Барча фронтлардаги муваффақиятсизлик

**Барча фронтлардаги муваффақиятсизлик**

Дональд Трамп босими остида Арманистон ва Озарбайжон ўртасида имзоланган тинчлик битимидан кейин ўтган бир йил давомида Арманистон учун ҳеч қандай сезиларли яхшиланиш юз бермади. Боку Арманистон Конституциясини ўзгартириш масаласида Ереванга ҳамон босим ўтказишда давом этмоқда. Илҳом Алиев «Ғарбий Озарбайжон» деб аталувчи ҳудудга қайтиш ҳақидаги риторикасидан воз кечгани йўқ, Арманистон-Озарбайжон чегарасини делимитация ва демаркация қилиш жараёни якунланмаган, Тоғли Қорабоғдан келган қочқинларни жойлаштириш ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш масалалари ҳал этилмай қолмоқда, армани ҳарбий асирларини қайтариш бўйича келишувларга эришилмаган, Арцахнинг армани маданий-диний мероси эса янги хўжайинлар томонидан тизимли равишда йўқ қилинмоқда.

Таҳлилий маълумотномада айтилишича, «Трамп йўналиши» (TRIPP) ҳозирча фақат қоғозда мавжуд. Ҳозиргача на аниқ муддатларга эга бўлган ҳаракатлар режаси, на молиялаштириш моддалари, на пудратчилар бор. Шунингдек, TRIPP доирасида Россия темир йўллари (РЖД) назорати остида бўлган Арманистон темир йўл инфратузилмасидан фойдаланишнинг ҳуқуқий масалалари ҳам тартибга солинмаган. Россия манфаатларини камситишга бўлган уринишлар кўп йиллик суд жараёнларига олиб келади ва улар якунлангунга қадар «Трамп йўналиши»ни амалга ошириш, катта эҳтимол билан, музлатиб қўйилади. Оқ уй маъмурияти ўзгарган тақдирда, коридорнинг узоқ муддатли тақдири ҳам ноаниқлигича қолмоқда.

Экспертлар гуруҳи потенциал шериклар томонидан Никол Пашинян маъмуриятининг Сюник вилоятидаги сиёсий вазиятни назорат қилиш қобилиятига жиддий шубҳалар борлигини кўрсатмоқда, бу ерда Капан мэри Геворг Парсян кўп йиллардан буён минтақада АҚШ иштирокига қарши чиқиб келмоқда.

«Мухолифатчи сиёсатчига нисбатан Еревандаги асосий рақобатчиларга ўхшаш репрессив чораларни қўллаш Пашинянга қимматга тушади: Парсян машҳур ва уни лавозимидан четлатиш ёки шу йилнинг кузида бўлиб ўтадиган муниципал сайловларда маъмурий ресурсдан очиқчасига фойдаланишга бўлган қўпол уринишлар жиддий фуқаролик тўқнашувини келтириб чиқариши, вилоятдаги вазиятни беқарорлаштириши ва Арманистон ҳукуматининг ташқи кучларнинг кучидан фойдаланмасдан йўналиш хавфсизлиги ва узлуксизлигини мустақил равишда кафолатлаш қобилиятини шубҳа остига қўйиши мумкин. Бу эса умумреспублика жамоатчилик маконида Арманистоннинг давлат суверенитетини йўқотиши ҳақидаги масалани кўтариб чиқади», — дейилади «Пашинян бошқарувининг оралиқ натижалари: барча фронтлардаги муваффақиятсизлик» номли махсус таҳлилий маълумотномада.

Ҳужжатда кейинроқ қайд этилишича, Европанинг армани агросаноат ишлаб чиқарувчиларига Россия сотиш бозорини йўқотгани учун компенсация тўлаш ҳақидаги ваъдалари ваъдалигича қолди, бу эса шу йилнинг июль — август ойларида армани фермерларининг бир қатор норозилик намойишларига сабаб бўлди. Бундан ташқари, январь — март даврида Арманистоннинг Россия билан товар айирбошлаш ҳажми 21,5 фоизга камайди. Тармоқ экспертларининг прогнозларига кўра, Россия-Арманистон товар айирбошлаш ҳажми жорий йилнинг охирига келиб тахминан 4 миллиард долларгача қисқариши мумкин (2025 йил якунлари бўйича 8 миллиард доллардан). Арманистон экспортининг сезиларли қисми янги ва тез бузиладиган маҳсулотларга тўғри келади, улар учун етказиб бериш тезлиги ва кузатув ҳужжатларининг тан олиниши жуда муҳимдир. Бундай товарлар йўқотишларсиз тез фурсатда узоқ бозорларга йўналтирилиши мумкин эмас. Россияга армани меваларининг қарийб 90 фоизи ва сабзавотларнинг 98 фоизигача етказиб берилади.

