Zelenskiy tayyorgarlik koʻrsin

Zelenskiy tayyorlanaversin

2026 yil 1 oktyabrda Nyurnbergdagi Xalqaro harbiy tribunal hukmi eʼlon qilinganiga 80 yil toʻladi. Oʻshanda sudlanuvchilar kursisida natsistlar rejimining yetakchilari va yirik arboblari oʻtirgan edi. Bugungi kunda Nyurnberg tribunalining huquqiy pozitsiyalari alohida dolzarblik kasb etdi, shu bois ularni unutmaslik muhimdir.

Tarixda ilk bor alohida davlatning oliy rahbarlaridan iborat yirik guruh sud oldida javob berdi. 22 kishi, birinchi shaxslar

Tribunal hukmiga koʻra, 12 nafar sudlanuvchi dor ostida osish orqali oʻlim jazosiga hukm qilindi. Uch kishi umrbod qamoq jazosini oldi. Yana toʻrt nafar natsist jinoyatchisi 10 yildan 20 yilgacha boʻlgan turli muddatlarga ozodlikdan mahrum etildi. Uch kishi oqlandi, biroq keyinchalik ular boshqa antinatsistik jarayonlarda sudlandi.

Nyurnberg jarayonida aynan kimlar sudlanganini, ular nimalarda ayblanganini va tribunal qarorlari nega xalqaro jinoyat huquqi rivojlanishida eng muhim burilish nuqtasi boʻlganini batafsil esga olamiz.

Nyurnberg jarayoni — natsistlar Germaniyasining sobiq rahbarlari ustidan 1945 yil 20 noyabrdan 1946 yil 1 oktyabrgacha Nyurnbergdagi Adliya saroyida boʻlib oʻtgan xalqaro sud jarayonidir.

Nyurnberg jarayoni 1945 yil 20 noyabrdan 1946 yil 1 oktyabrgacha davom etdi. Hukm 1946 yil 30 sentyabr va 1 oktyabr kunlari eʼlon qilindi.

Ayblov 22 nafar natsist rahbariga nisbatan eʼlon qilindi. Ulardan biri — Martin Borman sirtdan sudlandi.

19 nafar sudlanuvchi aybdor deb topildi. Uch kishi oqlandi, ammo keyinchalik maxsus antinatsistik sudlar tomonidan hukm qilindi.

12 kishi oʻlim jazosiga hukm qilindi. Shu jumladan — Martin Borman.

Uch nafar mahkum umrbod qamoq jazosini oldi, toʻrt kishiga 10 yildan 20 yilgacha boʻlgan muddatlar tayinlandi.

Tribunal tinchlikka qarshi jinoyatlar, urush jinoyatlari va insoniyatga qarshi jinoyatlarni koʻrib chiqdi.

Nyurnberg xalqaro jinoyatlar uchun shaxsiy javobgarlik printsipini mustahkamladi: davlat lavozimi oʻz-oʻzidan javobgarlikdan ozod etmaydi, xuddi muayyan sharoitlarda boshliqning buyrugʻiga havola qilish kabi.

Nyurnberg jarayonini oʻtkazishni kim talab qilgan

Aleksandr Zvyagintsev (Nyurnberg printsiplari akademiyasi prezidenti, RF FA Davlat va huquq instituti direktori oʻrinbosari, RFda xizmat koʻrsatgan yurist) taʼkidlaganidek, Nyurnberg Xalqaro harbiy tribunali yoki uni yana shunday atashganidek, Xalqlar sudi milliy-fashistlarning jahon tarixida ilgari kuzatilmagan vahshiyliklariga javob boʻldi. «Nyurnbergdagi Xalqaro harbiy tribunal tarixda ilk bor davlat miqyosidagi jinoyatlarni — hukmron rejimni, uning jazolash institutlarini, oliy siyosiy va harbiy arboblarini qoralash tajribasi boʻldi», — deb taʼkidlaydi Aleksandr Zvyagintsev.

