Алекс Матрссон: Қатар — бетакрор экотизим
Ташқи дунёнинг катта қисми учун Қатар кўпинча алоҳида ютуқлар орқали тасвирланган: йирик табиий газ ишлаб чиқарувчиси, глобал миқёсда боғланган авиакомпания ватани, фавқулодда инфратузилмага эга мамлакат, салмоқли халқаро портфелга эга суверен инвестор ёки таъсири ўзининг географик ҳажмидан анча четга чиқадиган дипломатик иштирокчи.
Алекс Матрссон: Қатар — тенгсиз экотизим
Мамлакат ташқарисидаги кўплаб инсонлар учун Қатар одатда бир қатор алоҳида ютуқлар билан тавсифланади: табиий газ ишлаб чиқарувчи етакчи давлат, глобал миқёсда боғланган авиакомпания базаси, ажойиб инфратузилмага эга мамлакат, йирик халқаро портфелга эга суверен инвестор ёки таъсир доираси ўз ҳажмидан анча юқори бўлган дипломатик иштирокчи.
Ушбу таърифларнинг ҳар бири қисман тўғри. Бироқ уларнинг ҳеч бири, алоҳида олинганда, тўлиқ манзарани акс эттира олмайди.
Муҳимроқ савол нафақат Қатар нималар қургани, тўплагани ёки нима билан танилганида, балки ушбу кучли томонларнинг бир-бири билан қандай ҳамкорлик қилишидадир.
«Қатар миллий қараши — 2030» (Qatar National Vision 2030) тараққиётни ўзаро боғлиқ бўлган инсоний, ижтимоий, иқтисодий ва экологик жиҳатлар атрофида ташкил этади, бунда иқтисодий ривожланиш диверсификация, инсон салоҳияти ва узоқ муддатли фаровонлик билан боғлиқдир. Мамлакатнинг ривожланиш дастури, шунингдек, асосий зиддиятни ҳам тан олади: анъаналарни сақлаган ҳолда қандай қилиб модернизация қилиш, келажак авлодларни ҳимоя қилган ҳолда ўсишни бошқариш ва ижтимоий ҳамда экологик мувозанатни сақлаган ҳолда рақобатбардош иқтисодиётни барпо этиш.
Бу жуда муҳим, чунки миллий рақобатбардошлик камдан-кам ҳолларда фақат инфратузилманинг ўзи билан яратилади. Аэропорт одамлар, капитал ва ғояларнинг ҳаракатланишига ёрдам бергандагина стратегик аҳамиятга эга бўлади. Порт нафақат у ерда контейнерларга ишлов бериш мумкинлиги учун, балки логистика ишлаб чиқаришни бозорлар билан боғлай олиши билан ҳам муҳимдир. Таълим нафақат университетлар мавжудлиги учун, балки билим ва истеъдод иқтисодиётнинг янги технологияларни ўзлаштира олиши ва янги тармоқларни ярата олишини белгилаб бергани учун ҳам муҳимдир.
Худди шу нарса капиталга ҳам тегишли. 2005 йилда ташкил этилган Қатар инвестиция бошқармаси (Qatar Investment Authority) ўз ролини мамлакатнинг молиявий активларини ҳимоя қилиш ва кўпайтириш, шу билан бирга иқтисодиётни диверсификация қилиш ва келажак авлодлар учун инвестиция киритиш деб белгилайди. Унинг халқаро портфели бозорлар, тармоқлар ва активлар синфларини қамраб олади, ички фаолияти эса Қатардан ташқарида тажриба ва таъсир доирасига эга бўлган компанияларни қўллаб-қувватлашни ўз ичига олади.
Энергетика яна бир мисолдир. QatarEnergy компаниясининг суюлтирилган табиий газ (СТГ) бўйича мавқеи шунчаки ресурс тарихи эмас. Энергетика саноат, кемасозлик, инфратузилма, халқаро савдо ва капитал шаклланиши билан боғланади. QatarEnergy қидирув ва қазиб олишдан тортиб қайта ишлаш, тозалаш, сотиш ва етказиб беришгача бўлган интеграциялашган қиймат занжири бўйлаб ишлайди, унинг СТГ стратегияси эса глобал энергетика ўтиши билан бирга ривожланишда давом этмоқда.
Кейин эса инсоний жиҳат бор.
Бизнес муҳитида, пировардида, одамлар яшайди. Раҳбарлар оилалари билан кўчиб ўтишади. Тадбиркорларга мактаблар, соғлиқни сақлаш, ҳаракатчанлик ва профессионал тармоқлар керак. Тадқиқотчиларга институтлар керак. Инвесторлар тобора кўпроқ юқори малакали мутахассислар компания жойлашган ерда барқарор ҳаётни тасаввур қила олишлари ёки олмасликлари билан қизиқмоқдалар. Қатарнинг ривожланиш стратегияси ҳаёт сифати, соғлиқни сақлаш, таълим, жамоат хавфсизлиги, маданият ва дахлдорлик туйғусини ўзининг узоқ муддатли миллий мақсадлари қаторига қўяди.
Шу боис Қатарни шунчаки бозор сифатида эмас, балки платформа сифатида кўриш ғояси анча қизиқарлидир.
Бозор — бу бизнес амалга ошириладиган жой. Платформа — бу бизнесни ташкил этиш, кенгайтириш ва халқаро миқёсга олиб чиқиш мумкин бўлган жой.
Қатар бундай платформани яратиш имконини берувчи жисмоний, молиявий, институционал ва интеллектуал шароитларга катта сармоя киритди. Унинг инвестицияларни рағбатлантириш тузилмаси мамлакатни компаниялар Қатардан ташқаридаги бозорларга чиқиши мумкин бўлган база сифатида тобора кўпроқ тақдим этмоқда, рақамли кун тартиби эса рақамли инфратузилма ва кенг рақамли иқтисодиётни мустаҳкамлашга қаратилган.
Ҳар қандай жиддий таҳлил буни шунчаки лойиҳалар рўйхатига келтириб қўйишдан қочиши керак. Стратегик масала шундаки, ушбу активлар ўртасидаги боғлиқлик алоҳида қисмлардан кўра каттароқ имкониятларни яратадими ёки йўқми.
Бу швед пракадемиги (амалиётчи олими) ва халқаро бизнес стратеги жаноб Алекс Матрссон билан бўлган эксклюзив суҳбатда ўрганилган нуқтаи назардир.
Жаноб Матрссон Қатарга шунчаки тармоқлар тўплами сифатида эмас, балки фаолият муҳити сифатида қарайди. Унинг қарашлари стратегия ва амалиёт чорраҳасида жойлашган: капитал, институтлар, инфратузилма, истеъдод, халқаро муносабатлар ва инсоний омиллар инвесторлар, тадбиркорлар, раҳбарлар ва оилаларнинг қаерда бизнес барпо этиш ҳақидаги қарорларига қандай таъсир қилади.
Шу боис, суҳбат кўринадиган нарсалардан камроқ кўринадиган нарсаларга ўтади. У Қатарни тушунишнинг таҳлилий муаммосидан бошланиб, мамлакатда яшаш ва ишлашга ўтади, инфратузилма ва интеллектуал салоҳиятни ўрганади, сўнгра капитал, энергетика, боғлиқлик, дипломатия ва маданиятга юзланади. Пировардида у энг қийин саволга етиб боради: Қатар ривожланишининг қайси қисмларини бошқа мамлакатлар такрорлай олади ва қайсилари география, институтлар, муносабатлар, капитал ва ўзликнинг тўпланган уйғунлигига боғлиқ?
Бу фарқ жуда муҳим.
Алоҳида активларни сотиб олиш, қуриш ёки нусхалаш мумкин. Экотизим эса бошқача. У ўзаро таъсир, тўпланган салоҳият ва изчиллик орқали ривожланади.
Шундай экан, савол шунчаки Қатар ҳайратланарли алоҳида активларни қурганидами ёки йўқми, деган савол эмас. Савол шундаки, ушбу активлар мамлакатнинг стратегик фаолият радиусини ўзгартириш учун бир-бирини етарли даражада мустаҳкамлай бошладими?
Бу ушбу суҳбат марказидаги саволдир.
«Биринчи хато — бу парчаланишдир. Одамлар СТГ, авиация, суверен инвестициялар, инфратузилма, дипломатия, таълим ёки туризмга алоҳида тарихлар сифатида қарашади ва кейин уларнинг қайси бири Қатарни тушунтириб беришини ҳал қилишга ҳаракат қилишади. Менимча, бу нотўғри таҳлил бирлигидир.
«Бу имкониятлар ўзаро таъсир қилганда нима содир бўлиши анча қизиқарли саволдир.
«Боғлиқликни олайлик. Аэропорт — бу инфратузилма. Авиакомпания — бу компания. Порт — бу логистика инфратузилмаси. Алоҳида кўриб чиқилганда, бу нарсаларнинг ҳеч бири мамлакатнинг халқаро фаолият салоҳиятини тушунтириб бера олмайди. Аммо уларни капитал, тартибга солувчи институтлар, бизнес хизматлари, университетлар ва халқаро миқёсга йўналтирилган истеъдодлар базаси билан бирлаштирсангиз, тенглама ўзгаради.
«Инвестициялар борасида ҳам худди шундай. Капитал компаниялар ходимларни ишга олиши, товарларни ташиши, бозорларга чиқиши, билим топиши ва муносабатлар ўрнатиши мумкин бўлган муҳитда фаолият юритганда янада самаралироқ бўлади.
«Шунинг учун мен Қатарни муваффақиятли лойиҳалар тўплами сифатида эмас, балки интеграциялашган платформа яратишга бўлган уриниш сифатида тавсифлаган бўлардим.
«Бу ҳар бир компонент бир хил даражада ривожланган ёки ушбу модел қийинчиликлардан холи дегани эмас. Бу стратегик тарих ўзаро боғлиқликда эканлигини англатади. Қатарнинг миллий ривожланиш дастурининг ўзи ягона иқтисодий мақсад атрофида эмас, балки ривожланишнинг ўзаро боғлиқ жиҳатлари атрофида қурилган.
«Инвесторлар учун бу фарқ айниқса муҳимдир. Улар нафақат бозорга кириш-кирмасликни ҳал қилишади. Улар тобора кўпроқ муайян муҳит бутун бир фаолият моделини қўллаб-қувватлай олиши ёки олмаслигини ҳал қилмоқдалар».
