражада тадқиқотда Қозоғистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон иштирок этди. Тожикистон миллий танлов билан эмас, балки Душанбе шаҳри мисолида тақдим этилди, Туркманистон эса иштирок этмади.
Математика, ўқиш ва ҳисоблаш масалаларини ҳал қилиш бўйича эълон қилинган энг юқори минтақавий натижаларни Қозоғистон, табиий фанлар бўйича эса Ўзбекистон кўрсатди. Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг математика ва ўқиш бўйича натижалари эълон қилинмади, шу сабабли учта асосий фан бўйича тўлиқ солиштириш имкони йўқ.
Марказий Осиё кўрсаткичлари ҳанузгача ИҲТТ мамлакатлари бўйича ўртача кўрсаткичлардан паст бўлиб қолди, бироқ Қозоғистон ва Ўзбекистон қатор йўналишларда Европа Иттифоқига аъзо айрим давлатларни ортда қолдирди.
ИҲТТ мамлакатларида математика ва ўқиш бўйича ўртача натижалар PISA тарихидаги энг паст даражага тушди. Табиий фанларда эса вазият нисбатан барқарор бўлиб қолди.
Янги натижалар ва узоқ муддатли тенденциялар доим ҳам мос келавермайди. Қозоғистон ва Ўзбекистон PISA тадқиқотида 2022 йилда иштирок этган бўлса, Қирғизистон бундан аввал ушбу тадқиқотдан 2009 йилда ўтган эди.
2022 йилга нисбатан Қозоғистоннинг математика бўйича натижалари тахминан 12 пунктга пасайди ва бу мамлакат учун статистик жиҳатдан сезиларли пасайишдир. Табиий фанлар ва ўқиш бўйича нисбатан мўътадил пасайиш статистик жиҳатдан аҳамиятли бўлмади.
Қирғизистонда эса, аксинча, аввалги иштирокка нисбатан математика, ўқиш ва табиий фанлар бўйича ўсиш қайд этилди. Бу ютуқлар биргина PISA циклини эмас, балки 16 йилни қамраб олади.
Ўзбекистон минтақавий натижалар орасида энг сезиларли ўсишни кўрсатди. Унинг табиий фанлар бўйича кўрсаткичи 2022 йилдаги 355 дан 2025 йилда 438 гача, яъни 83 пунктга ошди. Бу шунингдек, бутун дунё бўйлаб солиштириладиган натижаларга эга таълим тизимлари орасида табиий фанлар бўйича энг катта ўсиш бўлди ва кейинги энг йирик 38 пунктлик ўсишдан икки баравар кўпроқни ташкил этди.
Бошқа халқаро баҳолашлар юз берган ўзгаришлар кўламини яхшироқ тушуниш имконини беради.
Қозоғистон ва Ўзбекистон 2023 йилги Халқаро математика ва табиий фанлар тенденцияларини ўрганиш тадқиқотида (TIMSS) иштирок этган ягона Марказий Осиё давлатлари бўлди. Ушбу тадқиқотда ўрта мактабнинг қуйи синф ўқувчилари баҳоланади ва PISA'дан фарқли методология қўлланилади.
Саккизинчи синф ўқувчилари орасида Қозоғистон табиий фанлар бўйича 443 балл, Ўзбекистон эса 396 балл олди. Икки йил ўтиб, PISA тадқиқотида табиий фанлар бўйича натижалар қайд этилди: Қозоғистонда 420 балл ва Ўзбекистонда 438 балл. Турли ўқувчилар баҳолангани ва турли тест усулларидан фойдаланилгани сабабли, ушбу натижаларни тўғридан-тўғри солиштириб бўлмайди.
Минтақанинг бошқа мамлакатларида солиштириладиган маълумотлар камроқ, бу эса барча бешта мамлакатдаги ўзгаришларни изчил баҳолашни қийинлаштиради.
Ўзбекистоннинг PISA 2025 тадқиқотидаги математика ва ўқиш бўйича натижалари эълон қилинмади. ИҲТТ айрим мактаблар ва ҳудудлардаги жавобларда номувофиқликлар аниқланганини, шу сабабли ушбу натижалар солиштириш учун яроқсиз эканини маълум қилди. Шу билан бирга, табиий фанлар ва рақамли таълим бўйича натижалар эълон қилинди.
Қирғизистондаги баҳолашлар ўртасидаги ўн олти йиллик фарқ сўнгги тенденцияларни аниқлашни қийинлаштиради. Душанбе натижаларини Тожикистон учун умуммиллий кўрсаткич деб ҳисоблаб бўлмайди, Туркманистоннинг йўқлиги эса PISA учун намуна қолдирмайди.
Шу тариқа, Марказий Осиёда ҳанузгача барча бешта мамлакатни қамраб олувчи тўлиқ солиштириладиган натижалар тўплами мавжуд эмас.
Мунтазам ва ишончли тест синовлари ҳукуматларга заиф жиҳатларни аниқлаш, ислоҳотлар натижаларини кузатиш ва қўшимча ресурслар талаб қилиниши мумкин бўлган соҳаларни белгилаш учун маълумотлар тақдим этади.
PISA 2025 Марказий Осиё учун янги мезонни белгилаб беради. Кейинги босқич 2025 йилда кузатилган тенденциялар сақланиб қолиши ёки қолмаслигини кўрсатади.