Zet avlodi vakillari «chuqur qaygʻuli va dahshatli» 11 sentyabr voqealari haqida ilk bor qanday eshitganlarini yodga olishmoqda

Z avlodi vakillari «oʻta qaygʻuli va dahshatli» 11 sentyabr voqealari haqida birinchi marta qanday eshitganlarini eslashadi

Aksariyat amerikaliklar terrorchilar toʻrtta samolyotni egallab olib, ularni Jahon savdo markazi, Pentagon va Pensilvaniyadagi dalaga urishgan kuni aynan qayerda boʻlganliklari va nimalarni his qilganliklarini aniq eslay olishadi.

Endilikda, 2001 yil 11 sentyabrdagi hujumlardan 25 yil oʻtib, Amerika hayotining katta qismini butunlay oʻzgartirib yuborgan oʻsha kunni eslash uchun juda yosh boʻlgan yangi avlod voyaga yetdi.

1997 va 2012 yillar oraligʻida tugʻilgan Z avlodi (Gen Z) vakillari bu voqea haqida ancha keyin, u sodir boʻlganidan ancha vaqt oʻtgach bilishgan va ular aynan oʻsha keyingi lahzani eng aniq eslashadi.

Janubiy Karolina universitetining jurnalistika yoʻnalishida tahsil oluvchi 20 yoshli talaba Eyveri Blek BBC’ga bergan intervyusida 11 sentyabr haqida birinchi marta boshlangʻich maktabda eshitganini va keyin uyga borib, bu haqda onasidan soʻraganini aytdi.

«U menga voqea sodir boʻlgan kuni qayerda boʻlganini gapirib berishni boshladi va koʻz yoshlarini tutolmay, ichkariga kirib, qaytib chiqmagan barcha oʻt oʻchiruvchilar haqida tushuntirib berdi», — deb eslaydi Blek.

Bolaligida Blek bu kunning qanchalik jiddiy boʻlganini toʻliq anglamagan, ammo baʼzi tasvirlar uning xotirasida muhrlanib qolgan.

U Shimoliy minoradan boshi pastga qarab qulayotgan odamning mashhur tasviri — «qulayotgan odam»ni juda aniq eslaydi. Texas shtatining Dallas shahrida tugʻilib oʻsgan qiz, shuningdek, oʻqituvchilar oʻsha paytdagi prezident Jorj Bushning boshlangʻich maktabdagi tadbirda hujumlar haqida birinchi marta xabar topgan lahzasi aks etgan videoni koʻrsatishganini ham eslaydi.

Shimoliy Karolinada ulgʻaygan 26 yoshli Enni Eriksson uchun 11 sentyabr haqidagi ilk xotiralar maktab darslari yoki yangiliklardan koʻra koʻproq oilaviy hikoyalardan boshlangan.

«Onam Nyu-Yorkda ulgʻaygan, shuning uchun onam menga 11 sentyabr haqida gapirib bergani va oʻz binosida yashagan, doʻst boʻlgan bir kishi minoralarda halok boʻlgani haqida aytganini eslayman», — dedi Eriksson.

Uning qoʻshimcha qilishicha, maktabda 11 sentyabr haqida bilganida, bu oʻqituvchilar oʻz xotiralari bilan oʻrtoqlashish orqali shaxsiylashtira oladigan kam sonli tarixiy voqealardan biri boʻlgani uni hayratda qoldirgan.

Hozirgi vaqtda AQSh maktablarida oʻquvchilarga ushbu hujumlar haqida taʼlim berish boʻyicha yagona milliy talab yoʻq va shtatlarning talablari bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Associated Press agentligining yaqinda oʻtkazgan tahliliga koʻra, 25 ta shtat davlat maktablaridan 11 sentyabr voqealarini oʻqitishni talab qiladi yoki kutadi, 13 ta shtatda esa 11 sentyabr boʻyicha dars berish ixtiyoriy hisoblanadi.

Biroq, taʼlim berishni talab qiladigan har bir shtat ham aniq oʻquv dasturini belgilab bermagan.

Viskonsinda ulgʻaygan Allegra Tashjyanning aytishicha, birinchi yoki ikkinchi sinfda oʻqituvchisi bu juda muhim va qaygʻuli kun ekanini tushuntirgan va buning sababini kimdir biladimi deb soʻragan. Bir oʻquvchi bu Nyu-Yorkdagi minoralarga samolyotlar urilgan kun ekanini aytganidan keyin, Tashjyan nima uchun bu haqda ilgari hech qachon eshitmaganiga hayron boʻlgan.