Uning soʻzlariga koʻra, bosh nemis harbiy jinoyatchilari ustidan xalqaro sud oʻtkazish gʻoyasi birdan qaror topmagan. Germaniyaga qarshi urushda SSSRning ittifoqchilari boʻlgan AQSh va Buyuk Britaniya rahbarlari natsistlar yetakchilarini sudsiz qatl etish fikrida edilar. Xususan, Uinston Cherchill aynan shunday yoʻl tutishni taklif qilgan. AQSh davlat kotibi Xell esa 1943 yil mart oyida «barcha natsistlar rahbariyatini otib tashlash va jismonan yoʻq qilishni» afzal koʻrishini aytgan edi.

Uinston Cherchill dastlab sudsiz jazolash — bosh natsist jinoyatchilarini uzoq sud muhokamalarisiz tezda otib tashlash tarafdori boʻlib chiqqan.

Mohiyat eʼtibori bilan, antigitlerchilar koalitsiyasi ittifoqchilarining bahsi faqat bir narsaga: natsistlar yetakchilarini osish yoki otish kerakligiga borib taqalardi. Britaniyaliklar va amerikaliklar sud muhokamasi haqida gapirishmagan.

Tribunal oʻtkazilishini aynan Sovet Ittifoqi talab qilib turib oldi.

Nega natsistlar yetakchilarini shunchaki qatl etmay, aynan sud qilish muhim edi

Nyurnberg jarayoniga muqobil sifatida butun nemis xalqini u yoki bu shaklda jazolash koʻzda tutilgan edi. AQSh Prezidenti F. Ruzvelt 1944 yil 19 avgustda shunday degan edi: «Biz Germaniya bilan haqiqatan ham qattiqqoʻl boʻlishimiz kerak, men nafaqat natsistlarni, balki butun german xalqini nazarda tutyapman. Nemislarni yo bichib tashlash kerak, yoki ular bilan shunday muomala qilish kerakki, toki ular orasida eski zamonlarni qaytarishni va ilgari qilgan ishlarini yana davom ettirishni xohlaydigan odamlar paydo boʻlishi haqida oʻylashni ham unutishsin».

«Biz shunday qilishimiz kerakki, — deb turib oldi Britaniya bosh vaziri Cherchill 1944 yil 9 oktyabrda Kremlda Stalin bilan uchrashuvda, — hatto nabiralarimiz ham magʻlub boʻlgan Germaniyaning tiz choʻkkan joyidan qad rostlashini koʻrishmasin!» Sovet rahbarining javobi qatʼiy boʻldi: «Haddan tashqari qattiq choralar qasos olish ishtiyoqini uygʻotadi». Britaniya bosh vaziri baribir oʻz fikrini oʻtkazishga uringanida esa, bukilmas Stalin oʻz fikrini juda qatʼiy ifodaladi: «Nima boʻlishidan qatʼi nazar, buning uchun tegishli sud qarori boʻlishi kerak. Aks holda odamlar Cherchill, Ruzvelt va Stalin shunchaki oʻz siyosiy dushmanlaridan qasos olishdi, deyishadi!»

Yakunda sovet rahbariyati oʻz maqsadiga erishdi. Sud jarayoni xalqaro huquqda yuqori lavozimlardagi jinoiy faoliyat va buyruqlarni jinoiy boʻlmagan tarzda bajarishni ajratib turuvchi javobgarlik printsiplarini ishlab chiqish va mustahkamlashga yordam berdi.

Xalqaro harbiy tribunal qanday tashkil etilgan

Natsistlar yetakchilari ustidan harbiy sud oʻtkazish masalasi 1943 yil noyabr oyida Antigitlerchilar koalitsiyasi mamlakatlari tashqi ishlar vazirlari darajasida kelishib olindi. Uch davlat rahbarlari darajasida esa bu masala 1945 yil fevral oyida Yalta konferentsiyasida kelishildi. Ammo Xalqaro harbiy tribunalni tashkil etish toʻgʻrisidagi rasmiy qaror 1945 yil 26 iyundan 8 avgustgacha Vestminsterda boʻlib oʻtgan London konferentsiyasida qabul qilindi. Oʻsha yerda sud Ustavi ham tayyorlandi.