Савол: Сиз «экотизим» сўзини онгли равишда ишлатяпсиз. Интеграциялашган миллий экотизимни шунчаки кўплаб муваффақиятли институтларга эга бўлишдан нима ажратиб туради?
Жаноб Алекс Матрссон:
Экотизим бир имкониятнинг натижаси бошқасининг самарадорлигини оширганда мавжуд бўлади.
«Мен айнан шу синовни қўллаган бўлардим.
«Агар яхшироқ боғлиқлик кўпроқ истеъдодларни жалб қилса, кўпроқ истеъдодлар компанияларни мустаҳкамласа, кучлироқ компаниялар таълим ва тадқиқотларга талаб яратса ва ушбу институтлар диверсификацияни қўллаб-қувватлайдиган янги имкониятларни яратса, демак сизда экотизим бор. Бу ерда қайта алоқа занжирлари мавжуд.
«Бунинг тескариси — шунчаки бир жойда мавжуд бўлган активлар тўпламидир.
«Бу фарқ нозик, аммо фундаменталдир. Мамлакат бизнес марказини яратмасдан туриб ҳам гўзал аэропорт қуриши мумкин. У инновацион иқтисодиётни яратмасдан туриб ҳам университет ташкил қилиши мумкин. У ушбу капитални самарали йўналтиришга қодир компанияларни ривожлантирмасдан туриб ҳам капитални жалб қилиши мумкин.
«Интеграция институционал мувофиқлаштиришни, бозор талабини, инсон салоҳиятини ва вақтни талаб қилади.
«Қатарда мени қизиқтирган нарса шундаки, унинг кўплаб миллий инвестицияларини айнан шу нуқтаи назардан талқин қилиш мумкин. Инфратузилма имконият яратади. Таълим салоҳият яратади. Капитал имконият яратади. Энергетика муҳим иқтисодий пойдевор яратади. Халқаро муносабатлар танлов имкониятларини кенгайтиради. Ҳаёт сифати одамларнинг тизимда ҳақиқатан ҳам иштирок этишни хоҳлашларига таъсир қилади.
«Стратегик оқибат шундаки, бутун бир тизим ўз қисмларининг йиғиндисидан кўра қимматлироқ бўлиши мумкин».
Савол: Бу Қатарни анъанавий ички бозор сифатида эмас, балки халқаро фаолият учун платформа сифатида тушуниш кераклигини англатадими?
Жаноб Алекс Матрссон:
Ҳа, муҳим шарт билан.
«Қатар, шубҳасиз, ўз истеъмолчилари, корхоналари ва институтларига эга бўлган ички иқтисодиётдир. Аммо унинг географик миқёси шуни англатадики, каттароқ стратегик имконият кўпинча ички бозордан ташқарида фаолиятни ташкил этиш қобилиятидадир.
«Платформа айнан шу ишни бажаради.
«Компания минтақавий миқёсда фикрлаб ва халқаро миқёсда фаолият юритган ҳолда, маҳаллий даражада ўз ўрнини топиши мумкин. Мамлакатнинг ўзи Қатардан туриб бизнес юритиш ва кенгроқ бозорларга чиқиш учун унинг боғлиқлик имкониятларидан фойдаланиш ғоясини тобора кўпроқ таъкидламоқда.
«Халқаро бизнес учун тегишли савол туғилади: мен бу ердан нимани мувофиқлаштира оламан?
«Бу ерга раҳбарларни олиб кела оламанми? Уларнинг ҳаракатланишини самарали ташкил эта оламанми? Мижозлар ва ҳамкорларга чиқа оламанми? Инфратузилма, молиялаштириш, тадқиқотлар ва профессионал хизматлардан фойдалана оламанми? Минтақа бўйлаб муносабатлар ўрната оламанми? Оилам бу ерда қулай яшай оладими?
«Ушбу саволларга бир вақтнинг ўзида ижобий жавоблар олина бошлаганда, бозорнинг таърифи ўзгаради.
«Сиз энди фақат ички талабни баҳоламайсиз. Сиз мамлакатнинг фаолият базаси сифатида ишлаш қобилиятини баҳолайсиз».
Яшаш ва ишлаш учун жой барпо этиш
Савол: Бу бизни инсоний жиҳатга олиб келади. Нима учун ҳаёт сифати анъанавий равишда инвестициявий ёки бизнес қарорлари сифатида қараладиган масалаларга тобора кўпроқ алоқадор бўлиб бормоқда?
Жаноб Алекс Матрссон:
Чунки капитал одамларнинг ортидан кўплаб иқтисодий моделлар тан олганидан кўра кўпроқ эргашади.
«Директорлар кенгаши муайян юрисдикцияга инвестиция киритишни маъқуллаши мумкин, аммо раҳбарлар, тадқиқотчилар, асосчилар ва техник мутахассислар барибир у ерда яшашни хоҳлаш-хоҳламасликларини ҳал қилишлари керак. Уларнинг оилалари ҳам худди шундай қарор қабул қилишлари керак.
«Бу шуни англатадики, мактаблар, соғлиқни сақлаш, ҳаракатчанлик, хавфсизлик, маданият, уй-жой, жамият ва ижтимоий ҳаёт иккинчи даражали масалалар эмас. Улар фаолият муҳитининг бир қисмидир.
«Қатарнинг ривожланиш стратегияси ҳаёт сифатига айнан шундай ёндашиб, соғлиқни сақлаш, таълим, жамоат хавфсизлиги, маданият, атроф-муҳит ва дахлдорлик туйғусини мамлакатнинг жозибадорлиги билан боғлайди.
«Бу ерда янада чуқурроқ иқтисодий жиҳат ҳам бор.
«Агар иқтисодиёт билим талаб қиладиган тармоқларга ўтишни хоҳласа, унга қаерда ишлашни танлаш имкониятига эга бўлган одамлар керак бўлади. Бу одамлар алоҳида иш ҳақини эмас, балки бутун бир муҳитни таққослашади.
«Юқори малакали муҳандис инфратузилма, профессионал имкониятлар ва оилавий ҳаётни бир вақтнинг ўзида таққослаши мумкин. Тадбиркор компания атрофидаги экотизим ўсишни қўллаб-қувватлаш учун етарли даражада кучлими ёки йўқми деб сўраши мумкин. Инвестор раҳбариятнинг у ерда яшаши қанчалик реал эканлигини кўриб чиқиши мумкин.
«Шундай экан, ҳаёт сифати шунчаки турмуш тарзи қулайлиги эмас. У иқтисодий ресурсга айланиши мумкин».
Савол: Қатарга шунчаки бизнес сафари билан боришни эмас, балки у ерда яшаш ва ишлашни ўйлаётган халқаро мутахассисга нима деган бўлардингиз?
Жаноб Алекс Матрссон:
Мен унга мамлакатни шунчаки иш жойи сифатида эмас, балки яшаш тизими сифатида баҳолашни айтган бўлардим.
«Биринчи савол профессионал бўлиши керак: қандай имкониятлар мавжуд ва атрофдаги тармоқ қанчалик кучли?
«Иккинчиси амалий бўлиши керак: барқарор кундалик ҳаётни йўлга қўйиш қанчалик осон?
«Учинчиси эса маданий бўлиши керак: мен ва оилам бу жой билан мазмунли муносабатларни ривожлантира оламизми?
«Бу саволлар муҳим, чунки кўчиб ўтиш шунчаки битим эмас.
«Қатар жуда халқаро аҳолига эга ва таълим, соғлиқни сақлаш, ҳаракатчанлик, бизнес ва маданий ҳаёт атрофида институтлар барпо этган. Аммо халқаро очиқликни маданий бир хиллик билан адаштирмаслик керак. Муваффақиятли халқаро муҳит одамларга глобал профессионал ҳаётда иштирок этиш билан бир қаторда ўзига хос маҳаллий ўзлик билан тўқнашиш имконини беради.
«Бу уйғунлик устуворлик бўлиши мумкин.
«Одамлар тобора кўпроқ халқаро имкониятларни хоҳламоқдалар, аммо бу ҳар бир шаҳар бир хил бўлиши кераклигини англатмайди.
«Қатар учун вазифа ушбу мувозанатни мустаҳкамлашда давом этишдир: мамлакатни халқаро истеъдодлар учун жуда қулай қилиш, шу билан бирга унга ўз характерини берадиган маданий ишончни сақлаб қолиш».
Савол: Агар иқтисодий экотизимлар, пировардида, инсоний экотизимлар бўлса, Қатар истеъдодларни шунчаки ишга ёллаш эмас, балки уларни жалб қила олишини нима белгилайди?
Жаноб Алекс Матрссон:
Ишга ёллаш — бу битимдир. Жалб қилиш — бу муносабатдир.
«Сиз кимнидир жозибадор лавозим бўлгани учун ишга ёллашингиз мумкин. Аммо ушбу инсонни сақлаб қолиш кенгроқ таклифни талаб қилади: мазмунли иш, профессионал ривожланиш, ижтимоий барқарорлик, оилавий шароитлар ва атроф-муҳит яхшиланаётганини ҳис қилиш.
«Шу боис таълим ва тадқиқотлар истеъдодларни жалб қилишда муҳим аҳамият касб этади. Юқори малакали мутахассис нафақат бугунги кунда қандай иш борлигини, балки ушбу иш атрофида қандай экотизим мавжудлигини ҳам билишни хоҳлайди.
«Университетлар борми? Тадқиқот ҳамкорлари борми? Мактаблар борми? Саноат тармоқлари борми? Тадбиркорлик имкониятлари борми? Халқаро рейслар борми? Соғлиқни сақлаш борми? Маданият муассасалари борми?
«Бу алоқалар қанчалик кучли бўлса, узоқ муддатли таклиф шунчалик ишончли бўлади.
«Бу ерда тармоқ эффекти ҳам бор. Етарли даражада қобилиятли одамлар бир муҳитга жойлашса, улар бошқалар учун имкониятлар яратадилар. Тадбиркорлар инвесторлар билан учрашадилар. Тадқиқотчилар компаниялар билан учрашадилар. Раҳбарлар устозларга айланадилар. Халқаро мутахассислар бошқа бозорлардан ўз тармоқларини олиб келадилар.
«Айнан ўшанда истеъдод четдан олиб келинадиган ресурс бўлишдан тўхтайди ва ички салоҳиятга айлана бошлайди.
«Қатар учун бу ўтиш стратегик жиҳатдан муҳимдир».
Савол: Оилавий ҳаёт халқаро бизнес марказининг рақобатбардошлиги учун қанчалик муҳим?
