Yomgʻir chaqiruvchilar: Bulutlarga ishlov berishda qoʻllaniladigan dronlar

**Yomgʻir chaqiruvchilar: Bulutlarga urugʻ sepish uchun ishlatiladigan dronlar**

**Yomgʻir chaqiruvchi dronlardan bu yil Alyaskada foydalanildi**

23 avgust kuni Kuper Friman tepasidagi bulutlar yomgʻir yogʻdirish uchun kumush birikmasi bilan toʻldirilayotganidan mutlaqo bexabar edi.

Alyaskaning Homer shahrida yashovchi minglab boshqa aholi ham San-Frantsiskodagi Rainmaker startapi ushbu hududda bulutlarga urugʻ sepish texnologiyasidan foydalangan holda tajriba oʻtkazganini bilmas edi.

Kompaniyaning taʼkidlashicha, u uch soat ichida osmonda 19 million AQSh galloni hajmida suv hosil qilgan.

Ob-havoni oʻzgartirishning ushbu usuli 80 yildan ortiq tarixga ega boʻlib, unda muz kristallari hosil boʻlishi uchun bulutlarga kumush iodid kabi birikmalarni tarqatishda samolyotlar va dronlardan foydalaniladi. Bu kristallar vaqt oʻtishi bilan kattalashib, pastdagi haroratga qarab yomgʻir yoki qor koʻrinishida yerga tushadi.

Aslida, bulutlarga urugʻ sepish bulutlar ichidagi suv bugʻlarining kondensatsiyalanishi tabiiy jarayonini tezlashtiradi. Soʻngra tortishish kuchi ushbu kristallarni yerga olib tushadi. Ammo bu texnologiya Alyaska kabi togʻli yoki sovuq hududlar kabi ideal iqlim sharoitlarini talab qiladi.

Biologik xilma-xillik markazining Alyaska boʻyicha direktori Friman nafaqat Homer aholisi ushbu tajribalar haqida keng xabardor qilinmaganidan xavotirda. U, shuningdek, bulutlarga nima chiqarilganiga shubha bilan qaraydi va bu aholi hamda ularning yashash muhiti uchun qanchalik xavfsiz boʻlganini savol ostiga oladi.

"Ushbu kumush iodid atrof-muhitga taʼsir qilmaganini tasdiqlovchi biror bir keyingi monitoring oʻtkazilgani koʻrinmayapti", deydi u.

Friman qoʻshimcha qiladi: "Bunday urugʻ sepishni amalga oshirish uchun kompaniyaning kelishi suv muammolarimizni hal qilmaydi va bu suvni tejash bilan bogʻliq dolzarb muammolarni hal qilishdan chalgʻituvchi omildek tuyuladi".

Suv xavfsizligi bilan bogʻliq qiyinchiliklar yuzasidan xavotirlar ortib bormoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Antoniu Guterrish iyul oyida "dunyomiz chuchuk suvni u qayta tiklanishidan koʻra tezroq isteʼmol qilmoqda" deb aytdi va bu soʻnggi besh yil global daryolar uchun eng qurgʻoqchil davr boʻlgani haqidagi hisobotlarga hamohangdir.

Bulutlarga urugʻ sepish texnologiyasi yechimning faqat kichik bir qismi boʻlishi mumkin, chunki u yomgʻirli boʻronlarni hosil qilmaydi. Masalan, Rainmaker kompaniyasining 19 million galloni 100 kvadrat mil maydonda taxminan 0,01 dyuymli yomgʻirga teng.

Shunday boʻlsa-da, 50 dan ortiq mamlakat ob-havoni oʻzgartirish dasturlarini ishlab chiqmoqda va koʻplab startaplar yomgʻir yogʻdirishga moʻljallangan tizimlarni yaratmoqda.

Ushbu yangi soha qanchalik istiqbolli va ilgʻor boʻlib borayotgan boʻlsa, bu kompaniyalar hali ham xavfsizlik va samaradorlik borasidagi murakkab savollarga duch kelmoqda, bu esa ularning bulutlarga nima sepishi va buni qanday amalga oshirishiga nisbatan yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda.

Rainmaker asoschisi va bosh direktori Avgustus Doriko oʻz kompaniyasi kumush iodid birikmasidan foydalanishi oqibatlari haqidagi savollarga javob berishga tayyor. Undan kimyoviy xavfsizlik haqida koʻp marta soʻrashgani aniq.

Uning aytishicha, Rainmaker ushbu kumush shaklini har bir parvoz uchun 20 grammdan chiqaradi va u minglab kvadrat kilometr maydonga tarqaladi. "Buning natijasida yerdagi kontsentratsiyaning ortishi kvadrilliondan bir ulushni tashkil etadi, bu FDA [Oziq-ovqat va dezinfektsiya vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi] tomonidan ruxsat etilgan meʼyordan ancha pastdir".