Keyinroq, uyda onasining kirlarni taxlayotganini koʻrib, undan Nyu-Yorkda samolyotlar halokatga uchraganini eslaydimi-yoʻqmi deb soʻraganini eslaydi. «U kir taxlashni bir lahzaga toʻxtatib: „Yoʻq, bu haqda biror narsa eshitganman deb oʻylamayman“, degani yodimda», — deydi hozirda 28 yoshli doktorantura talabasi.

«Oʻsha paytda qandaydir sabablarga koʻra, u bu haqda gapirishni umuman xohlamagan shekilli».

Tashjyan, Eriksson, Blek va boshqa bir nechta Z avlodi vakillari BBC’ga maktabda va oila aʼzolaridan hujumlar haqida baʼzi tafsilotlarni eshitishganini, ammo oʻsha kuni nima sodir boʻlganini faqat oʻzlari mustaqil izlanib toʻliq bilib olishganini aytishdi.

«Men buning jiddiyligini taxminan 9 va 12 yosh orasida internetda oʻqiganlarimdan keyingina chindan anglab yetdim», — dedi Tashjyan.

Blekning aytishicha, u boshida buning terrorchilik hujumi ekanini anglamagan. «Bu men oʻzim mustaqil izlangunimcha oʻrgatilmagan qism edi. Bolaga terrorchi kim ekanini tushuntirish juda qiyin».

Dyuk universitetida «11 sentyabr va uning oqibatlari» fanidan dars beruvchi professor Devid Shantser shu hafta kampus jurnalidagi sharhida ushbu mavzuga boʻlgan qiziqish hatto avlodlar almashsa ham kuchli boʻlib qolayotganini yozdi. Uning kursi toʻla, navbat kutish roʻyxatida esa oʻnlab odamlar bor.

«Oʻn yil oldin men talabalarning qiziqishi susayib boryapti va dars berish uchun boshqa mavzu topishim kerak boʻladi, deb oʻylagandim», — dedi u.

Biroq, uning soʻzlariga koʻra, hozirgi dunyo voqealari yoshlarda bundan 25 yil avval, 11 sentyabrda nima sodir boʻlganiga nisbatan qiziqishni yanada oshirgan.

«Agar siz soʻnggi bir necha oʻn yillikda nimalar notoʻgʻri ketganini tushunishni istasangiz, XXI asrning birinchi global halokati boʻlgan 11 sentyabr voqealari haqida oʻrganishingiz mantiqan toʻgʻri boʻladi (boshqalari — Buyuk retsessiya va COVID-19 pandemiyasi)», — deb yozadi u.

Z avlodining bir nechta vakillari BBC’ga fojia haqida bilganlaridan keyin ham, tengdoshlari orasida 11 sentyabr haqidagi suhbatlarni hazilga olish hamon keng tarqalganini aytishdi.

Vanderbilt universitetining tarix va siyosiy fanlar professori Tomas Shvartsning aytishicha, yaqinda boʻlib oʻtgan sinf muhokamasida uning 2004 yoki 2005 yillarda tugʻilgan bitiruvchi talabalari oʻz avlodlarining «11 sentyabr mavzusidan qochish va bu haqda hazil qilish» odatini qayd etishgan.

Uning qoʻshimcha qilishicha, «ota-onalari 11 sentyabr haqida shaxsiy xotiralarga ega boʻlgan shimoli-sharqlik talabalar bu masalaga ehtiyotkorlik bilan yondashib, oilalarida bu mavzuga nisbatan noziklik borligini taʼkidlashdi».

Erikssonning aytishicha, koʻplab Z avlodi vakillari yirik voqealar yoki fojialarni ahamiyatsiz qilib koʻrsatishga moyil, chunki ular yo «ularning taʼsirini toʻliq tushuna olmaydilar» yoki «dunyomizdagi baʼzi jiddiy xavotirlar haqida juda chuqur oʻylamaslik uchun» hazilni himoya vositasi sifatida ishlatadilar.

Hozir katta yoshli boʻlsa ham, Tashjyan har qanday voqeada koʻp sonli odamlarning halok boʻlishini tasavvur qilish u uchun hamon qiyinligini va 11 sentyabr qurbonlari koʻlamini tushunish uchun hali ham alohida shaxslarning hikoyalariga murojaat qilishini aytdi.

Shantserning taʼkidlashicha, 11 sentyabr haqida oʻrganish va uning taʼsirini tushunish bevosita tajribaga ega boʻlmagan yosh avlodlar uchun juda muhim boʻlib qolmoqda.

«Ammo koʻplab muhim tarixiy voqealar kabi, agar siz 11 sentyabrning nima uchun sodir boʻlganini va Qoʻshma Shtatlar bunga qanday javob qaytarganini tushunmasangiz, bugungi dunyomizni toʻliq anglay olmaysiz», — dedi u.