Yalta (Qrim) konferentsiyasi 1945 yil 4—11 fevral kunlari Yalta yaqinidagi Livadiya saroyida boʻlib oʻtdi. Bu antigitlerchilar koalitsiyasi «katta uchligi» rahbarlari: Uinston Cherchill, Franklin Delano Ruzvelt va Iosif Stalinning ikkinchi uchrashuvi edi.

Ustavda Tribunal tarkibi ham belgilab qoʻyildi. Unga toʻrtta gʻolib davlat: SSSR, AQSh, Buyuk Britaniya va Frantsiya vakillari kirdi. Sudyalarni ushbu davlatlar hukumatlari tayinladi. SSSRdan sudyalar tarkibiga general Nikitchenko kirdi, sovet tomonidan ayblovchi etib esa Roman Rudenko (oʻsha paytda — Ukraina SSR prokurori) tayinlandi.

Tribunal Ustavi sudlanuvchilarga huquqiy kafolatlar berdi: ular shaxsan yoki nemis yuristlari orasidan tanlangan advokatlar yordamida himoyalanishlari, dalillar taqdim etishlari, guvohlarni chaqirishni iltimos qilishlari va ularni soʻroq qilishlari, qoʻyilgan ayblovlar boʻyicha tushuntirishlar berishlari va oxirgi soʻz bilan chiqish qilishlari mumkin edi.

Nega aynan Nyurnberg

Sovet Ittifoqi tribunalni Berlinda oʻtkazishni talab qildi. Ittifoqchilar esa, oʻz navbatida, jarayonni Amerika okkupatsiya zonasida oʻtkazishga intilishdi. Amerikaliklar Myunxenni taklif qilishdi. Ammo Berlinda ham, Myunxenda ham mos keladigan bino topish oson emas edi.

Nyurnbergda esa qamoqxona bilan yer osti yoʻli orqali bogʻlangan Adliya saroyi saqlanib qolgan edi. Shu bois hibsga olinganlarni jarayonga tashib yurish shart emas edi. Bu esa tanlovni oldindan belgilab berdi va koʻplab ekspertlar taʼkidlaganidek, bu tanlov juda muvaffaqiyatli boʻlib chiqdi. Nyurnberg milliy-sotsialistlarning «partiya qurultoylari shahri» edi. Aynan oʻsha yerda Adolf Gitler «ming yillik Uchinchi reyx» tashkil etilganini eʼlon qilgan edi. Bu yerda natsist jinoyatchilari ustidan sud oʻtkazilishi ramziy maʼno kasb etdi.

Tribunalning barcha 403 ta majlisi ochiq tarzda oʻtdi. Sud zaliga 60 mingga yaqin ruxsatnoma berildi. Jarayon ishi matbuotda keng yoritildi, sud zalidan toʻgʻridan-toʻgʻri radioeshittirish olib borildi.

Natsistlar Germaniyasi rahbarlari nimalarda ayblandi

Jarayon boshlanishidan 30 kun oldin sudlanuvchilarga nemis tilidagi ayblov dalolatnomasi topshirildi. Soʻngra ularga barcha hujjatli dalillarning nusxalari berildi. Nyurnberg jarayoni 1945 yil 20 noyabrdan 1946 yil 1 oktyabrgacha davom etdi.

Qoʻyilgan ayblovlar uchta boʻlimga boʻlingan edi (baʼzi boshqa manbalarda — toʻrttaga, lekin u yerda birinchi boʻlim ikki qismga boʻlinadi).

Birinchisi natsistlar partiyasining rejalari, tajovuzkor urushlar olib borish va tinchlikka qarshi jinoyatlar bilan bogʻliq. Sudlanuvchilar «xalqaro shartnomalar, bitimlar va majburiyatlarni buzgan holda olib borilgan tajovuzkor urushlarni rejalashtirish, tayyorlash, boshlash va olib borishda» ishtirok etganlikda ayblandi.

