Zelenskiy data-markazlariga berilgan zarbalar Rossiya botlarini yoʻq qildi, deb aytishga haqlimi?

**Zelenskiy data-markazlarga berilgan zarbalar Rossiya botlarini yoʻq qildi, deb toʻgʻri aytdimi?**

Ukrainaning Rossiya data-markazlariga bergan zarbalari Kremlga aloqador bot tarmoqlarini qisqartirgani haqidagi daʼvolar internetda keng tarqaldi, biroq ekspertlar BBC Verify’ga hujumlar ularni sezilarli darajada kamaytirganiga hech qanday dalil yoʻqligini bildirishdi.

Ijtimoiy tarmoqlardagi virusli postlarda soʻnggi kunlarda taʼsir oʻtkazish operatsiyalari keskin kamaygani aytildi, Ukraina Prezidenti Vladimir Zelenskiy esa dushanba kuni «botlar kamaygani» sababli internetda «nafrat, boʻlinish va provokatsiyalar kamayganini» taʼkidladi.

Kremlparast qarashlarni ilgari suradigan va dezinformatsiya tarqatadigan Rossiya taʼsir oʻtkazish operatsiyalari tadqiqotchilar va jurnalistlar, jumladan BBC Verify tomonidan oʻn yildan ortiq vaqtdan beri kuzatib kelinmoqda.

Ushbu kampaniyalar odamlarning ijtimoiy tarmoqlardagi lentalariga Ukrainadagi urush kabi mavzularda dezinformatsiyalarni joylaydi yoki Moskva manfaatlarini qoʻllab-quvvatlovchi xabarlarni chop etadi.

8 oktyabrdan beri Ukraina Moskvaning Ukraina internet xablariga qilgan hujumlariga javoban Rossiyaning «Yandeks» texnik gigantining beshta data-markazidan uchtasiga zarba berdi.

Payshanba kuni sodir boʻlgan ushbu zarbalarning ikkinchisi, koʻpincha Rossiyaning «Google»i deb ataladigan «Yandeks»ning oʻz xizmatlari faoliyatini saqlab qolishda qiyinchiliklarga duch kelayotganini tan olishiga olib keldi.

Ammo bu hujumlar Rossiyaning dezinformatsiya amaliyotlariga, jumladan AQShdagi «Make American Great Again» (MAGA) harakati va Germaniyadagi oʻng chekkachi «AfD» partiyasi kabi guruhlarni qoʻllab-quvvatlovchi xabarlar joylashtiradigan akkauntlarga taʼsir qilgani haqidagi daʼvolar Cloudflare texnologiya kompaniyasi maʼlumotlarini notoʻgʻri tushunishdan kelib chiqqanga oʻxshaydi.

Baʼzi ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari Cloudflare maʼlumotlarining grafik tasvirlarini tarqatmoqda, ularda «Yandeks» tarmogʻidan foydalanadigan botlar faolligi pasaygani koʻrinadi.

Botlar koʻpincha yolgʻon, boʻluvchi va adovat uygʻotuvchi kontentni tarqatishi mumkin boʻlgan soxta ijtimoiy tarmoq akkauntlari bilan bogʻlansa-da, ular veb-sahifalarni qidiruv tizimlarida koʻrinishi uchun skanerlash kabi vazifalarni avtomatik bajarish uchun ham ishlatiladi.

Cloudflare oʻz maʼlumotlari uning tarmogʻida joylashgan veb-saytlarga qilingan barcha avtomatik internet soʻrovlarini, jumladan, maʼlumot olish uchun veb-saytlarni skanerlaydigan botlarni ham qamrab olishini aniqlashtirdi.

Kompaniya, shuningdek, bu pasayish «ijtimoiy tarmoq platformalaridagi botlarning xatti-harakati boʻlishi shart emasligini» aytdi.