Жаноб Алекс Матрссон:
Анъанавий инвестиция таҳлиллари кўрсатганидан анча муҳимроқ.
«Кўп ҳолларда юқори лавозимли раҳбарлар ёлғиз кўчиб ўтишмайди. Тадқиқотчилар, асосчилар ва техник мутахассислар кўпинча оилавий қарор қабул қилишади. Агар профессионал муҳит аъло бўлса-ю, шахсий муҳит қийин бўлса, умумий таклиф заифлашади.
«Қизиғи шундаки, оилавий шароитлар иқтисодий диверсификацияни ҳам мустаҳкамлаши мумкин.
«Таълим билим муассасаларига талаб яратади. Соғлиқни сақлаш илғор тиббий салоҳиятга талаб яратади. Маданият ва ҳордиқ чиқариш янги хизматлар учун имкониятлар яратади. Хавфсиз ва самарали ҳаракатчанлик маҳсулдорликни қўллаб-қувватлайди.
«Шундай қилиб, ижтимоий сиёсат масаласи бўлиб кўринган нарса иқтисодий ривожланиш масаласига айланиши мумкин.
«Қатарнинг миллий қараши ва унинг ривожланиш стратегиялари ушбу жиҳатларни тобора кўпроқ бирлаштирмоқда. Ҳаёт сифати бўйича белгиланган мақсадлар таълим, соғлиқни сақлаш, маданият, жамоат хавфсизлиги ва дахлдорлик туйғусини ўз ичига олади.
«Стратегик сабоқ оддий: агар сиз одамларнинг мамлакатда карьера қуришини хоҳласангиз, уларга у ерда ҳаёт қуриш имкониятини ҳам яратишингиз керак».
Инфратузилма стратегик салоҳият сифатида
Савол: Қатар жисмоний инфратузилмага катта сармоя киритди, аммо инфратузилманинг ўзи рақобатбардош экотизимни яратмайди. Қайси босқичда инфратузилма ўз бошланғич мақсадидан ташқари имкониятларни ярата бошлайди?
Жаноб Алекс Матрссон:
Бу инфратузилма бир вақтнинг ўзида бир нечта иқтисодий фаолият турларидаги тўсиқларни камайтирганда содир бўлади.
«Аэропортни олайлик. Унинг бевосита вазифаси — транспортдир. Аммо агар у йирик бозорларга ишончли киришни таъминласа, бу мамлакатда минтақавий бошқарув, конференциялар, тадқиқот ҳамкорликлари ва халқаро хизматларни жойлаштириш имкониятини ўзгартиради.
«Худди шу нарса портлар ва логистикага ҳам тегишли.
«Инфратузилма хулқ-атворни ўзгартирганда стратегик аҳамиятга эга бўлади.
«Агар компаниялар одамлар ва товарларни самаралироқ ҳаракатлантира олсалар, улар таъминот занжирларини бошқача ташкил қилишлари мумкин. Агар рақамли инфратузилма транзакция харажатларини камайтирса, компаниялар чегара оша хизматлар кўрсатиши мумкин. Агар шаҳар транспорти қатнов вақтини қисқартирса, меҳнат бозорлари янада қулайроқ бўлади.
«Муҳим тушунча инфратузилманинг ўзи эмас, балки у очадиган маҳсулдорликдир.
«Қатарнинг ривожланиш режалаштириши инфратузилма, логистика, рақамли трансформация ва диверсификацияни бирлаштирди.
«Инфратузилмани айнан шундай баҳолаш керак: унинг қанчалик ҳайратланарли кўриниши билан эмас, балки у қандай қўшимча имкониятларни яратиши билан».
Савол: Доҳа ва кенг кўламли шаҳар трансформацияси ушбу тенгламада қандай рол ўйнайди?
Жаноб Алекс Матрссон:
Шаҳарлар — бу иқтисодий стратегиянинг жисмоний ифодасидир.
«Доҳанинг ривожланиши муҳим, чунки шаҳар — бу экотизимнинг кўплаб компонентлари бир вақтнинг ўзида кўринадиган жойдир. Офислар, университетлар, меҳмонхоналар, маданий муассасалар, турар жой мажмуалари, транспорт, соғлиқни сақлаш ва тижорат мавзелари у ерда яшовчи инсон учун алоҳида тажрибалар эмас.
«Улар кундалик фаолият муҳитини ташкил қилади.
«Шу боис шаҳарсозлик стратегик оқибатларга эга.
«Бизнес раҳбари «инфратузилма»ни давлат тоифаси сифатида ҳис қилмайди. Улар бирор жойга бориш учун кетадиган вақтни, хизматларнинг мавжудлигини, иш жойининг сифатини, аэропортнинг қулайлигини ва ҳамкасбларининг ташриф буюриши қанчалик осонлигини ҳис қилишади.
«Оила учун ҳам худди шундай.
«Жисмоний режалаштириш тўсиқларни камайтирганда, у сездирмасдан иқтисодий рақобатбардошликни яхшилайди.
«Аммо шаҳар ривожланиши ҳам вазминликни талаб қилади. Агар кенгайиш ўз-ўзидан мақсадга айланса, тез ўсиш самарасизликни келтириб чиқариши мумкин. Қатарнинг миллий қараши бошқариладиган ўсиш ва назоратсиз кенгайиш ўртасидаги зиддиятни тан олади.
«Шунинг учун кейинги босқич шунчаки кўпроқ қурилиш бўлмаслиги керак. Бу яхшироқ интеграция бўлиши керак».
Савол: Авиация Қатарнинг иқтисодий географиясини қандай ўзгартиради?
Жаноб Алекс Матрссон:
Авиация мамлакатнинг фаолият радиусини самарали равишда кенгайтиради.
«Бу нисбатан кичик давлат учун айниқса муҳимдир. Агар компания Европа, Осиё, Африка ва Америка қитъалари билан самарали алоқаларни сақлаб қолган ҳолда Қатарда раҳбарият, фаолият ёки минтақавий функцияларни жойлаштира олса, география камроқ чекловчи омилга айланади.
«Qatar Airways ушбу тенгламанинг марказида туради, аммо кенгроқ жиҳат шунчаки авиакомпаниянинг ўзи эмас, балки тармоқдир. Ҳамад халқаро аэропорти ушбу боғлиқлик ишлайдиган жисмоний марказни таъминлайди, Qatar Airways эса тижорат тармоғи ва йўловчи ташиш имкониятини тақдим этади.
«Стратегик қиймат шунчаки бизнес саёҳатларидан ташқарига чиқади.
«Боғлиқлик туризм, дипломатик алоқалар, халқаро конференциялар, таълим, истеъдодлар ҳаракатчанлиги ва оилавий қулайликни қўллаб-қувватлайди.
«Шу боис авиацияни фақат йўловчилар сони ёки авиакомпаниялар рейтинглари орқали таҳлил қилмаслик керак. Унинг чуқурроқ вазифаси Қатар ва дунёнинг қолган қисми ўртасидаги психологик ва операцион масофани қисқартиришдир».
Савол: Денгиз логистикаси ҳақида нима дейиш мумкин? Порт тизими авиацияни қандай тўлдиради?
Жаноб Алекс Матрссон:
Авиация ва денгиз логистикаси турли муаммоларни ҳал қилади, аммо улар биргаликда янада тўлиқроқ боғлиқлик таклифини яратади.
«Авиация одамлар, юқори қийматли товарлар, тезкор юклар ва халқаро бизнес фаолияти учун жуда самаралидир. Денгиз инфратузилмаси кенг кўламли савдо, саноат таъминоти занжирлари ва энергетика билан боғлиқ оқимлар учун жуда муҳимдир.
«Қатар географияси ушбу уйғунликни айниқса муҳим қилади.
«Мамлакатнинг энергетикадаги мавқеи ишлаб чиқариш, ташиш ва етказиб бериш учун мураккаб жисмоний тизимларни талаб қилади. QatarEnergy интеграциялашган қиймат занжирини бошқаради, Қатарнинг денгиз имкониятлари эса энергия ва бошқа товарларнинг халқаро бозорларга ҳаракатланишини қўллаб-қувватлайди.
«Бу бизга иқтисодий стратегия ҳақида муҳим нарсани айтади.
«Ресурслар мамлакат қазиб олишни қайта ишлаш, логистика, бозорлар ва молия билан боғлай олгандагина стратегик аҳамиятга эга бўлади.
«Шундай экан, авиация ва денгиз инфратузилмаси алоҳида инфратузилма тарихи эмас. Улар биргаликда Қатарнинг географик мавқеини фаолият салоҳиятига айлантиришга ёрдам беради».
Инсон капитали ва билим
Савол: Қатар жисмоний инфратузилмани нисбатан тез қуриши мумкин. Нима учун интеллектуал инфратузилма бошқача масала?
Жаноб Алекс Матрссон:
Чунки интеллектуал инфратузилма вақт ўтиши билан тўпланиб, кучаяди.
«Сиз бинони нисбатан қисқа вақт ичида қуришингиз мумкин. Аммо институционал билимларни худди шу тезликда ярата олмайсиз.
«Тадқиқот маданияти одамлар, устозлик, ҳамкорлик, муваффақиятсизликлар, тажрибалар ва тўпланган тажриба орқали ривожланади.
«Шу боис Қатар жамғармасининг (Qatar Foundation) таълим ва тадқиқот экотизими стратегик жиҳатдан қизиқарлидир. «Таълим шаҳарчаси» (Education City) халқаро университетлар ҳамкорлигини, маҳаллий университетларни, тадқиқот муассасаларини ва жамоат ташкилотларини бирлаштиради.
«Қиймат шунчаки халқаро миқёсда тан олинган муассасаларнинг Қатарда мавжудлигида эмас. Чуқурроқ савол шундаки, ушбу муассасалар маҳаллий салоҳиятни яратадими ёки йўқми.
«Талабалар компаниялар билан муносабатлар ўрнатмоқдами? Тадқиқотчилар миллий устувор йўналишлар билан шуғулланмоқдами? Билимлар базасидан тадбиркорлар етишиб чиқмоқдами? Халқаро тажриба маҳаллий тармоқларга сингмоқдами?
«Агар жавоб ҳа бўлса, таълим ижтимоий инфратузилмадан ташқарига чиқиб, иқтисодий инфратузилмага айланади.
«Бу анча узоқ муддатли сармоядир».