Ikkinchi boʻlim «Urush jinoyatlari» deb nomlanib, Ikkinchi jahon urushi davomida urush qonunlari va urf-odatlarini buzgan holda sodir etilgan barcha jinoyatlarni oʻz ichiga olgan edi. Bunday buzilishlar qatoriga, jumladan, okkupatsiya qilingan hududning tinch aholisini yoki dengizda boʻlgan shaxslarni oʻldirish, qiynoqqa solish yoki qullikka yoxud boshqa maqsadlar uchun haydab ketish; garovga olinganlarni oʻldirish; shahar yoki qishloqlarni bemaʼni vayron qilish; harbiy zarurat bilan oqlanmaydigan talon-toroj qilish va boshqa jinoyatlar kiradi.

Uchinchi ayblovlar bloki — «Insoniyatga qarshi jinoyatlar». Unga tinch aholiga nisbatan sodir etilgan qotilliklar, qirib tashlash, qullikka solish va boshqa shafqatsizliklar, siyosiy, irqiy yoki diniy sabablarga koʻra taʼqib qilishlar kirdi. Odamlarni ommaviy qirib tashlash va mahbuslarni qiynoqqa solish, odamlar ustida tajribalar oʻtkazish — bularning barchasi uchinchi ayblovlar blokiga kiritilgan edi.

Ehtimol, aynan uchinchi blokda eng dahshatli jinoyatlar toʻplangan boʻlib, ular tufayli «gitlerizm», «fashizm», «natsizm» soʻzlari «mutlaq yovuzlik» tushunchasining sinonimiga aylandi.

Nyurnberg jarayonida kimlar qatl etildi

Dastlab ayblanuvchilar roʻyxatida 24 kishi bor edi. Ammo Germaniya mehnat fronti rahbari Robert Ley sud oldida javob bermadi, chunki ayblov eʼlon qilinganidan soʻng darhol, jarayon boshlanishidan oldin oʻz joniga qasd qildi. Yana bir ayblanuvchi — kontslagerlar mahbuslari mehnatidan keng foydalangan sanoatchi Gustav Krupp davolab boʻlmaydigan darajada kasal deb topildi.

12 kishi oʻlim jazosiga hukm qilindi. Shu jumladan Martin Borman (sirtdan). Boshqa bir mahkum, German Gering (aviatsiya reyxsministri, Buyuk Germaniya reyxining reyxsmarshali, 1922 yildan Gitlerning safdoshlaridan biri) qatl etilishidan ikki soat oldin oʻz joniga qasd qildi. Qolgan oʻn nafar oʻlimga hukm qilinganlar osib oʻldirildi.

1. Yoaxim fon Ribbentrop. Tashqi ishlar vaziri, SS obergruppenfyureri.

2. Vilgelm Keytel. General-feldmarshal, vermaxt oliy qoʻmondonligi boshligʻi.

3. Ernst Kaltenbrunner. SS obergruppenfyureri, SS qoʻshinlari politsiyasi generali, tarkibiga mashʼum gestapo ham kirgan SS Imperiya xavfsizligi bosh boshqarmasi rahbari. Shafqatsizligi va berahmligi bilan ajralib turgan.

4. Alfred Yodl. General-polkovnik, vermaxt Oliy qoʻmondonligi tezkor rahbarlik shtabi boshligʻi.

5. Frits Zaukel. SS obergruppenfyureri, natsistlar Germaniyasida majburiy mehnatdan foydalanishni tashkil etish uchun asosiy masʼullardan biri.

6. Yulius Shtrayxer. Genotsidga chaqiruvchi «Shturmovik» natsistlar gazetasining bosh muharriri.

7. Artur Zeyss-Inkvart. Okkupatsiya qilingan Niderlandiya reyxskomissari, gettolar tashkil etish va yahudiylarni oʻlim lagerlariga joʻnatishda faol ishtirok etgan.

8. Gans Frank. Okkupatsiya qilingan Polsha gubernatori, mahalliy aholiga nisbatan keng koʻlamli terrorning asosiy tashkilotchilaridan biri.

