АҚШ Вакиллар палатасидаги овоз беришдан сўнг Ҳиндистон Россия нефти туфайли 100 фоизлик тариф таҳдидига дуч келмоқда

АҚШ Вакиллар палатасидаги овоз беришдан сўнг, Ҳиндистон Россия нефти туфайли 100 фоизлик тариф таҳдидига дуч келмоқда

Тўрт йил давомида дунёдаги энг йирик нефть импорт қилувчилардан бири бўлган Ҳиндистон Россия уруши оқибатида глобал нефть бозорларида юзага келган узилишлардан фойда кўриб келди.

Украинага бостириб кирилганидан кейин Ғарб бозорларидан сиқиб чиқарилган Россия хом нефти, аксинча, Ҳиндистон нефтни қайта ишлаш заводларига кўпинча жозибадор чегирмалар билан йўналтирилди. Бу Ҳиндистоннинг энг йирик импорт моддаларидан бирининг таннархини пасайтирди ва унинг нефтни қайта ишлаш заводларини мўл-кўл хом нефть билан таъминлади.

Эндиликда бу устунлик геосиёсий хавфга айланмоқда.

Чоршанба куни АҚШ Вакиллар палатаси Президент Дональд Трампга Россияга қарши санкциялар жорий этиш ва Россия нефти ҳамда газини сотиб олувчи мамлакатларга 100 фоизгача тарифлар белгилаш бўйича кенг ваколатлар берувчи қонун лойиҳасини маъқуллади. Ушбу чора энди имзоланиб, қонунга айланиши учун Трампга юборилади.

Ҳиндистон ва Хитой энг кўп хавф остида қолган давлатлар сирасига киради, чунки иккаласи ҳам Россия нефтининг йирик харидорларидир. Энергия ва тоза ҳавони тадқиқ қилиш маркази (CREA) таҳлилий маркази маълумотларига кўра, 2022 йил декабрь ва 2026 йил август оралиғида Россия хом нефти экспортининг ярми Хитой ҳиссасига тўғри келган бўлса, ундан кейинги ўринларни 37% билан Ҳиндистон, 5% билан Туркия ва 5% билан Европа Иттифоқи эгаллаган.

Деҳлида жойлашган Глобал савдо тадқиқотлари ташаббуси (GTRI) таҳлилий маркази маълумотларига кўра, Россия 2026 молиявий йилида Ҳиндистон хом нефть импортининг 30,3 фоизини таъминлаган, бу эса умумий 134,7 миллиард долларлик хом нефть импорти харажатларидан 40,8 миллиард долларини ташкил этади. Июль ойида Россия хом нефти Ҳиндистон импортининг ярмидан кўпини ташкил қилди.

Бошқа етказиб берувчилар анча орқада қолди: БАА Ҳиндистоннинг июль ойидаги импортининг 10,8 фоизини, Саудия Арабистони 9,6 фоизини, Венесуэла 6,3 фоизини, Бразилия 5,5 фоизини, Ўмон 5,3 фоизини ва АҚШ 2,9 фоизини етказиб берди. Россиянинг бир ўзи ушбу олтита давлатнинг жами кўрсаткичидан кўра кўпроқ хом нефть етказиб берди.

«Ушбу қонун лойиҳаси Ҳиндистонга бир томонлама шартлар асосида икки томонлама савдо битимини имзолаш учун босим ўтказишга қаратилган қўпол ва хавфли уринишдир. Ҳиндистон Россия нефтини урушни молиялаштириш учун эмас, балки 1,4 миллиард аҳолисини ҳамёнбоп энергия билан таъминлаш учун сотиб олмоқда ва бу харидлар глобал етказиб бериш ва нархларни барқарорлаштиришга ёрдам берди», дейди GTRI раҳбари, Ҳиндистоннинг собиқ савдо расмийси Ажай Сривастава.

Адолат ҳақи ҳақиқатни айтганда, Россия нефтининг иқтисодий жиҳатлари ўзгарди. Хом нефть энди урушнинг дастлабки йилларида Ҳиндистон нефтни қайта ишлаш заводлари учун уни жуда жозибадор қилган катта чегирмалар билан келмаяпти, айни пайтда Россия барреллари учун рақобат кучайди ва юк ташиш, суғурта ҳамда санкциялар хавфи ортди.

«Хитой ва Ҳиндистон, нефть ва газингизни бошқа жойдан сотиб олганингиз маъқул», деди демократ сенатор Ричард Блюменталь журналистларга.

Оддий шароитларда бу мамлакатларга Россия энергия импортини қисқартириш ёки Вашингтон билан музокаралар олиб бориш учун 180 кун вақт берилади, гарчи президент бу муддатни қисқартириши мумкин бўлса-да.