Rainmaker parvozlarida bulutlarga koʻtarilish uchun dronlardan foydalaniladi, chunki bulutlarsiz "biz hech narsa qila olmaymiz", deydi u bulutlarga urugʻ sepish usullarining asosiy cheklovlaridan birini taʼkidlab. Bulutlarga urugʻ sepish amaliyotlari yogʻingarchilikni ragʻbatlantirishga harakat qilishdan oldin bulutlar hosil boʻlishini kutishi kerak.

Ularning dronlari kumush iodidli pirotexnika vositalari bilan jihozlangan boʻlib, ular yoqilganda, yonish suv zarrachalarini shunchalik kichik hajmda parchalaydiki, ular muzlayotgan bulutda soatlab muallaq turishi mumkin, vaqt oʻtishi bilan kristallarga, keyin esa yomgʻirga aylanadi.

Rainmaker Aydaxo, Yuta va Kolorado kabi shtatlarda, shuningdek, Yaqin Sharqning Iordaniya kabi qismlarida faoliyat yuritadi. Doriko shunday deydi: "Iordaniya aholisi suv tanqisligi sababli koʻpincha haftasiga faqat bir necha soat davomida kommunal xizmatlardan suv oladi va ushbu tarixiy mintaqaga yordam berishga harakat qilish biz uchun sharafdir".

Bulutlarga urugʻ sepish 1946 yilda, General Electric tadqiqot laboratoriyasi tadqiqotchilari quruq muzdan birinchi urugʻ sepish vositasi sifatida foydalanganda boshlangan. Bir yildan soʻng, kumush iodid tezda foydasiz gazga aylanib ketuvchi quruq muzdan koʻra samaraliroq ekani aniqlandi.

Urugʻ sepish vositalari yomgʻir miqdorini oshirgan boʻlsa-da, taʼsir u qadar sezilarli boʻlmadi. Aslida, jiddiy raqamlar ushbu texnologiyaning yerga yetkazib beradigan natijasi qanchalik notekis boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi.

"Toʻgʻri sharoitlarda bulutlarga urugʻ sepish qoʻshimcha beshdan 10 foizgacha yogʻingarchilikni siqib chiqaradi", deydi Yuta iqlim markazi davlat iqlimshunosi yordamchisi Jon Meyer.

Bulutlarga urugʻ sepish sohasini ruhlantirgan narsa 2017 yildagi muhim tadqiqot boʻldi, unda kumush iodid kutilganidek ishlagani aniqlandi. Bu radar va yogʻingarchilik oʻlchagichlari yordamida bulutlarga urugʻ sepish jarayonini amalda kuzatgan birinchi hisobotlardan biri edi.

Soʻnggi bir necha yil ichida Meyer Rainmaker kabi koʻplab kompaniyalarning eski sohaga innovatsiyalar olib kirayotganidan ruhlandi. "Dronlar [masalan, Rainmaker mahsulotlari] ushbu yangi yoʻlni taqdim etadi", deydi Meyer, "va ular biz taʼsir koʻrsatishini umid qilayotgan bulutlarga nisbatan koʻproq maqsadli xususiyatni taklif qiladi".

Bulutlarga sepiladigan moddalar ham sezilarli darajada oʻzgarishi mumkin. San-Frantsiskodagi Recast Systems kompaniyasi tuproqda uchraydigan aminokislotalardan olinadigan oqsil turini sinovdan oʻtkazmoqda, deydi bosh direktor Oliviya Li.

Texas A&M universitetida hali sinovdan oʻtkazilayotgan boʻlsa-da, ushbu yangi urugʻ sepish vositasi Recast kompaniyasini asosiy birikma sifatida kumush iodiddan uzoqlashtiradi.

"Bu xavfsiz, biologik parchalanadigan va muzni kumush iodidga qaraganda yuqoriroq samaradorlik bilan kristallashtiradi", deydi Li. Uning kompaniyasi hozirda AQShning bir nechta shtatlarida bulutlarga urugʻ sepish uchun kumush iodiddan foydalanmoqda.

Meyer texnologiyaning rivojlanish yoʻli yuksalishda davom etishiga umid qilmoqda. "Koʻplab mintaqalarda suvga boʻlgan talab ortib borayotgani sababli, biz ushbu xizmatlarga talab yanada ortishini koʻramiz", deydi u, "va ular ushbu boʻshliqni toʻldirishga yordam beradigan yoʻllarni izlashadi".