Савол: Таълим, тадқиқот ва Қатарнинг иқтисодий диверсификацияси ўртасидаги муносабатни қандай тушунишимиз керак?
Жаноб Алекс Матрссон:
Диверсификация, пировардида, салоҳият муаммосидир.
«Сиз қоғозда жозибадор тармоқларни аниқлашингиз, рағбатлантириш чораларини тақдим этишингиз ва жисмоний зоналарни яратишингиз мумкин. Аммо янги тармоқлар уларни тушунадиган одамларни талаб қилади.
«Агар Қатар технология, илғор ишлаб чиқариш, соғлиқни сақлаш, молиявий хизматлар, логистика ёки бошқа билим талаб қиладиган тармоқларда чуқурроқ имкониятларга эга бўлишни хоҳласа, унга ушбу тармоқларни барпо эта оладиган муҳандислар, тадқиқотчилар, тадбиркорлар, менежерлар ва мутахассислар керак.
«Шундай экан, таълим шунчаки малака эмас, балки диверсификациянинг инсоний инфратузилмасини таъминлайди.
«Тадқиқот яна бир босқични қўшади.
«Тадқиқот муассасалари компаниялар тижоратлаштириши мумкин бўлган билимларни яратиши мумкин, аммо улар мамлакатни халқаро истеъдодлар учун янада жозибадор қилиши ҳам мумкин. Олим атрофида мазмунли тадқиқот муҳити бўлганда, ушбу жойни жиддийроқ кўриб чиқиши эҳтимоли юқори бўлади.
«Қатар жамғармасининг модели айниқса муҳимдир, чунки у таълим, тадқиқот ва инновацияларни бутунлай алоҳида тоифалар сифатида кўрмасдан, уларни онгли равишда бирлаштиради.
«Шу боис стратегик самара чораклар билан эмас, балки ўн йилликлар билан ўлчанади».
Савол: Қатар инновацион иқтисодиётга айланиши керакми ёки бу шунчаки замонавий иқтисодий ёрлиқни четдан олиб киришнинг яна бир ҳолатими?
Жаноб Алекс Матрссон:
Ёрлиқ эмас, балки салоҳият муҳимроқдир.
«Ҳар бир мамлакат инновацион деб таърифланишни хоҳлайди. Қийинроқ савол шундаки, унинг институтлари билимни қайта-қайта фойдали натижаларга айлантира оладими ёки йўқми.
«Инновация тадқиқотдаги ютуқни англатиши мумкин. У янги бизнес моделини англатиши мумкин. У самаралироқ давлат хизматини англатиши мумкин. У мавжуд технологияни янги контекстда қўллашни англатиши мумкин.
«Қатар учун мен ушбу нарсаларнинг содир бўлишига имкон берадиган шароитларга эътибор қаратган бўлардим.
«Тадқиқотчилар компаниялар билан ҳамкорлик қила оладими? Тадбиркорлар капиталдан фойдалана оладими? Компаниялар малакали ходимларни ишга оладими? Давлат харидлари янги ечимлар учун имкониятлар ярата оладими? Муваффақиятли фирмалар ички бозордан ташқарига чиқа оладими?
«Агар ушбу алоқалар мустаҳкамланса, инновация шунчаки шиор эмас, балки иқтисодий жараёнга айланади.
«Қатарнинг рақамли стратегияси ушбу кенгроқ йўналишнинг бир қисми бўлиб, рақамли трансформация, инфратузилма ва рақамли иқтисодиёт келажакдаги ривожланишнинг пойдевори сифатида тобора кўпроқ ўрин эгалламоқда.
«Мақсад Кремний водийси ёки бошқа инновацион кластерга тақлид қилиш бўлмаслиги керак. Мақсад Қатарнинг ўз иқтисодий географияси ва стратегик устувор йўналишларига мос келадиган имкониятларни ривожлантириш бўлиши керак».
Савол: Ресурсга асосланган иқтисодиётдан диверсификацияланган иқтисодиётга ўтишда тадбиркорлик қандай рол ўйнайди?
Жаноб Алекс Матрссон:
Тадбиркорлик — бу салоҳиятни тажрибага айлантирадиган механизмдир.
«Йирик институтлар инфратузилма қуриши ва платформалар яратиши мумкин, аммо тадбиркорлар янги талаб қаерда мавжудлигини синаб кўришади.
«Бу хусусий секторни диверсификация учун жуда муҳим қилади.
«Қатарнинг ривожланиш дастури тадбиркорлик, инвестициялар, малакали бандлик ва хусусий сектор иштирокини тобора кўпроқ таъкидламоқда. Унинг инвестицияларни рағбатлантириш тизими илғор саноат, логистика, технология, рақамли хизматлар ва молиявий хизматлар каби тармоқларга ҳам эътибор қаратади.
«Кейинги вазифа шунчаки кўпроқ стартаплар яратиш эмас. Бу кенгая оладиган компанияларни яратишдир.
«Соғлом тадбиркорлик муҳитига мижозлар, капитал, истеъдодлар, устозлар, тадқиқотлар, тартибга солиш ва халқаро бозорларга чиқиш имконияти керак.
«Бу экотизим тамойилининг яна бир мисолидир.
«Тадбиркорга фақат бир нарса керак эмас. Уларга ўсишнинг турли босқичларида фойдали бўладиган нарсалар тармоғи керак.
«Шу боис менга ушбу ифода ёқади: маҳаллий даражада барпо этинг, минтақавий миқёсда фикрланг, халқаро миқёсда фаолият юритинг.
«Маҳаллий муҳит тадбиркорга кучли пойдевор бериши керак. Мақсад ички бозор билан чекланиб қолмаслиги керак».
Капитал, энергетика ва иқтисодий диверсификация
Савол: Қатар катта суверен капиталга эга. Капитал кенгроқ миллий тизимга сингдирилганда уни нима стратегик жиҳатдан кучли қилади?
Жаноб Алекс Матрссон:
Капитал институтлар ундан сабр-тоқат ва оқиллик билан фойдаланишни билганда янада кучлироқ бўлади.
«Пулнинг ўзи рақобатбардошликни яратмайди.
«Агар капитал кучли бошқарув, инфратузилма, истеъдод ва халқаро муносабатларга эга муҳитга кирса, у бошқа жойда ривожланиши қийин бўлган компаниялар ва лойиҳаларни қўллаб-қувватлаши мумкин.
«Қатар инвестиция бошқармаси (QIA) фойдали мисолдир. QIA ўзини молиявий активларни ҳимоя қилиш ва кўпайтириш ҳамда иқтисодиётни диверсификация қилиш учун ташкил этилган Қатарнинг суверен жамғармаси деб таърифлайди. Унинг инвестициявий ёндашуви тармоқлар, географиялар ва активлар синфларини қамраб олади, ички портфели эса Қатардан ташқарида мақсадлари бўлган компанияларни ўз ичига олади.
«Аммо ҳар бир инвестиция бевосита миллий ривожланиш мақсадига эга деб ҳисоблашдан қочиш керак. Суверен жамғарма, шунингдек, келажакдаги манфаатдор томонлар учун даромад келтириш бўйича ишончли масъулиятга ҳам эга.
«Анча қизиқарли стратегик савол шундаки, мамлакат ўз кенг иқтисодий тузилмаси билан бир қаторда сабрли институционал инвесторга эга бўлишдан қандай фойда кўради.
«Бу барқарорлик ва танлов имкониятларини яратиши мумкин.
«Капитал кута олади. У диверсификация қилиши мумкин. У ҳамкорлик қилиши мумкин. У ҳар бир қисқа муддатли циклга муносабат билдиришдан кўра, узоқ муддатли мавқеларни қўллаб-қувватлаши мумкин.
«Бунинг ўзи стратегик активдир».
Савол: Амалий инвестиция нуқтаи назаридан «стратегик сабр» нимани англатади?
Жаноб Алекс Матрссон:
Бу вақтинчалик ўзгарувчанлик ва таркибий ўзгаришларни фарқлай олишни англатади.
«Қисқа муддатли инвесторлар кўпинча тезкор муносабат билдиришлари керак, чунки уларнинг инвестиция уфқи буни талаб қилади. Суверен инвестор, агар унинг бошқаруви ва ваколати ушбу ёндашувни қўллаб-қувватласа, узоқ муддатли истиқболни кўзлаши мумкин.
«QIA ўзини узоқ муддатли инвестор сифатида таърифлайди ва диверсификация, ҳамкорлик ва барқарор даромадлиликни таъкидлайди. Унинг инвестиция модели ички инвестицияларни ҳамда ташқи менежерлар ва ҳамкор инвесторлар билан муносабатларни ўз ичига олади.
«Стратегик сабр пассив бўлишни англатмайди.
«Бу қийматнинг етилишини кутиш қобилиятига эга бўлишни англатади.
«Бу инфратузилма, технология, соғлиқни сақлаш ва саноат салоҳияти каби соҳаларда айниқса муҳим бўлиши мумкин, у ерда иқтисодий самара бериш учун йиллар керак бўлиши мумкин.
«Бу ерда асосий омил — интизомдир.
«Интизомсиз сабрли капитал хотиржам капиталга айланади. Стратегик сабр фақат кучли бошқарув, хавф-хатарларни бошқариш ва узоқ муддатли қиймат нимадан иборат эканлигини аниқ тушуниш билан бирга ишлайди».
Савол: Қатарнинг диверсификация тарихини энергетикадан узоқлашиш деб тушуниш керакми?
Жаноб Алекс Матрссон:
Мен бундай ёндашувни рад этган бўлардим.
«Энергетика диверсификациянинг тескариси эмас, балки унинг пойдевори бўлиши мумкин.
«Савол шундаки, мамлакат ўз ресурс базаси томонидан яратилган иқтисодий имкониятлардан нима мақсадда фойдаланади.
«QatarEnergy энергетика тизимининг кенглигини кўрсатади. У қидирув, қазиб олиш, қайта ишлаш, тозалаш, маркетинг ва етказиб бериш бўйича фаолият юритади ва унинг СТГ стратегияси Қатарнинг ресурс мавқеини халқаро кемасозлик ва глобал мижозлар билан боғлайди.
«Бу саноат хизматлари, логистика, муҳандислик, денгиз фаолияти, технология ва молия соҳаларида турдош имкониятларни ривожлантириш учун имкониятлар яратади.
«Шундай экан, диверсификация иқтисодий куч яратган соҳани бутунлай тарк этишни англатмайди.