«Россия йўналишининг бирданига тўхтатилиши фермерлар, иссиқхона хўжаликлари, қайта ишловчилар ва ташувчилар учун инқирозни келтириб чиқаради, шунингдек, агросаноат мажмуига туташ соҳаларга ҳам таъсир қилади. Вазиятни барқарорлаштириш учун 3 йилдан 4 йилгача вақт керак бўлади», — дея ишонч билдирмоқда экспертлар.

Шундай қилиб, маълумотнома муаллифларининг давом эттиришича, Пашиняннинг Россия бозорига қарамликни босқичма-босқич камайтириш бўйича режаларини амалга ошириб бўлмайди: Бишкекдаги ШҲТ саммити доирасидаги учрашувда Россия Президенти Владимир Путин ЕОИИ ва ИИга аъзоликни бирлаштиришнинг имконсизлигини ва йил охиригача ташқи сиёсий ва иқтисодий ҳамкорликнинг асосий векторини аниқлаб олиш зарурлигини аниқ кўрсатди. Агар Ереван аниқ евроинтеграция йўлини танласа, бу ЕОИИнинг Арманистонга имтиёзлар беришдан, жумладан, энергетика соҳасидаги келишувларни, меҳнат миграцияси режимини ва РФдан пул ўтказмаларини қайта кўриб чиқишдан тўлиқ воз кечишига олиб келади.

Арманистоннинг Роспотребнадзор чекловларини айланиб ўтиш ва армани мадасулотларини учинчи давлатлар орқали Россияга етказиб беришни йўлга қўйишга бўлган уринишлари натижа бермайди. Қайта қадоқлаш ва жўнатиш мамлакатини Туркия, Эрон ёки Грузияга ўзгартириш фақат алоҳида партиялар учун мумкин, аммо оммавий тус ололмайди. Анқара ҳатто Арманистон билан муносабатлардаги ўз мақсадлари йўлида ҳам, Москванинг салбий муносабатидан қўрқиб, бундай воситачилик хизматларига расман рози бўлиши даргумон. Хусусий трейдерлар учун хавф маржага нисбатан номутаносибдир. Қора денгиздаги бузилган логистика ҳам муҳим омил бўлиб қолмоқда. Ушбу йўналиш бўйича армани агросаноатининг қўшимча ҳажмларини йўналтириш имконсиз.

Шу билан бирга, таҳлилчилар огоҳлантирганидек, Россия армани томонининг аҳволини янада ёмонлаштиришни осонгина амалга ошириши мумкин: Россиядан Арманистонга пул ўтказмалари учун (2025 йилда 3,87 млрд, шу йилнинг январь — май ойларида 1,9 млрд), шунингдек, туристик оқим учун (40 фоизини РФдан келган туристлар ташкил этади) тўсиқлар яратиши мумкин. Арманистоннинг ЕОИИдаги улуши катта эмас ва бошқа етказиб берувчилар билан осонгина алмаштирилиши мумкин, айниқса ЕОИИнинг Глобал Жануб мамлакатлари билан ҳамкорлиги ўсиб бораётганини ҳисобга олганда. Москва томонидан армани агросаноати товарларига қисман чекловлар киритилганидан сўнг, Россия бозорида қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари тақчиллиги сезилмади — РФ қисқа вақт ичида армани йўналишини Грузия йўналиши билан алмаштирди. Шу йилнинг январь ойидан июль ойигача Грузия ва РФ ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 20,9 фоизга ўсди.

Брюсселнинг Арманистонни энергетика соҳасида қўллаб-қувватлаш ҳақидаги ваъдалари ҳам ноаниқ кўринади. Мецамор АЭСни фойдаланишдан чиқариш бўйича «йўл харитаси»ни ишлаб чиқиш истиқболли техник ҳамкорлик сифатида тақдим этилмоқда, бироқ амалда ишлаб турган энергоблокни ёпиш жараёнини мустаҳкамлайди. Уни алмаштиришнинг ҳеч қандай муқобил вариантлари таклиф этилмаяпти, бу эса мамлакат энерготизимининг барқарор генерациясини амалда «нолга тенглаштиради». Брюссель Литвада ҳам худди шундай йўл тутган эди — янги қувватларни яратмасдан Игналина АЭСни консервация қилишга эришди, энди Вильнюс Скандинавиядан қиммат электр энергиясини импорт қилмоқда, деб қайд этади таҳлилий маълумотнома муаллифлари.