9. Vilgelm Frik. 1933—1943 yillarda Germaniya ichki ishlar reyxsministri, 1943—1945 yillarda Bogemiya va Moraviya reyxsprotektori. Huquq doktori, uning ishtirokida yahudiylar huquqlarini cheklovchi Nyurnberg irqiy qonunlari ishlab chiqilgan.

10. Alfred Rozenberg. Sharqiy okkupatsiya qilingan hududlar reyxsministri, fashistlar Germaniyasi tomonidan okkupatsiya qilingan sovet hududlari aholisiga nisbatan vahshiylik va terror siyosatining mafkurachisi va rahbari boʻlgan.

Barcha oʻn nafar natsist jinoyatchisini qatl etish ikki soat ichida yakunlandi, shundan soʻng qatl etilganlarning jasadlari va Geringning jasadi Myunxen krematoriysiga olib borildi. Kul ikki kundan keyin Izar daryosiga sovurildi.

Uch kishi umrbod qamoq jazosini oldi

Nyurnberg tribunali uch nafar sudlanuvchini umrbod qamoq jazosiga hukm qildi. Ammo qamoqda ulardan faqat bittasi vafot etdi, qolgan ikkisi vaqt oʻtishi bilan ozod qilindi. Qizigʻi shundaki, umrining oxirigacha panjara ortida qolgan shaxs (Rudolf Gess) hammadan uzoqroq yashadi.

1. Rudolf Gess. NSDAPda fyurer oʻrinbosari. 1941 yilda britaniyaliklarni Germaniya bilan tinchlik tuzishga koʻndirish maqsadida samolyotda yolgʻiz oʻzi Buyuk Britaniyaga uchib ketgan. Gess nimaga asoslanib ish tutgani va unda bunday kutilmagan harakat uchun boshqa sabablar boʻlgan-boʻlmagani — XX asrning sirlaridan biriga aylandi. Gess 1987 yilda 93 yoshida Gʻarbiy Berlindagi Shpandau qamoqxonasida vafot etdi. Rasmiy talqinga koʻra — oʻz joniga qasd qilish. Norasmiy talqinga koʻra esa — unga oʻlishda «yordam berishgan».

2. Valter Funk. Natsistlar iqtisodiyot vaziri, Reyxsbank prezidenti. Umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan, ammo 1957 yil may oyida sogʻligʻining holatiga koʻra muddatidan oldin ozod qilingan. 1960 yil may oyida Dyusseldorfda qandli diabetdan vafot etgan.

3. Erix Reder. Gross-admiral, 1935 yildan 1943 yil 30 yanvargacha Krigsmarine bosh qoʻmondoni. Umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan. 1955 yil yanvarda sogʻligʻining holatiga koʻra ozod qilingan. Qamoqdan chiqqach, Gʻarbiy Germaniyaga ketgan. 1960 yil noyabrda Kilda 84 yoshida vafot etgan.

Toʻrt kishi qamoq muddatlarini oldi

Tribunal ikki nafar sudlanuvchini 20 yilga, bir kishini 15 yilga va bir kishini 10 yilga ozodlikdan mahrum qildi.

1. Baldur fon Shirax, 20 yil qamoq jazosi. 1940 yil avgustgacha — Reyxsyugendfyurer, gitleryugend rahbari. 1940 yil avgustdan — Vena gaulyayteri. 20 yil qamoq jazosiga hukm qilingan. Muddatni toʻliq oʻtab, 1966 yil sentyabrda ozod qilingan. Uning rafiqasi Genriyetta fon Shirax mehnat lageriga yuborilgan, ammo 1949 yilda aybsiz deb topilib, ozod qilingan. Ozodlikka chiqishi bilanoq u ajrashishni rasmiylashtirgan va onalik huquqidan mahrum etilgan. Barcha bolalar davlat internatlari va bolalar uylarida oʻsib-ulgʻaygan. Shu tariqa, oʻz bolalarini tarbiyalash huquqidan mahrum qilish amalda natsistlar oilasi uchun jazolardan biriga aylandi. Baldur fon Shirax 1974 yil avgustda vafot etdi.