«Бу ушбу кучни кенгроқ имкониятлар базасини яратиш учун ишлатишни англатиши мумкин.
«Муҳим фарқ даромадларни диверсификация қилиш ва имкониятларни диверсификация қилиш ўртасидадир.
«Мамлакат муайян ресурс экотизимига қарам бўлиб қолган ҳолда ўз даромад оқимларини диверсификация қилиши мумкин. Ҳақиқий барқарорлик ўзгарувчан иқтисодий шароитларда ҳам қимматли бўлиб қоладиган имкониятларни ривожлантиришни талаб қилади.
«Бу анча узоқ ва талабчан жараёндир».
Савол: Сиз тасвирлаётган кенг иқтисодий экотизимда QatarEnergy компаниясининг ўрни қандай?
Жаноб Алекс Матрссон:
QatarEnergy — вертикал интеграция нима учун муҳимлигининг яхши намунасидир.
«Энергия шунчаки қазиб олинадиган ва сотиладиган нарса эмас. У муҳандислик, қайта ишлаш, ташиш, савдо, инфратузилма, молия, саноат хизматлари ва халқаро ҳамкорликни ўз ичига олади.
«QatarEnergy интеграциялашган энергетика қиймат занжири бўйлаб ишлайди.
«Ушбу интеграция билим яратади.
«Билим эса бошқа соҳаларга кўчирилиши мумкин.
«Энергетика сектори орқали мураккаб денгиз, муҳандислик ёки лойиҳаларни бошқариш имкониятларини ривожлантирган компания кейинчалик ушбу имкониятларни бошқа жойда қўллаши мумкин.
«Ресурс бойлиги шу тариқа шунчаки бюджет даромадини эмас, балки саноат чуқурлигини яратиши мумкин.
«Шу билан бирга, энергетика сектори ўзгарувчан глобал муҳитга дуч келмоқда. QatarEnergy ўз кенг энергетика стратегияси билан бир қаторда СТГни кенгайтиришни давом эттирмоқда, шу билан бирга карбонат ангидрид чиқиндиларини камайтириш, самарадорлик, карбонат ангидридни ушлаб қолиш ва қайта тикланадиган энергия ишлаб чиқаришга ҳам эътибор қаратмоқда.
«Бу шуни кўрсатадики, келажакдаги савол энергетиканинг муҳим бўлиб қолишида эмас. Савол шундаки, энергетика атрофида ривожланган имкониятлар глобал энергетика тизими ривожланиб бориши билан самарали бўлиб қола оладими ёки йўқми».
Савол: Халқаро инвесторлар Қатар инвестиция муҳитини солиқ ставкалари ёки мулкчилик қоидаларидан ташқари қандай баҳолашлари керак?
Жаноб Алекс Матрссон:
Улар фаолият муҳитини баҳолашлари керак.
«Қонуний мулкчилик муҳим. Солиқ солиш муҳим. Рағбатлантириш чоралари муҳим. Аммо булар фақат биринчи босқичдир.
«Инвестор ўзига савол бериши керак: Мен ходимларни ишга ола оламанми? Раҳбарларни кўчириб кела оламанми? Мижозларга чиқа оламанми? Ҳамкорлар топа оламанми? Интеллектуал мулкни ҳимоя қила оламанми? Кенгая оламанми? Инфратузилмадан фойдалана оламанми? Менинг раҳбарият жамоам бу ерда яшай оладими?
«Қатарнинг инвестиция тизими хорижий инвесторларнинг кўплаб тармоқларда тўлиқ эгалик қилувчи компаниялар ташкил этиш имкониятларини кенгайтирди (тегишли истиснолар ва қоидаларга мувофиқ). Унинг инвестицияларни рағбатлантириш тизими инвесторлар учун қулайликлар, таништирувлар ва бизнес хизматларини ҳам тақдим этади.
«Бу фойдали, чунки халқаро инвестициялар камдан-кам ҳолларда шунчаки бозорга кириш билан чекланади.
«Бу тўсиқларни камайтириш ҳақидадир.
«Энг яхши инвестиция муҳитлари компаниянинг ниятдан фаолиятга, сўнгра фаолиятдан кенгайишга ўтишини осонлаштиради.
«Айнан шу ерда Қатарнинг платформа таклифи тижорат жиҳатдан муҳим аҳамият касб этади».
Боғлиқлик ва халқаро таъсир доираси
Савол: Сиз авиация ва логистикани иқтисодий инфратузилма шакллари сифатида тасвирладингиз. Боғлиқлик халқаро муносабатлар билан бирлашганда нима содир бўлади?
Жаноб Алекс Матрссон:
Боғлиқлик стратегик танлов имкониятларини ярата бошлайди.
«Етиб бориш осон бўлган мамлакат одамларни жалб қила олади. Кучли халқаро муносабатларга эга мамлакат ушбу одамлар ва компаниялар етиб келгандан кейин улар учун кўпроқ имкониятлар яратиши мумкин.
«Бу уйғунлик муҳимдир.
«Бизнес боғлиқлиги сизга бозорларга чиқиш имконини беради. Дипломатик боғлиқлик сизга муносабатларга киришиш имконини беради. Таълим боғлиқлиги сизга билим олиш имконини беради. Инвестиция боғлиқлиги сизга капиталдан фойдаланиш имконини беради.
«Улар биргаликда мамлакат учун мавжуд бўлган танловлар сонини кенгайтиради.
«Қатарнинг боғлиқлик инфратузилмаси ва халқаро шартномалари ушбу кенгроқ таклифни қўллаб-қувватлайди.
«Стратегик сабоқ шундаки, боғлиқлик кўп ўлчовлидир.
«Бу шунчаки Доҳадан қанча рейс учиб кетишида эмас.
«Бу Қатарнинг ўз чегараларидан ташқаридаги тижорат, интеллектуал, дипломатик ва маданий тармоқларда қанчалик осон иштирок эта олишидадир».
Савол: Қатарнинг дипломатик роли кўпинча бизнесдан алоҳида муҳокама қилинади. Сиз иккаласи ўртасида боғлиқликни кўрасизми?
Жаноб Алекс Матрссон:
Ҳа, гарчи буни эҳтиёткорлик билан тасвирлаш керак бўлса-да.
«Дипломатия тижорат рақобатбардошлигининг ўрнини боса олмайди. Аммо халқаро муносабатлар стратегик танлов имкониятларини яратиши мумкин.
«Қатар воситачилик ва мулоқотни ўз ташқи сиёсатининг муҳим элементларига айлантирди ва кенг доирадаги халқаро иштирокчилар билан муносабатларни ривожлантирди.
«Бизнесга алоқадорлик билвоситадир.
«Кенг доирадаги иштирокчилар томонидан ишонч билдирилган мамлакат баъзан бошқалар қила олмайдиган каналларни сақлаб қолиши мумкин. Ушбу муносабатлар ноаниқлик даврида мулоқотни қўллаб-қувватлаши мумкин.
«Инвесторлар учун барқарорлик ва боғлиқлик айнан халқаро бизнес сиёсий чегаралар оша фаолият юритгани учун ҳам қимматлидир.
«Аммо ишончга лойиқ бўлиш керак.
«Дипломатик мавқе фақат бошқа иштирокчилар мамлакатнинг конструктив ҳамкорлик қилиш учун муносабатлари, институционал салоҳияти ва изчиллиги борлигига ишонгандагина қиймат яратади.
«Шу боис дипломатияни Қатарнинг стратегик инфратузилмасининг бир қисми сифатида тушуниш керак, аммо тижорат маркетинги воситаси сифатида эмас».
Савол: Халқаро коммуникация ҳам худди шу стратегик тузилмага ҳисса қўшадими?
Жаноб Алекс Матрссон:
Қўшиши мумкин.
«Оммавий ахборот воситалари кўринувчанликни яратади, кўринувчанлик эса мамлакатнинг қандай қабул қилинишига ва одамларнинг у билан қанчалик осон ҳамкорлик қилишига таъсир қилади.
«Al Jazeera Қатарнинг халқаро коммуникация изининг бир қисми бўлиб, мамлакатга глобал медиа тармоқларида сезиларли иштирок этди. Муҳим таҳлилий жиҳат ҳар бир таҳририят нуқтаи назарига қўшилиш-қўшилмасликда эмас. Бу коммуникация қобилияти халқаро таъсир доирасини шакллантириши мумкинлигидадир.
«Глобал мулоқотларда иштирок эта оладиган мамлакат фақат хомашёси билан танилган мамлакатдан фарқли равишда бошқача халқаро иштирокка эга бўлади.
«Бу юмшоқ кучни яратади, аммо масъулиятни ҳам келтириб чиқаради.
«Кўринувчанлик диққат-эътиборни оширади.
«Қатар учун, кучли халқаро обрўга эга бўлган ҳар қандай мамлакат каби, коммуникация институционал ишончлилик билан бирга бўлиши керак. Мамлакат қанчалик кўринарли бўлса, изчиллик ва шаффофлик шунчалик муҳим бўлади.
«Шунинг учун мен медиа таъсирини авиация, таълим, дипломатия ва тижорат билан бир қаторда боғлиқликнинг яна бир шакли деб ҳисоблаган бўлардим».
Маданият, ўзлик ва дахлдорлик
Савол: Тезкор модернизация кучли миллий ўзлик билан бирга мавжуд бўлиши мумкинми?
Жаноб Алекс Матрссон:
Албатта, ва мен бу зарур деб айтган бўлардим.
«Модернизация маданий бир хилликни талаб қилмайди.
«Аслида, мамлакат айнан ўзгача бўлиб қолгани учун ҳам халқаро миқёсда жозибадорроқ бўлиши мумкин.
«Қатарнинг миллий қараши анъаналарни сақлаш билан бир қаторда модернизацияни мамлакатнинг марказий ривожланиш вазифаларидан бири сифатида аниқ белгилайди.
«Бу муҳим ифодадир, чунки у ўзлик ривожланишга тўсиқ эмаслигини тан олади.
«Маданият институтлар ривожланиб бориши билан изчилликни таъминлаши мумкин.
«Вазифа маданиятни шунчаки музей экспонатига ёки маркетинг шиорига айлантиришдан қочишдир.
«Тирик маданият ўзгаради. У ўзига хос асосларини сақлаб қолган ҳолда ташқи таъсирларни ўзлаштиради.