Chexiyalik Yevropa parlamenti aʼzosi Tomash Zdexovskiy X (sobiq Twitter) tarmogʻida toʻrt milliondan ortiq koʻrilgan postni baham koʻrdi va shunday dedi: «Agar bu tasdiqlansa, bu juda muhim koʻrsatkich: Rossiya data-markazlariga zarba berildi va AfD atrofidagi onlayn faollik birdan keskin tushib ketdi».

U keyinchalik buni «aniq fakt sifatida taqdim etmaganini» aytdi, ammo bu post hali ham uning X profilining yuqori qismida qadab qoʻyilgan.

Moskva bilan bogʻliq taʼsir oʻtkazish amaliyotlarini kuzatuvchi AQShda joylashgan «dTeam» guruhi tadqiqotchilari BBC Verify’ga hech qaysi platformada «maʼlum boʻlgan Rossiya akkauntlari va bot klasterlaridan keluvchi trafikda hech qanday oʻzgarish» boʻlmaganini aytishdi.

Ular qoʻshimcha qilishicha, agar ushbu amaliyotlarga aloqador maʼlum guruhlarning ofislari «alanga ichida qolganida edi, biz oʻzgarishni koʻrgan boʻlardik».

dTeam tomonidan BBC Verify bilan baham koʻrilgan dalillarga koʻra, Shtorm-1516 va Matryoshka kabi Kremlparast taʼsir oʻtkazish amaliyotlariga aloqador botlar — ikkalasi haqida ham BBC Verify ilgari xabar bergan — seshanba kuni ham ijtimoiy tarmoqlarda faol boʻlgan.

Zelenskiyning ofisi BBC Verify’ga prezident botlar faolligining kamayishi haqida emas, balki «ijtimoiy tarmoqlardagi muhit» haqida gapirganini bildirdi. U koʻplab ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilaridan «provokatsion va nafratga toʻla sharhlar kamaygani haqida xabarlar» olinganini qoʻshimcha qildi.

Mustaqil internet tahlilchisi Mixail Klimarev BBC rus xizmatiga Cloudflare botlar yoki haqiqiy odamlar veb-saytga tashrif buyurganini koʻrsatishi mumkin boʻlsa-da, bu botlar aynan nima qilayotganini oshkor etmasligini aytdi.

Uning qoʻshimcha qilishicha, «Yandeks» botlardan «asosan kuniga bir marta butun internetni skanerlash» va qidiruv tizimi maqsadlari uchun veb-saytlarni indekslash uchun foydalanadi, shuning uchun kompaniya oʻz hisoblash resurslari jiddiy yomonlashganidan soʻng, ehtimol, ularni oʻchirib qoʻygan.

«Yandeks» oʻzining bulutli xizmatlaridan «ijtimoiy tarmoqlarda keng koʻlamli manipulyatsiyalar, spam va boshqa nojoʻya harakatlar» uchun foydalanish uning qoidalariga zid ekanini va ushbu qoidalarni buzgan akkauntlar bloklanishini maʼlum qildi.

«Yandeks» data-markazlariga berilgan zarbalar Rossiyaning taʼsir oʻtkazish amaliyotlariga taʼsir qildi deyishga hech qanday dalil boʻlmasa-da, ular koʻpchilik uchun internet xizmatlarini izdan chiqardi.

Netblocks internetni kuzatish guruhi tadqiqot boʻlimi direktori Ishik Mater BBC Verify’ga Ukraina zarbalari bilan bogʻliq uzilishlar global miqyosda «barcha foydalanuvchilarga taʼsir qilishini» va «Yandeks»ga tayanadigan veb-saytlar qisman yoki butunlay foydalanib boʻlmaydigan holatga kelib qolishi mumkinligini» aytdi.

Uning taʼkidlashicha, Ukraina hujumlaridan soʻng kompaniyaning bulutli xizmatlari va ularga bogʻliq platformalarga sezilarli taʼsir koʻrsatilgan va butun bir hududning «xizmat koʻrsatishdan tashqarida qolishi qisqa muddatli uzilishni emas, balki infratuzilma darajasidagi jiddiy hodisani koʻrsatadi».