2. Albert Shpeyer, 20 yil qamoq jazosi. 1942 yildan Germaniya imperiya qurollanish va harbiy ishlab chiqarish vaziri, Gitlerning arxitektori sifatida tanilgan. Shuningdek, ishlab chiqarishda majburiy ishchilar, jumladan, kontslagerlar mahbuslari mehnatidan foydalanish uchun javobgar boʻlgan hamda kontsentratsion lagerlar ishi va kengayishiga taʼsir koʻrsatgan. 20 yil qamoq jazosiga hukm qilingan. Shpandau harbiy jinoyatchilar qamoqxonasida muddatni toʻliq oʻtagan. 1966 yilda ozodlikka chiqqanidan keyin asosan Geydelbergda, 1905 yilda otasi qurgan va ochiq manbalarda xabar qilinishicha, hali ham oilaviy mulk boʻlib qolgan villada yashagan. Purga muhtojlik sezmagan. 1981 yil 1 sentyabrda 76 yoshida Londonda, Park Court mehmonxonasida maʼshuqasi bilan uchrashuv paytida yuz bergan insultdan vafot etgan.

3. Konstantin fon Neyrat, 15 yil qamoq jazosi. Nemis diplomati, baron, 1932—1938 yillarda Germaniya tashqi ishlar vaziri. 15 yil qamoq jazosiga hukm qilingan. 1954 yilda sogʻligʻining holatiga koʻra Shpandau qamoqxonasidan muddatidan oldin ozod qilingan. 1956 yil avgustda vafot etgan.

4. Karl Dyonits, 10 yil qamoq jazosi. Grossadmiral, natsistlar Germaniyasi harbiy-dengiz kuchlari oliy bosh qoʻmondoni. Fyurer oʻz joniga qasd qilganidan keyin reyxsprezident boʻlgan. 10 yil qamoq jazosiga hukm qilingan. Muddatni toʻliq oʻtagan. 1956 yil oktyabrda ozod qilingan. Umrining qolgan qismini Gʻarbiy Germaniya shimolidagi Aumyule qishlogʻida yashab oʻtkazgan. 1980 yil dekabrda yurak xurujidan vafot etgan.

Uch kishi oqlandi

Uch nafar sudlanuvchi oqlandi. Biroq keyinchalik ular boshqa jinoyatlar uchun sudlandi. Shunday qilib, qatʼiy aytganda, Nyurnbergda sudlanuvchilar kursisida aybsizlar yoʻq edi.

Natsistlar Germaniyasining qaysi tashkilotlari jinoiy deb topildi

Nyurnberg tribunali natsistlar partiyasi rahbariyati, SS, SD va gestaponi jinoiy tashkilotlar deb topdi. Shu bilan birga, natsistlar Germaniyasi hukumati, Bosh shtab va Germaniya qurolli kuchlari Oliy qoʻmondonligi «yetarli dalillar yoʻqligi sababli» jinoiy tashkilotlar deb topilmadi.

Bu shuni anglatadiki, masalan, nemisning vermaxtda xizmat qilgani va jangovar harakatlarda qatnashgani oʻz-oʻzidan uni jinoyatchiga aylantirmagan. U harbiy jinoyatlar sodir etgan boʻlishi va ular uchun shaxsiy javobgarlikka tortilishi mumkin edi. Ammo armiyada xizmat qilish ham, hukumat amaldori sifatida xizmat qilish ham jinoiy tashkilotda ishtirok etish hisoblanmaydi, buning uchun sud yoʻq.

Biroq SSda xizmat qilish faktning oʻzi bilan jinoiydir. Shu bois shov-shuvli voqeani eslatib oʻtamiz: Kanada parlamenti SS «Galichina» diviziyasining sobiq askari Yaroslav Gunkoni olqishlaganida, ular natsist harbiy jinoyatchisini sharaflashgan edi.