«Халқаро мутахассислар учун бу мазмунли бўлиши мумкин. Одамлар бир глобал стандартлаштирилган муҳитдан бошқасига кўчиб ўтишни хоҳламайдилар. Улар ўзига хос маҳаллий маданиятни ҳис қилган ҳолда халқаро жамиятда иштирок этиш имкониятини қадрлашлари мумкин.
«Бу дахлдорлик туйғусини яратадиган нарсанинг бир қисмидир».
Савол: Нима учун инвесторлар маданият ва дахлдорлик туйғусига эътибор беришлари керак?
Жаноб Алекс Матрссон:
Чунки узоқ муддатли инвестициялар, пировардида, одамлар ҳақидадир.
«Инвестор активни исталган жойдан сотиб олиши мумкин. Барқарор ташкилотни барпо этиш эса қолишни, ҳисса қўшишни ва муносабатларни ривожлантиришни хоҳлайдиган одамларни талаб қилади.
«Дахлдорлик ушбу изчилликни қўллаб-қувватлайди.
«Агар ходимлар жамиятдан шунчаки ўтиб кетувчи эмас, балки унда иштирок эта олишларини ҳис қилсалар, уларнинг ушбу жой билан муносабатлари ўзгаради.
«Бу истеъдодларни сақлаб қолишга таъсир қилади.
«Маданият бизнес муносабатларига ҳам таъсир қилади. Ишонч кўпинча такрорий мулоқот, меҳмондўстлик ва умумий контекст орқали қурилади. Бу нарсаларни миқдор жиҳатдан баҳолаш қийин, аммо улар халқаро бизнесда жуда муҳимдир.
«Шу боис Қатарнинг вазифаси маданий жиҳатдан номаълум бўлиб қолмасдан, халқаро миқёсда очиқ бўлишдир.
«Бу нозик мувозанатдир.
«Кучли глобал бизнес маркази халқаро мутахассисларга мезбон маданиятнинг йўқолишини талаб қилмасдан, ўзларини қулай ҳис қилишларига имкон бериши керак.
«Натижа шунчаки қулайликдан кўра қимматлироқ нарса бўлиши мумкин: халқаро фаолият ва маҳаллий ўзлик бирга мавжуд бўлган жой».
Нимани такрорлаш мумкин ва нимани такрорлаб бўлмайди
Савол: Келинг, асосий тезисга шубҳа билан қарайлик. Бошқа мамлакат шунчаки ўхшаш инфратузилма қуриш, инвестиция институтларини ташкил этиш ва халқаро университетларни жалб қилиш орқали Қатар моделини такрорлай оладими?
Жаноб Алекс Матрссон:
У компонентларни такрорлаши мумкин. Аммо тизимни автоматик равишда такрорлай олмайди.
«Аэропорт қуриш мумкин.
«Университет филиалини ташкил этиш мумкин.
«Суверен инвестиция воситасини яратиш мумкин.
«Бизнес мавзесини режалаштириш мумкин.
«Аммо ушбу компонентлар ўртасидаги муносабатлар вақт талаб қилади.
«Бу активлардан нусха олиш ва экотизимни такрорлаш ўртасидаги фарқдир.
«Экотизим тўпланган ишончга, институционал ўрганишга, инсон тармоқларига, географияга, капиталга, маданиятга ва стратегик изчилликка боғлиқ.
«Ҳатто бир хил жисмоний активларга эга бўлган иккита мамлакат ҳам бутунлай бошқача натижаларни бериши мумкин, чунки уларнинг институтлари ва тарихи турличадир.
«Бу Қатар моделидан ўрганиш мумкин эмас дегани эмас. Аксинча.
«Бошқа мамлакатлар интеграция тамойилидан ўрганишлари мумкин.
«Аммо улар қайси имкониятлар кўчирилиши мумкинлигини ва қайсилари контекстга боғлиқлигини сўрашлари керак.
«Хатолик унинг остидаги кўринмас архитектурани эътибордан четда қолдириб, фақат кўринадиган қатламдан нусха кўчириш бўлади».
Савол: Қатар ривожланишининг қайси қисмларини бошқа мамлакат учун нусхалаш энг осон?
Жаноб Алекс Матрссон:
Жисмоний ва ташкилий активлардан нусха кўчириш одатда осонроқ.
«Мамлакат аэропорт қуриши мумкин. У портни модернизация қилиши мумкин. У махсус иқтисодий зоналар яратиши мумкин. У инвестицияларни рағбатлантириш агентлигини ташкил қилиши мумкин. У халқаро университетларни таклиф қилиши мумкин. У жамғармалар ташкил қилиши мумкин.
«Бу нарсалар пул, тажриба ва сиёсий иродани талаб қилади, аммо улар фундаментал равишда такрорланиши мумкин бўлган нарсалардир.
«Қийинроқ савол — улардан фойдаланишдир.
«Аэропорт тармоқ зичлиги ва ишончлилиги орқали қимматли бўлади. Университет профессор-ўқитувчилар таркиби, талабалар, тадқиқотлар ва саноат муносабатлари орқали қимматли бўлади. Инвестиция зонаси компаниялар у ерда ҳақиқатан ҳам жойлашишни хоҳлагандагина қимматли бўлади.
«Шундай қилиб, ҳатто «нусхалаш мумкин» деб тахмин қилинган активлар ҳам такрорлаш анча қийин бўлган иккинчи қатламга эга.
«Сиз тузилмани нусхалашингиз мумкин.
«Аммо тузилмани самарали қиладиган хулқ-атвордан бир зумда нусха кўчира олмайсиз».
Савол: Нимани нусхалаш энг қийин?
Жаноб Алекс Матрссон:
Тўпланган муносабатларни.
«Сиз йигирма йиллик институционал ўрганишни бир кечада сотиб ололмайсиз.
«Сиз бизнес ҳамжамиятлари ўртасидаги ишончни сунъий равишда ярата олмайсиз. Мамлакатнинг географик мавқеини такрорлай олмайсиз. Худди шу маданий муҳитни ёки тарихий муносабатларни қайта ярата олмайсиз.
«Шунингдек, стратегик изчилликни ҳам осонликча такрорлай олмайсиз.
«Агар корхоналар мамлакат ўн йиллар давомида салоҳиятга сармоя киритишда давом этишига ишонсалар, уларнинг ўзлари ҳам узоқ муддатли мажбуриятларни олишлари мумкин.
«Бу қайта алоқа занжирини яратади.
«Институционал изчиллик хусусий инвестицияларни рағбатлантиради. Хусусий инвестициялар компанияларни яратади. Компаниялар истеъдод ва тажрибани яратади. Истеъдод институтларни мустаҳкамлайди.
«Экотизимлар айнан шунинг учун ҳам вақт ўтиши билан кучаяди.
«Қатар ўз контекстига хос бўлган устуворликлар ва қийинчиликларга эга. Бошқа мамлакатлар аниқ натижани такрорлай оламиз деб тахмин қилишдан кўра, интеграция мантиқидан ўрганишлари керак».
Савол: Қатар географияси такрорлаш муаммосига қандай мос келади?
Жаноб Алекс Матрссон:
География имкониятлар яратади. Стратегия ушбу имкониятларнинг қанчалик самарали равишда салоҳиятга айланишини белгилайди.
«Қатарнинг мавқеи унга йирик халқаро бозорларга чиқиш имконини беради ва авиация, денгиз савдоси ва энергетика логистикасини айниқса муҳим қилади.
«Аммо географиянинг ўзи стратегия эмас.
«Агар инфратузилма, институтлар ва боғлиқлик заиф бўлса, қулай жойлашувдан етарлича фойдаланилмай қолиши мумкин.
«Қатар географик мавқени фаолият салоҳиятига айлантиришга катта сармоя киритди. Унинг авиация, денгиз ва инвестиция инфратузилмаси ушбу мақсадга хизмат қилади.
«Шу боис такрорлаш сабоғи нозикдир.
«Бошқа мамлакат Қатарнинг аниқ географиясини нусхалай олмайди. Аммо у фойдалироқ савол бериши мумкин: биз қандай географик устуворликларга эгамиз ва қайси инфратузилма ҳамда институтлар уларни иқтисодий салоҳиятга айлантира олади?
«Бу кўчирилиши мумкин бўлган тамойилдир».
Савол: Кўплаб Кўрфаз иқтисодиётлари диверсификация, инфратузилма ва халқаро инвестициялар билан шуғулланаётганини ҳисобга олсак, Қатарни улардан нима ажратиб туради?
Жаноб Алекс Матрссон:
Фарқлар кўпинча алоҳида мақсадларда эмас, балки конфигурациядадир.
«Бир нечта Кўрфаз иқтисодиётлари катта капиталга, энергетика ресурсларига, улкан инфратузилма дастурларига ва халқаро боғлиқликка эга.
«Шунинг учун ушбу хусусиятларни шунчаки санаб ўтиш Қатарни ажратиб кўрсатмайди.
«Фарқ миқёс, география, СТГ ихтисослашуви, авиация, суверен капитал, таълим ва тадқиқот муассасалари, дипломатик мавқе ва маданий ўзликнинг ўзига хос уйғунлигидан келиб чиқади.
«Шунингдек, стратегик эътибор масаласи ҳам бор.
«Қатар ўз жисмоний ҳажмига нисбатан ўзига хос халқаро обрў барпо этди.
«Бу уни ҳар бир қўшни иқтисодиётдан мутлақо яхшироқ қилмайди. Бу унинг конфигурациясини бошқача қилади.
«Шу боис инвесторлар оддий таққослашлардан қочишлари керак.
«Тегишли савол «Қайси Кўрфаз мамлакати энг яхшиси?» эмас.
«Савол «Қайси экотизим ушбу муайян компаниянинг имкониятлари, мақсадлари ва фаолият моделига энг мос келади?» деган саволдир.
«Бу анча мураккаб инвестициявий саволдир».
Кейинги боб
Савол: Агар Қатар аллақачон катта жисмоний салоҳиятни барпо этган бўлса, ривожланишнинг кейинги босқичида нимага устувор аҳамият берилиши керак?
Жаноб Алекс Матрссон:
Салоҳият зичлигига.
«Кейинги босқич активларни тўплаш эмас, балки аллақачон мавжуд бўлган активларнинг маҳсулдорлигини ошириш ҳақида бўлиши керак.
«Бу университетлар ва компаниялар ўртасидаги кучлироқ алоқаларни, кенгая оладиган тадбиркорликни, тадқиқотларни чуқурроқ тижоратлаштиришни, хусусий секторнинг каттароқ имкониятларини ва мураккаброқ халқаро ҳамкорликни англатади.