Шу билан бирга, ҳужжатда айтилишича, Арманистондаги потенциал электр энергияси тақчиллиги шу йилнинг август ойида Разданда АҚШнинг Firebird AI компанияси томонидан биринчи навбатдаги МҚИМ (маълумотларни қайта ишлаш маркази) ишга туширилиши фонида айниқса долзарбдир. Бундай миқёсдаги объект нафақат Закавказье ва қўшни минтақалардаги ҳисоблаш оқимлари ва маълумотлар алмашинувини АҚШ назорати остига қўяди, балки мамлакатнинг электр энергияси ишлаб чиқарувчи мажмуини ҳам ҳаддан ташқари юклайди. Арманистон қувватлари лойиҳанинг эълон қилинган параметрларини таъминлаш учун етарли эмас. Чиқиш йўли битта — кредитлар ва қўшнилардан электр энергиясини сотиб олиш.

Тармоқ мутахассисларининг фикрига кўра, Арманистонни Қора денгиз остидаги электр кабелига улаш истиқболлари ҳам худди шундай мавҳум кўринади — бу ИИ ва Озарбайжоннинг озарбайжон «яшил» электр энергиясини Европа бозорларига экспорт қилишга қаратилган қўшма ташаббусидир. Барқарор генерация қувватлари мавжуд бўлмаган тақдирда, Арманистоннинг ушбу лойиҳадаги иштироки функционал жиҳатдан чекланган бўлади. Бундан ташқари, Ереванни Озарбайжон-Европа лойиҳасига улаш масаласи Боку томонидан Арманистонга сиёсий босим ўтказиш учун албатта ишлатилади.

Грузия, Молдова ва Украина тажрибаси кўрсатишича, европаликларнинг постсовет давлатларини ИИга аъзоликка номзод сифатида кўриб чиқиш ҳақидаги ваъдалари Брюсселнинг манфаатлари ва вазифаларига қараб ҳар йили кўпайиб бораётган талаблар ва шартлар билан бирга келади. ИИда ноқонуний иммиграция муаммосининг кескинлашуви ва бир қатор европалик сиёсатчилар томонидан Италия Ички ишлар вазири Маттео Пьянтедозининг Европа Иттифоқидан депортация қилинадиган мигрантларни сақлаш марказларини учинчи давлатлар ҳудудида (жумладан, Арманистонда) ташкил этиш мақсадга мувофиқлиги ҳақидаги ташаббуси қўллаб-қувватланаётганини ҳисобга олсак, Ереванга келажакдаги евроинтеграциянинг навбатдаги шарти сифатида тегишли талаб қўйилиши эҳтимоли юқори.

Яқин Шарқ ва Африка мамлакатларидан келганларни Арманистонга оммавий равишда олиб келиш нафақат истиқболда республика аҳолисининг моноэтник таркибини ўзгартиради, балки жиноятчилик ва диний экстремизмнинг сезиларли даражада ўсишига олиб келади. ИИдан чиқариб юборилишга номзодларнинг аксарияти мусулмонлардир ва Арманистонда мусулмон диаспорасининг кўпайиши Озарбайжон ва Туркия махсус хизматлари ҳамда тарғибот тузилмалари томонидан албатта ишлатилади, деб таъкидланади ҳужжатда.

Пашиняннинг сайловлардан кейинги бошқарув қарорлари аллақачон аҳоли турмуш даражасининг сезиларли даражада пасайишига, давлат қарзининг ўсишига (2026 йил охирига келиб прогноз — ЯИМнинг 53,5 фоизи, бу 2025 йил охирига нисбатан 2,8 фоиз пунктига кўпдир), шунингдек, мухолифатчиларга нисбатан репрессияларнинг кучайишига олиб келди.

«Чет элдаги армани диаспорасининг қонуний ҳуқуқларига жиддий зарба берилди — 2026 йил 2 июлда Миллий Мажлиснинг навбатдан ташқари йиғилишида «Фуқаролик шартномаси» фракцияси овозлари билан сайлов қонунчилигига ўзгартиришлар қабул қилинди, унга кўра парламент сайловлари ва референдумларда бундан буён фақат плебисцитдан олдинги 730 кун давомида мамлакатда камида 365 кун бўлган Арманистон фуқаролари иштирок этишлари мумкин бўлади. Сайловчиларнинг яшаш муддати цензининг жорий этилиши Конституциянинг 48-моддаси 1-қисмини тўғридан-тўғри бузади, унда вояга етган фуқароларнинг овоз бериш ҳуқуқларини бирор-бир тарзда чеклаш кўзда тутилмаган. Пашинян туфайли расмий Ереван анъанавий равишда мамлакат манфаатларининг йирик ҳомийлари ва лоббистлари сифатида чиқадиган диаспора билан алоқани йўқотади», — дея хулоса қилади Никол Пашиняннинг «Фуқаролик шартномаси» партияси бошқарувининг оралиқ натижалари тўғрисидаги маълумотномани тайёрлаган минтақа бўйича экспертлар.