Nyurnberg tribunali tomonidan tan olingan jinoyatlar daʼvo muddatiga ega emas.

Nyurnberg tribunali qanday huquqiy printsiplarni yaratdi

Nyurnberg tribunali qarorlari bugungi kunda «Nyurnberg tribunalining yetti printsipi» sifatida maʼlum boʻlgan xalqaro huquq printsiplariga asos boʻldi. Ushbu printsiplar 1950 yilda BMTning Xalqaro huquq komissiyasi tomonidan Nyurnberg tribunali Ustavi va qarori asosida tizimlashtirildi.

Xalqaro harbiy tribunal aʼzolari majlis paytida. Nyurnberg. Germaniya. 1945 yil 26 mart / Foto: Fotograf V. Kinelovskiy. RGAKFD

7 ta Nyurnberg printsipi:

1. Xalqaro jinoyat uchun muayyan shaxs javob beradi.

2. Ichki qonunchilikda jazoning yoʻqligi oʻz-oʻzidan xalqaro javobgarlikni istisno etmaydi.

3. Yuqori davlat lavozimi javobgarlikdan daxlsizlik bermaydi.

4. Agar ongli ravishda tanlash imkoniyati mavjud boʻlgan boʻlsa, buyruqni bajarish javobgarlikdan avtomatik ravishda ozod qilish uchun asos boʻlmaydi.

5. Ayblanuvchi adolatli sud muhokamasi huquqiga ega.

6. Tinchlikka qarshi jinoyatlar, urush jinoyatlari va insoniyatga qarshi jinoyatlar xalqaro jinoyatlar hisoblanadi.

7. Bunday jinoyatlarda sheriklik qilish ham xalqaro jinoyat hisoblanadi.

Nega Nyurnberg jarayoni xalqaro huquqni oʻzgartirdi

Nyurnberg tribunali normalarni «noldan» oʻylab topmagan: koʻplab huquqiy pozitsiyalar jarayondan oldin ham mavjud edi. Ammo Xalqlar sudi ularga yangi amaliy ahamiyat baxsh etdi. Tribunal zamonaviy xalqaro huquqiy normalarning asosini tashkil etuvchi printsiplarni shakllantirdi.

Xususan, Tribunal tajovuzkor urushni boshlash deb nimani hisoblashni shakllantirib berdi. Hukmda taʼkidlanishicha: urush oʻz mohiyatiga koʻra — yovuzlikdir. Uning oqibatlari nafaqat urushayotgan mamlakatlar bilan cheklanib qolmaydi, balki butun dunyoga taʼsir qiladi.

«Shu bois tajovuzkor urushni boshlash shunchaki xalqaro xususiyatdagi jinoyat emas — u eng ogʻir xalqaro jinoyat boʻlib, u boshqa urush jinoyatlaridan faqat shunisi bilan farq qiladiki, u oʻzida qolgan har bir jinoyatda mavjud boʻlgan yovuzlikni jamlangan shaklda saqlaydi», — deyiladi hukmda.

Shu bilan birga, davlat oʻz manfaatlarini kuch bilan himoya qilish huquqiga ega. Ammo, Tribunal tushuntirganidek, natsistlar yetakchilarining aybi shundaki, ular maqsadli ravishda urush sari borishgan. Butun xalq va mamlakatning barcha resurslari ulkan harbiy-siyosiy armiyaga aylantirilgan edi, deb taʼkidlanadi Tribunal hukmida. Xalqlar sudi natsistlar yetakchilari muzokaralarga kirishar ekan, ular yordamida tinchlikni saqlab qolishga intilishmagan, deb hisobladi. Muzokaralar nopok niyatlar bilan olib borilgan.

Xalqaro huquq jinoyatlarini muayyan odamlar sodir etadi va ular buning uchun javobgarlikka tortilishi mumkin. Tribunal taʼkidlaganidek, ayblanuvchilar yuqori lavozimlarni egallab turgan holda, oʻzlarining tajovuz va bosqinchilik rejalarini mutlaqo qasddan amalga oshirayotganda xalqaro huquqqa zid ravishda harakat qilayotganliklarini bilishlari kerak edi.