«Бу, шунингдек, инфратузилмадан оптимал фойдаланилаётгани ёки йўқлигини сўрашни ҳам англатади.
«Ривожланган экотизим ўз алоқаларини доимий равишда яхшилаб бориши керак.
«Қатарнинг ривожланиш стратегияси диверсификация, инновациялар, тадбиркорлик, инвестициялар ва инсон салоҳиятини таъкидлайди, бу эса сиёсий вазифа тобора кўпроқ миқдор эмас, балки сифат билан боғлиқ бўлиб бораётганини кўрсатади.
«Шу боис кейинги боб компаниялар, тадқиқотчилар, тадбиркорлар ва одамлар нималарга эриша олиши билан ўлчаниши керак.
«Бу қанча бино мавжудлигидан фарқли ўлчовдир».
Савол: Қатарнинг келажакдаги иқтисодий диверсификациясига энг кўп нима керак: кўпроқ капиталми, кўпроқ истеъдодми ёки кўпроқ тадбиркорликми?
Жаноб Алекс Матрссон:
Унга ушбу учтасининг ўзаро таъсири керак.
«Истеъдодсиз капитал самарасиз бўлиши мумкин.
«Капиталсиз истеъдод қийинчиликка дуч келиши мумкин.
«Инфратузилмасиз тадбиркорлик кенгайишда қийналиши мумкин.
«Экотизим ушбу ресурслар бир-бирини мустаҳкамлаганда ишлайди.
«Шу боис мен улардан бирини танлашдан қочган бўлардим.
«Қатар аллақачон катта молиявий имкониятларга эга. Стратегик савол ушбу имкониятлар хусусий секторнинг самарали фаолиятини ва билим яратилишини қанчалик самарали қўллаб-қувватлай олишидадир.
«Худди шундай, истеъдодларни жалб қилиш муҳим, аммо одамлар компаниялар барпо эта олганда, тадқиқотлар ўтказа олганда ва халқаро тармоқларда иштирок эта олганда истеъдод янада қимматлироқ бўлади.
«Тадбиркорлик эса ушбу имкониятларни синаб кўрадиган ва кенгайтирадиган механизмга айланади.
«Шундай экан, мақсад қайсидир бир ресурсни максимал даражага етказиш бўлмаслиги керак.
«Мақсад улар ўртасидаги алоқалар сифатини ошириш бўлиши керак».
Савол: Келаси ўн йилликда рақамли салоҳият Қатарнинг рақобатбардошлиги учун қанчалик муҳим бўлади?
Жаноб Алекс Матрссон:
Тобора муҳимроқ бўлади, чунки рақамли инфратузилма иштирок этиш харажатларини ўзгартиради.
«Компания бозорда иштирок этиш учун жисмоний активларини кўчириши шарт эмас. Рақамли тизимлар хизматлар, маълумотлар ва интеллектуал ишларнинг чегара оша ҳаракатланишига имкон беради.
«Қатарнинг рақамли стратегияси рақамли инфратузилма ва рақамли трансформацияни мамлакат келажакдаги иқтисодий ривожланишининг пойдевори сифатида кўради.
«Аммо яна қайтараман, инфратузилма — бу фақат бошланиши.
«Рақамли рақобатбардошлик кўникмаларни, киберхавфсизликни, тартибга солишни, маълумотларни бошқаришни, тадқиқотларни ва технологияларни тижоратлаштиришга қодир компанияларни талаб қилади.
«Бу бизни яна экотизимга қайтаради.
«Рақамли инфратузилма таълим рақамли истеъдодларни етиштирганда, инвесторлар технологик бизнесларни молиялаштирганда, давлат хизматлари рақамли имкониятларга эга бўлганда ва компаниялар халқаро бозорларга чиқиш учун технологиялардан фойдалана олганда янада қимматлироқ бўлади.
«Келажакдаги бизнес маркази нафақат йўллар ва аэропортлар билан белгиланади.
«У, шунингдек, ахборот, капитал ва қарорларнинг ҳаракатланиш тезлиги билан ҳам белгиланади».
Савол: Тобора ноаниқ бўлиб бораётган дунёда Қатар учун стратегик барқарорлик нимани англатади?
Жаноб Алекс Матрссон:
Барқарорлик танлов имкониятларига эга бўлишни англатади.
«Барқарор мамлакат — бу ҳар қандай инқироздан қочадиган мамлакат эмас. Бу инқирозлар юз берганда мослашиш учун етарли имкониятларга эга бўлган мамлакатдир.
«Айнан шу ерда диверсификация, боғлиқлик ва институционал чуқурлик муҳим аҳамият касб этади.
«Энергетика катта иқтисодий куч беради. Суверен капитал молиявий имкониятларни таъминлайди. Инфратузилма жисмоний боғлиқликни таъминлайди. Халқаро муносабатлар дипломатик танловларни тақдим этади. Таълим инсон салоҳиятини таъминлайди.
«Агар ушбу тизимлар кучли ва ўзаро боғлиқ бўлиб қолса, Қатарда ноаниқликка жавоб беришнинг кўпроқ усуллари бўлади.
«Шу боис барқарорлик ихтисослашувнинг тескариси эмас.
«Қатар энергетика соҳасида юқори салоҳиятни сақлаб қолган ҳолда, унинг атрофида кенгроқ имкониятларни ривожлантириши мумкин.
«Мақсад келажакдаги фаровонлик учун ягона механизмга қарам бўлиб қолишдан қочишдир.
«Бу хавф-хатарни шунчаки йўқ қилишга ҳаракат қилишдан жуда фарқ қиладиган тушунчадир».
Савол: Халқаро компаниялар «Қатарда бизнес юритиш» ва «Қатардан туриб бизнес юритиш» ҳақида қандай фикр юритишлари керак?
Жаноб Алекс Матрссон:
Бу фарқ стратегик жиҳатдан фойдалидир.
«Қатарда бизнес юритиш» ички бозорга хизмат кўрсатишни ва маҳаллий иқтисодиётда иштирок этишни англатади.
«Қатардан туриб бизнес юритиш» мамлакат инфратузилмаси, институтлари ва муносабатларидан кенгроқ фаолият учун база сифатида фойдаланишни англатади.
«Иккинчи модел кучлироқ экотизим имкониятларини талаб қилади, чунки компания самарали равишда платформадан экспорт қилади.
«Қатарнинг инвестицияларни рағбатлантириш тизими ушбу фарқни тобора кўпроқ ифодалаб, мамлакатни компаниялар Қатардан ташқаридаги бозорларга боғланиши мумкин бўлган жой сифатида тақдим этмоқда.
«Халқаро бизнес учун бу бошқача саволларни келтириб чиқаради.
«Минтақавий раҳбарият шу ерда жойлашиши мумкинми? Халқаро жамоаларни шу ердан туриб мувофиқлаштириш мумкинми? Таъминот занжирларини шу ердан туриб бошқариш мумкинми? Тадқиқот ҳамкорликларини шу ерда ривожлантириш мумкинми? Раҳбарлар ва оилалар бу ерда яшай оладими?
«Агар жавоб тобора ижобий бўлса, Қатар манзили шунчаки географик номдан кўра кўпроқ нарсага айланади.
«У компаниянинг стратегик архитектурасининг бир қисмига айланади».
Савол: Муҳокамани навбатдаги корпоратив шиорга айлантирмасдан, барқарор ривожланиш экотизим тезисига қандай мос келади?
Жаноб Алекс Матрссон:
Барқарор ривожланишга шунчаки безак тушунчаси сифатида эмас, балки узоқ муддатли рақобатбардошликнинг чекловчи омили сифатида қараш керак.
«Ўзининг экологик ёки ижтимоий асосларига путур етказган ҳолда қисқа муддатли ўсишни таъминлайдиган тизим ҳақиқий барқарор эмас.
«Қатарнинг миллий қараши экологик ривожланишни ўзининг тўртта устунидан бири сифатида ўз ичига олади, QatarEnergy эса ўз СТГ стратегияси билан бир қаторда чиқиндилар интенсивлигини камайтириш, самарадорликни ошириш, карбонат ангидридни ушлаб қолиш тизимларини ривожлантириш ва қайта тикланадиган энергия ишлаб чиқаришни кенгайтиришга қаратилган саъй-ҳаракатларни белгилаб берди.
«Муҳим жиҳат шундаки, барқарорлик иқтисодий қарорларга интеграция қилиниши керак.
«Энергия самарадорлиги фаолият харажатларига таъсир қилади.
«Атроф-муҳит сифати ҳаёт сифатига таъсир қилади.
«Тадқиқот технологияга таъсир қилади.
«Технология саноат рақобатбардошлигига таъсир қилади.
«Булар алоҳида муҳокамалар эмас.
«Шу боис энг кучли барқарорлик стратегиялари шунчаки ҳисобот талабларини қўшиш эмас, балки барқарорлик ва маҳсулдорликни яхшилайдиган стратегиялар бўлади».
Якуний мулоҳазалар
Қатарни тушунишнинг энг тўғри йўли — унга ажойиб алоҳида активлар тўпламини яратган мамлакат сифатида эмас, балки улар ўртасидаги ўзаро таъсирга тобора кўпроқ эътибор қаратаётган мамлакат сифатида қарашдир.
Бу таҳлилий асосни ўзгартиради.
Энергетика пойдевор яратади. Капитал имконият яратади. Инфратузилма йўл очади. Авиация ҳаракатчанликни яратади. Логистика боғлиқликни яратади. Таълим инсон салоҳиятини яратади. Тадқиқот билим яратади. Тадбиркорлик иқтисодий динамикани яратади. Дипломатия стратегик танловларни яратади. Маданият ўзликни яратади. Ҳаёт сифати инсон учун жозибадорликни яратади. Институтлар изчилликни яратади.
Ушбу элементларнинг ҳеч бири алоҳида олинганда етарли эмас.
Энергетика бойлиги автоматик равишда диверсификацияни яратмайди. Капитал автоматик равишда компанияларни яратмайди. Инфратузилма автоматик равишда маҳсулдорликни яратмайди. Университетлар автоматик равишда инновацияларни яратмайди. Халқаро боғлиқлик автоматик равишда халқаро бизнесни яратмайди.
Қиймат ўзаро таъсир орқали юзага келади.
