Болаликда сезмаган эканмиз: севимли мултфилмлардаги яширин ишоралар
Болаликда э'тибор бермаган бо'лсак-да, севимли мултфилмларимизда ко'плаб яширин ма'нолар ва ишоралар мавжуд. Катта бо'либ уларни қайта томоша қилганимизда, илгари оддий фон бо'либ туюлган деталлар бирданига янгича ма'но касб этади.
**"Мойдодир"**
Корней Чуковский 1921-йилда "Мойдодир"ни ёзганида, уйларда ваннахоналар камдан-кам учрар, қо'лювгичлар эса ко'пинча ётоқхоналарда жойлашган эди. Чуковский Мойдодир образига ҳеч қандай яширин ма'но юкламаган, аксинча, болалар учун тушунарли ва ёрқин, кундалик ҳаётга асосланган образ яратган.
**"Маугли"**
"Маугли" мултфилмининг бадиий услуби Николай Рерих асарларидан илҳомланиб яратилган. Рассомнинг табиатни тасвирлаш услуби – майин, аммо то'йинган ранглар, сиёҳранг қуёш ботиши, о'ткир қоялар ва чексиз тош водийлар – бир вақтнинг о'зида ҳам эртакнамо, ҳам ҳаётий бо'лган о'зига хос чангалзор муҳитини яратади. Айнан шу услуб мултфилмга уни Киплингнинг бошқа экранлаштиришларидан ажратиб турувчи бетакрор эстетикани бахш этган.
**"Эртаклар эртаги"**
Машҳур мултипликатор Юрий Норштейн о'з ижодида мумтоз рангтасвир услубларидан унумли фойдаланган. Унинг "Эртаклар эртаги" асарида эшик очиқ саҳнага ёруг'лик худди Рембранднинг "Адашган о'г'илнинг қайтиши" картинасидагидек тушади. Бо'ричанинг о'з уйига қайтиш саҳнаси эса Инжилдаги қайтиш ҳақидаги сюжет билан ҳамоҳангдир. Бу услуб мултфилмга теранлик бахш этиб, уни шунчаки болалар ҳикоясидан хотира ва ватан ҳақидаги фалсафий мушоҳадага айлантиради.
**"О'тган йилги қор ёг'аётганди"**
Содда туюлган бу мултфилм аслида жаҳон маданияти дурдоналарига бой ишораларга эга. Саҳналардан бирида қаҳрамон "Мен базмлар уюштираман!" деганида, композиция Леонардо да Винчининг "Махфий кеча" асарига ишора қилади: персонажлар машҳур фрескадагидек ҳолатда стол атрофида саф тортишади.
"Каретани менга, тушуняпсанми! Каретани!" – бу Александр Грибоедовнинг "Ақлдан озиш" пьесасидан олинган ва о'згартириб айтилган гап. "Оҳ, бу эртакчилар-эй" жумласи эса Достоевскийнинг "Бечоралар" номли илк романига эпиграф бо'либ, у о'з навбатида княз Одоевскийнинг "Тирик мурда" ҳикоясидан иқтибосдир.
**"Миттивой ва Карлсон"**
Фрекен Бок образи Фаина Раневскаядан илҳомланиб яратилган. Дастлаб персонажга актрисанинг о'зи овоз бериши керак эди, бироқ у эскизларни ко'риб даҳшатга тушган ва "бу хунук кампир" о'зи бо'лиши мумкин эмаслигини айтган. Узоқ давом этган ко'ндирувлардан со'нг рози бо'лган-у, лекин кейин жуда инжиқлик қилган: режиссёрни студиядан ҳайдаб чиқариб, жараённи о'зи бошқарган ва доим импровизация қилган.
Халқ орасида машҳур бо'либ кетган ко'плаб иборалар унинг шахсий ижод маҳсулидир. "Мен ақлдан озибман-а! Наҳотки..." жумласи эса "Баҳор" филмига ишорадир. Актриса шахсий хотиралари туфайли энг со'нгги "Жоним, жоним" иборасини айтишдан қат'иян бош тортган ва бу жумлани унинг о'рнига мултфилм муҳаррири Раиса Фричинская овозлаштирган.
**"Простоквашинолик учовлон"**
Матроскиннинг "Фёдор амаки, сиз бутербродни ното'г'ри еяпсиз" деган ибораси жуда машҳур бо'либ кетган. Го'ёки мушук бутербродни тескари қилиб ейишни маслаҳат берган, шунда колбаса ерга тушади ва уни алоҳида ейиш мумкин бо'лади, деган ҳазиломуз назария ҳам бор. Бироқ бу лавҳа Владимир Гиляровскийнинг "Менинг саргардонликларим" китобига ишора бо'либ, унда гап колбаса ҳақида эмас, жигар то'г'рисида боради. Матроскин шунчаки эски латифани замонавийлаштириб, уни янада кулгилироқ қилган, холос.
**"Оқ ко'пикли мовий денгиз"**
Мултфилм мифлар ва классик сан'атга оид ишораларга бой. Масалан, бола ва денгиз шоҳининг уч кит устида турган саҳнаси олам тузилиши ҳақидаги қадимий тасаввурларга ишора қилади. Қоя устида о'тирган шоҳ қизи машҳур "Сув париси" ҳайкалини ёдга солса, чиг'аноқдан то'килаётган сандиқлар мо'л-ко'лчилик шохига ша'мадир.
**"Леополднинг саргузаштлари"**
Мултфилмда безори сичқонлар го'ё "Омадли жентлменлар" ва "И операцияси" қаҳрамонларини пародия қилса, улар иштирокидаги айрим саҳналар "Саҳронинг оппоқ қуёши" ҳамда "Кавказ асираси" филмларига ишора қилади.
**"Тумандаги типратикан"**
Ушбу мултфилм ко'пинча фалсафий масал сифатида талқин қилинади. Унда Типратикан о'лим ва қайта туг'илиш билан бог'лиқ рамзлар ичидан о'тади: оқ капалаклар (тирилиш рамзи), эман (дунё дарахти — Иггдрасил), от (славянларда — нариги дунёга ё'лбошловчи). Қаҳрамоннинг дарёдан о'йчан ҳолда чиқиб келиши Дантенинг "Илоҳий комедия"дан қайтишини ёдга солади.
**"Бременлик мусиқачилар"**
Мултфилмдаги энг яққол ишора – "И операцияси" филмидаги машҳур учлик: Қо'рқоқ, Довдир ва Барзангини ко'рган образларига қилинган пародиядир. Бироқ бош қаҳрамонларнинг тимсоллари ҳам машҳур шахслар – Г'арб рок мусиқачиларидан илҳомланиб яратилган. Масалан, г'амгин Ит Тҳе Беатлес гуруҳидан Пол Маккартнини эслаца, Хо'рознинг ён соқоли ва думалоқ ко'зойнаги, афтидан, Ринго Старрга ишорадир. Филм бастакори Геннадий Гладков "Битлз"ни севиб тинглаган. Гитарачи Эшакнинг кенг ё'л-ё'л шими ва жо'шқин ҳаракатлари эса уни "Тҳе Роллинг Стонес" гуруҳидан Мик Жаггерга о'хшатади.
Трубадурнинг соч турмаги ва клёш шими учун режиссёр Инесса Ковалевская "қайсидир хорижий журнал"дан илҳомланган. Маликанинг калта қизил ко'йлаги эса мултфилм матни муаллифи Юрий Энтиннинг рафиқаси кийган никоҳ либоси эди. Буларнинг барчаси ҳиппилар ҳаракати даври услубига то'ла мос бо'лган.