Ҳиндистон ўз баёнотида «ушбу масала бўйича кейинги ўзгаришларни кузатиб бораётганини» ва ўз халқи учун «энергия хавфсизлигини таъминлашга қатъий содиқ» эканини билдирди.

«Бу масала сўнгги ойларда АҚШнинг турли вакиллари билан юқори даражада муҳокама қилинди. Унинг нафақат икки томонлама муносабатларга, балки халқаро энергия бозорига эҳтимолий таъсири Ҳиндистон томонидан жуда аниқ баён этилган», дея қўшимча қилди у.

Ҳиндистон муқобил хом нефть манбаларини топиши мумкин, аммо Россия нефтини катта ҳажмда алмаштириш қимматга тушади. S&P Global ташкилотининг билдиришича, муқобил етказиб беришлар хом нефть, юк ташиш ва суғурта харажатларининг ошишини англатиши мумкин, узоқроқ юк ташиш йўналишлари эса қўшимча харажатларни келтириб чиқаради.

Бироқ тариф таҳдиди Ҳиндистонга бошқа томонлама ҳам зарба беради.

АҚШ Ҳиндистонга кирадиган Россия хом нефтига солиқ солиш билан эмас, балки Ҳиндистоннинг Америкага қиладиган экспортига тарифлар жорий этиш билан таҳдид қилмоқда. Бунинг оқибатлари Ҳиндистон экспортчилари, рупия курси, нефтни қайта ишлаш маржаси ва савдо балансида сезилади.

«Ушбу янги қонун лойиҳаси Ҳиндистон учун жиддий муаммоли оқибатларга олиб келиши мумкин ва бу энг ноқулай вақтда — нозик якуний босқичдаги савдо музокаралари ва беқарор кенг қамровли муносабатлар фонида юз бермоқда», деди Атлантика кенгашининг катта илмий ходими Майкл Кугельман BBC билан суҳбатда.

«Ҳиндистон Европа Иттифоқи ва бошқа жойлардаги асосий бозорлар билан янги савдо битимлари тузиш ҳамда Хитой билан мавжуд кучли савдо шериклигини мустаҳкамлаш орқали АҚШ тарифларининг зарбаларини қайтариш учун маълум бир ҳимоя тизимини яратди. Аммо муҳим экспорт йўналишидан [100% гача] тарифлар жорий этилиши, масалага қандай ёндашишдан ва ҳатто муваффақиятли ҳимояланиш тактикаси мавжудлигидан қатъи назар, ҳақиқатан ҳам ёмон хабардир».

Ҳиндистон нефтни қайта ишлаш заводлари август ойида Россиянинг нефть маҳсулотлари импортининг қарийб 70 фоизини таъминлади

Хавф даражаси жуда юқори. АҚШ Савдо вакиллиги маълумотларига кўра, АҚШ 2025 йилда Ҳиндистондан тахминан 104 миллиард долларлик товарлар импорт қилган, АҚШ ва Ҳиндистон ўртасидаги икки томонлама товарлар ва хизматлар савдоси эса тахминан 240 миллиард долларни ташкил этган.

Ҳиндистоннинг АҚШга экспорти электроника, фармацевтика, машинасозлик, заргарлик буюмлари, кимёвий моддалар, тўқимачилик ва нефть маҳсулотларини ўз ичига олади. 2025 йилда электр ва электрон ускуналарнинг ўзи Ҳиндистоннинг Америкага қилган экспортининг қарийб 25,8 миллиард долларини, фармацевтика маҳсулотлари тахминан 9,7 миллиард долларини ва машинасозлик маҳсулотлари тахминан 7,2 миллиард долларини ташкил этди.

Янги таҳдид Трампнинг Ҳиндистон товарларига нисбатан аввалги тарифлар тўлқинидан кейин пайдо бўлди, улар 2025 йилда пасайтирилишидан олдин 50 фоизга етган эди.

Бу Деҳлини қийин танлов олдида қолдиради: Ҳиндистон Россия хом нефти учун қанча тўлаши керакки, ундан олинадиган тежамкорлик АҚШга экспорт қилиш хавфидан устун келмасин?

Бунга оддий жавоб йўқ. Бу Россия чегирмасига, глобал хом нефть нархларига, юк ташиш ва суғурта харажатларига, Трамп якунда жорий этадиган тарифга ҳамда Вашингтон истиснолар бериши ёки Деҳли билан кенгроқ келишувга эришишига боғлиқ бўлади.