Шу боис Қатарнинг инвестиция муҳитига шунчаки рағбатлантириш чоралари тўплами сифатида эмас, балки фаолият муҳити сифатида қаралганда у анча қизиқарлироқ бўлади. Хорижий мулкчилик қоидалари, инвестицияларни осонлаштириш ва тармоқ имкониятлари муҳим, аммо улар инфратузилма, истеъдод, институтлар, боғлиқлик ва ҳаёт сифатининг кенгроқ тизими ичида жойлашган. Қатарнинг инвестицияларни рағбатлантириш тизими мамлакатда бизнес ташкил этишни ҳам, Қатардан кенгроқ бозорларга чиқиш учун база сифатида фойдаланишни ҳам тобора кўпроқ таъкидламоқда.
Худди шу тамойил суверен капиталга ҳам тегишли.
Қатар инвестиция бошқармасининг аҳамияти нафақат у бошқарадиган активлар кўламидадир. Унинг узоқ муддатли аҳамияти географиялар, тармоқлар ва активлар синфлари бўйича диверсификация қилишга қодир бўлган, шу билан бирга маҳаллий компаниялар ва имкониятларни ривожлантиришда иштирок этадиган институционал инвесторга эга бўлиш орқали яратилган молиявий танлов имкониятларидадир. QIAнинг ўзи диверсификация ва узоқ муддатли инвестицияларни ўз ролининг маркази деб таърифлайди.
Энергетика, эҳтимол, актив ва тизим ўртасидаги фарқни энг аниқ кўрсатадиган соҳадир.
Қатарнинг табиий газ ресурслари фавқулодда активлардир, аммо стратегик қиймат улар атрофида яратилган имкониятлардан келиб чиқади: ишлаб чиқариш, қайта ишлаш, муҳандислик, ташиш, савдо, инфратузилма, халқаро ҳамкорлик ва молиявий имкониятлар. QatarEnergy компаниясининг интеграциялашган модели ва СТГни кенгайтиришнинг давом этиши ресурс кучи кенгроқ саноат ва тижорат архитектурасини қандай қўллаб-қувватлаши мумкинлигини кўрсатади.
Худди шу мантиқ авиацияга ҳам тегишли.
Ҳамад халқаро аэропорти ва Qatar Airways нафақат Доҳани дунё билан боғлагани учун муҳимдир. Уларнинг чуқурроқ аҳамияти ушбу боғлиқлик нималарга имкон беришидадир: халқаро бошқарув, туризм, инвестициялар, конференциялар, таълим, дипломатия, истеъдодлар ҳаракатчанлиги ва оилавий қулайлик.
Таълим ва тадқиқот узоқ муддатли қатламни ташкил қилади.
Жисмоний инфратузилма нисбатан тез қурилиши мумкин. Интеллектуал инфратузилма эса авлодлар давомида тўпланиб боради.
Мактаблар, халқаро университетлар, тадқиқот институтлари ва билим ташкилотларини бирлаштирган Қатар жамғармаси модели инсон салоҳияти стратегик ресурсга айланадиган муҳитни яратишга қаратилган саъй-ҳаракатларни акс эттиради.
Бу, пировардида, Қатар ривожланишининг энг муҳим қисмларидан бири бўлиши мумкин.
Мамлакат тажрибани чексиз равишда четдан олиб кириши мумкин, аммо ривожланган иқтисодиёт ўз тармоқлари ичида тажрибани тобора кўпроқ яратиши, сақлаб қолиши ва қайта ишлаб чиқариши керак.
Бу муҳокамани яна одамларга қайтаради.
Ҳар қандай халқаро бизнес марказининг асл синови у ерда қанча компания рўйхатдан ўтганида эмас. Бу истеъдодли одамлар у ерда бирор нарса яратишни тасаввур қила олишларидадир.
Тадқиқотчи карьера қура оладими? Тадбиркор компанияни кенгайтира оладими? Раҳбар халқаро фаолиятни бошқара оладими? Оила барқарор ҳаёт кечира оладими? Халқаро мутахассислар ўз ўзликларини йўқотмасдан жамиятда иштирок эта оладиларми? Маҳаллий институтлар миллий ишончни сақлаб қолган ҳолда глобал тажрибани ўзлаштира оладими?
Булар алоҳида саволлар эмас.
Улар бир саволнинг турли ифодаларидир: тизим одамлар учун ишлайдими?
Шу боис Қатарнинг кейинги босқичи қуриш қобилиятини исботлаш эмас, балки чуқурлашиш қобилиятини исботлаш ҳақида бўлади.
Университетлар ва компаниялар ўртасидаги муносабатларни чуқурлаштириш.
Тадбиркорларнинг ролини чуқурлаштириш.
Хусусий сектор салоҳиятини чуқурлаштириш.
Тадқиқотларни тижоратлаштиришни чуқурлаштириш.
Халқаро ҳамкорликни чуқурлаштириш.
Рақамли имкониятларни чуқурлаштириш.
Институционал мураккабликни чуқурлаштириш.
Ва, эҳтимол, энг муҳими, аллақачон мавжуд бўлган имкониятлар ўртасидаги алоқаларни чуқурлаштириш.
Айнан шу ерда такрорлаш саволи энг очиқ-ойдин бўлади.
Бошқа мамлакатлар аэропортлар қуриши мумкин. Улар суверен жамғармалар яратиши мумкин. Улар университетлар, портлар, бизнес мавзелари ва махсус иқтисодий зоналар ташкил қилиши мумкин. Улар инвестициявий рағбатларни жорий қилишлари мумкин.
Улар бир зумда такрорлай олмайдиган нарса — бу география, капитал, институтлар, муносабатлар, маданият, инсон тармоқлари ва стратегик изчиллик ўртасидаги тўпланган ўзаро таъсирдир.
Қисмлардан нусха кўчириш нисбатан осон.
Тизимни такрорлаш эса ундай эмас.
Бу Қатар моделидан ўрганиш мумкин эмас дегани эмас. Бу сабоқларни янада фойдали қилади. Сабоқ Қатарга активма-актив тақлид қилиш эмас. Бу миллий имкониятлар бир-бирини қандай мустаҳкамлаши мумкинлигини тушунишдир.
Бу тамойил Қатардан кенгроқдир.
Миллий рақобатбардошлик тобора кўпроқ мамлакат нимага эга эканлигига эмас, балки унинг имкониятлари қанчалик самарали ҳамкорлик қилишига боғлиқ бўлиб бормоқда.
Қатар учун бу шуни англатадики, марказий стратегик вазифа энди шунчаки бошқа бир институт, бошқа бир лойиҳа ёки бошқа бир инвестицияни қўшиш эмас. Бу институтлар, лойиҳалар, инвестициялар ва одамлар ўртасидаги алоқаларни янада маҳсулдор қилишдир.
Агар энергетика саноатни мустаҳкамлай олса, капитал тадбиркорликни мустаҳкамлай олса, инфратузилма боғлиқликни мустаҳкамлай олса, боғлиқлик истеъдодларни жалб қилишни мустаҳкамлай олса, таълим инновацияларни мустаҳкамлай олса, инновациялар диверсификацияни мустаҳкамлай олса, маданият ва ҳаёт сифати мамлакатнинг одамларни жалб қилиш ва сақлаб қолиш қобилиятини мустаҳкамлай олса, унда тизим алоҳида активлар таъминлай олмайдиган сифатга эга бўла бошлайди.
Бу Қатарнинг халқаро бизнес ва стратегик марказ сифатидаги чуқурроқ тарихидир.
Унинг энг буюк стратегик активи бирор бир алоҳида институт, лойиҳа ёки ресурс эмас, балки ушбу имкониятлар биргаликда ишлаши натижасида яратилган тобора мураккаб тизим бўлиши мумкин.
Жаноб Алекс Матрссон — швед пракадемиги (амалиётчи олими) ва халқаро бизнес стратеги. У истиқболни кўра олувчи глобал етакчи, устоз, тадбиркор, катта маърузачи, тадқиқотчи ва таниқли халқаро бизнес маслаҳатчисидир. У Швецияда Халқаро бизнес стратегияси йўналиши бўйича биринчи рақамли битирувчи ҳисобланади. У глобал қиймат занжири бўйлаб бизнесларни бошлаш, юритиш ва бошқариш, шунингдек, инвесторлар, кичик ва ўрта бизнес, трансмиллий компаниялар, давлат идоралари, университетлар ва кўп тармоқли тадқиқот институтлари билан халқаро миқёсда ишлаш бўйича бой тажрибага эга. Сиёсат, бизнес стратегияси, саноат маркетинги, тижорат дипломатияси ва тадқиқотларни тижоратлаштириш билан боғлиқ стратегик масалаларни илгари суради. Олий таълим ҳақида гап кетганда, жаноб Матрссон тасодифий кашфиётлар (serendipity), инновациялар ва синергия яратиш кучига ишонади. Шу боис, ушбу тушунчалар биргаликда унинг билим тарқатиш борасидаги саъй-ҳаракатлари учун трамплин бўлиб хизмат қилади. У қатъий хусусиятга эга бўлган прагматик ёндашувни амалга оширади. У тизимли равишда асосий бизнес тушунчаларининг муваффақиятли етказилишини таъминлайди, шу билан бир вақтда талабаларнинг рефлексив фикрловчи бўлиб етишиш қобилиятини ривожлантиради. У талабаларга ўзларининг «энг замонавий» билимларини конструктив тарзда амалга ошириш имконини беришни мақсад қилган — токи улар ўзларининг маҳаллий жамоалари, минтақалари ва бутун дунё бўйлаб кенг жамият учун «ижтимоий» ва «иқтисодий» фаровонликни олдинга бошливчи бебаҳо фаровонлик манбаига айлансинлар. Унинг илмий фаолияти савдони рағбатлантириш, ривожланаётган бозорлар, бизнес барқарорлиги ва халқаролашишга тармоқли ёндашув атрофида бирлашади. Жаноб Алекс Матрссон Швециянинг жануби-шарқидаги соҳилбўйи Калмар шаҳридан келиб чиққан Матрссонлар сулоласи (The House of Matrsson) аъзосидир. Консерватив тамойилларга қатъий содиқ, билим, анъана ва бутун дунё бўйлаб умумий манфаатларга бағишланган. Ниҳоят, шахсий даражада унинг кенг кўламли қизиқишлари кўк китлар, араб отлари, классик мусиқа, ахлоқий капитализм, дин, маданият, Скандинавия мамлакатлари, Кўрфаз ҳамкорлик кенгаши минтақаси ва Марказий Осиё — хусусан, Қозоғистонни ўз ичига олади.