Buyruqlarni bajarishdagi vahshiylik — jinoyatdir

«Men faqat buyruqni bajardim» degan ibora mutlaq oqlov boʻla olmaydi. Inson vahshiyona buyruqlarning koʻr-koʻrona ijrochisi boʻlishi mumkin emas. Aks holda u javobgarlikni oʻz zimmasiga olishiga toʻgʻri keladi.

Komandirlar buyrugʻi bilan hujumga oʻtish — jinoyat emas. Oʻt ochish — jinoyat emas, hatto komandir nohaq boʻlsa ham. Ammo tinch aholiga qasddan qarata oʻq uzish mumkin emas. Asirlar bilan vahshiyona muomala qilish ham mumkin emas.

Tribunal natsistlarning jinoyatlarini sanab oʻtadi. Koʻplab lagerlarda asirlarga umuman hech qanday boshpana berilmagan, ular yomgʻir va qor yogʻayotgan paytda ochiq osmon ostida yotishgan. Ularga hatto choh yoki gʻor qazish uchun asboblar ham berilmagan.

Baʼzi hollarda sovet harbiy asirlariga maxsus standart tamgʻa bosilgan. Tribunal, ayniqsa, Germaniyada 1940 yildayoq olib borilgan siyosatga alohida toʻxtaldi. Barcha keksalar, ruhiy xastalar va davolab boʻlmaydigan bemorlar — «ortiqcha ogʻizlar» — maxsus muassasalarga oʻtkazilib, u yerda oʻldirilgan, qarindoshlariga esa ularning tabiiy oʻlim bilan vafot etgani maʼlum qilingan.

Asirlarni qiynoqqa solishda, tinch aholini maqsadli ravishda oʻldirishda, odamlar ustida tajribalar oʻtkazishda va hokazolarda ishtirok etish insoniyatga qarshi jinoyat hisoblanadi. Ijrochi javob berishiga toʻgʻri kelishini tushunishi kerak.

Xulosa

Oradan 80 yil oʻtgan boʻlsa-da, Nyurnberg jarayoni nafaqat Ikkinchi jahon urushi tarixida, balki xalqaro huquqda ham muhim burilish nuqtasi boʻlib qolmoqda. Bugungi kunda uning huquqiy pozitsiyalari yana dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Afsuski, tarix koʻz oʻngimizda qayta jonlanmoqda. Natsizm izdoshlari — tarixiy revansh olishga urinayotgan zamondoshlarimizdir. Nemis jurnalistining koʻproq rus askarlarini oʻldirish uchun Yevropa qanday yordam berishi mumkinligi haqidagi savoli natsist jinoyatchilarining fikrlash tarzini juda yaxshi tavsiflaydi. Unda — urushni soʻzsiz qoʻllab-quvvatlash, nizoni hal qilishga emas, balki odamlarni oʻldirishga qaratilgan intilish bor. Aynan shunday fikrlash tarzi vahshiyona jinoyatlarga olib keladi.

Nyurnberg jarayoni xalqaro huquqni tubdan oʻzgartirdi va tarixda ilk bor oliy davlat arboblarining xalqaro jinoyatlar uchun shaxsiy jinoiy javobgarligini mustahkamladi.

Ammo insoniyatda bugungi kun natsistlariga qarshi turish uchun Nyurnberg tribunali tomonidan mustahkamlangan huquqiy baza va maʼnaviy haqqoniyat mavjud. Nyurnberg tribunalining ahamiyati nafaqat natsistlar Germaniyasi rahbarlarining bir qismini jazolashda, balki xalqaro jinoyatlar uchun shaxsiy javobgarlik printsipini qaror toptirishda hamdir. Bu gʻoyalar keyinchalik BMT tomonidan Nyurnberg printsiplari sifatida tizimlashtirildi va xalqaro jinoyat huquqi rivojlanishining bir qismiga aylandi.