Хом нефть қайта ишлангандан кейин вазият янада мураккаблашади. Ҳиндистон шунчаки харидор эмас: унинг нефтни қайта ишлаш заводлари Россия хом нефтини қайта ишлаб, кейин экспорт қилиниши мумкин бўлган ёқилғига айлантиради.

Украинанинг Россия нефтни қайта ишлаш заводларига берган зарбалари дунёдаги бир пайтлар энг йирик бўлган нефть маҳсулотлари экспортчисини ёқилғи импорт қилишга мажбур этди. CREA маълумотларига кўра, август ойида импорт рекорд даражадаги 172 000 тоннага етди, бу аввалги ойлик энг юқори кўрсаткичдан етти баравар кўпдир. Ҳиндистон тахминан 120 000 тонна ёки қарийб 70 фоизини етказиб берди, бу асосан Гужаратдаги нефтни қайта ишлаш заводида Россия хом нефтидан қайта ишланган ва қиймати тахминан 78 миллион евро бўлган бензиндир.

Хитой Россиядан Ҳиндистонга қараганда кўпроқ хом нефть сотиб олади, аммо Кугельманнинг айтишича, Пекин глобал таъминот занжирларидаги роли ва АҚШ билан иқтисодий алоқаларининг ҳажми туфайли кўпроқ таъсир кучига эга.

«Хитой глобал иқтисодиётга, айниқса, муҳим таъминот занжирларидаги устунлиги орқали жуда катта таъсир кўрсатади. Ҳиндистон дунёдаги энг йирик иқтисодиётлардан бири бўлишига қарамай, бундай таъсир кучига эга эмас. Трамп маъмурияти, агар Хитой жавоб чораларини кўрса, унинг иқтисодий манфаатлари Ҳиндистон жавоб чоралари кўрганидан кўра кўпроқ хавф остида қолади деб ҳисоблайди шекилли», дейди Кугельман.

Ҳиндистон учун масала нафақат Россия нефтини қанчалик кўп сотиб олишида, балки унинг муқобил вариантлари қанчалик бардошли эканлигидадир.

Таҳдид жиддий, чунки Ҳиндистон хом нефтининг 88 фоиздан кўпроғини импорт қилади.

Энергия, атроф-муҳит ва сув бўйича кенгаш (CEEW) таҳлилий маркази маълумотларига кўра, Ҳиндистон хом нефтининг 85 фоиздан кўпроғи атиги олтита давлатдан, уларнинг бир нечтаси низолар келиб чиқиши эҳтимоли юқори бўлган минтақалардан келади, айни пайтда унинг нефтни қайта ишлаш заводлари хом нефть навлари ўртасида осонлик билан ўта олмайди.

Заифлик нафақат нефть билан чекланади. Ҳиндистон 330 миллиондан ортиқ хонадон учун асосий рўзғор ёқилғиси бўлган суюлтирилган газнинг (LPG) 60 фоиздан кўпроғини импорт қилади. Унинг стратегик нефть захиралари Япониядаги тахминан 200 кунлик ва Жанубий Кореядаги 207 кунлик захираларга нисбатан атиги 9-10 кунлик соф нефть импортини ташкил этади. Нефтни қайта ишлаш заводларидаги оператив захиралар яна 64 кунни таъминлайди.

Буларнинг барчаси Россия хом нефтини шунчаки арзон хариддан кўра муҳимроқ қилади: CEEW ҳисоб-китобларига кўра, Ҳиндистон 2022 йилдан кейин Россия хом нефтига ўтиш орқали тахминан 12,6 миллиард доллар тежаб қолган.

Яқинлашиб келаётган АҚШ тарифи энди ушбу ҳимояни мажбуриятга айлантириши мумкин, бу эса Деҳлини Россия нефтидан олинадиган тежамкорлик уни сақлаб қолиш харажатларига арзийдими ёки йўқми, деган қарорга келишга мажбур қилади.

GTRI вакили Сриваставанинг фикрича, «Вашингтон 100 фоизгача бўлган тарифлар билан таҳдид қилиши мумкин, кейин эса Деҳли Россия нефти харидларини қисқартирса ва ўта тенгсиз савдо битимида ён босишларни қабул қилса, пастроқ ставкани таклиф қилиши мумкин».

«Ҳиндистон АҚШнинг тариф таҳдидлари ўз энергетика сиёсатини белгилашига йўл қўймаслиги керак», дейди у. «У Россия нефтини тижорат жиҳатдан рақобатбардош бўлиб қолгунча сотиб олишда давом этиши ва бир томонлама савдо имтиёзларини бермасдан, Вашингтон билан қатъий музокаралар олиб бориши керак».