«Yagona onaman, maoshim 41 000 funt sterling va haftalik xaridlarimni 40 funt bilan cheklayman.» Byudjetdan nima kutyapsiz?

«Men 41 000 funt maosh oladigan yolgʻiz onaman va haftalik xaridlarimni 40 funt bilan cheklayman.» Byudjetdan nima kutyapsiz?

Xloya, Emili va Robert BBCga Byudjetda nimalarni koʻrishni xohlashlari haqida gapirib berishdi

Moliya vaziri Jon Hili chorshanba kuni oʻzining birinchi Byudjetini taqdim etishi kutilmoqda.

Oʻtgan yillarga qaraganda, uning mazmuni haqida juda kam maʼlumot sizib chiqdi, vaholanki Hilining soliq va xarajatlar rejalari hukumatning qarz olish xarajatlari «tarixiy eng yuqori darajada» boʻlgan bir vaqtda jiddiy tekshiruvga duch keladi.

BBC News turli daromadga ega odamlar bilan ularning moliyaviy ahvoli haqida nimalarni his qilayotgani va Byudjetdan nima kutayotgani haqida suhbatlashdi.

Xloyaning aytishicha, uni eng koʻp tashvishlantirayotgan narsa — yashash minimumi xarajatlaridir. Eri toʻrt yil oldin vafot etgan va u 16 yoshli oʻgʻlini yolgʻiz oʻzi oʻstirmoqda.

U Janubiy London atrofidagi mezonetining ijara haqi uy-joy uyushmasi tomonidan qoʻllab-quvvatlanayotganidan juda minnatdor, ammo kommunal toʻlovlarni boʻlishgan paytlarida hayot osonroq boʻlganini aytadi. «Ikkita daromad katta farq qiladi.»

Oʻtgan yil davomida uning energiya toʻlovlari keskin oshdi va u hozirda gaz va elektr energiyasi uchun oyiga 200 funt atrofida toʻlaydi.

«Biz tejamkorroq boʻlishga harakat qilyapmiz, idish yuvayotganda issiq suvni qancha vaqt oqizib qoʻyishimiz haqida koʻproq oʻylayapmiz.»

40 yoshli Xloya va uning oʻgʻli M&S'ga borish va kinoga tushish kabi koʻngilochar narsalarni cheklashdi va u endi haftalik oziq-ovqat xaridini 40 funt atrofida ushlab turishga harakat qilmoqda.

Ammo u 200 funtlik mahalliy soliq (council tax) toʻlovi yoki turli sogʻliq muammolari, jumladan, revmatoid artrit uchun dori-darmonlarga sarflaydigan mablagʻi boʻyicha hech narsa qila olmaydi.

Xloya yolgʻiz onalik/otalik oilalari uchun koʻproq yordam berilishini xohlaydi.

«Men nafaqa olmayman, lekin toliq stavkada ishlayman va bu juda qiyin. Hukumat yordam berish uchun yana biror narsa qila oladimi? Balki soliq toʻlovimiz boʻyicha biror narsa qilar.»

29 yoshli Robert Portlok hamisha Geytshedda ota-onasi bilan yashab kelgan va koʻchib oʻtishni xohlaydi. Ammo u bunga qurbi yetishiga ishonmaydi.

Ijara haqi uning eng katta tashvishi boʻlar edi, deydi u va oʻz hududidagi kichik xonadon uning oylik maoshining taxminan ikki uchdan bir qismiga tushishini tushuntiradi.

«Mahalliy soliq va energiya toʻlovlari ham unga qoʻshiladi. Oziq-ovqat ham. Menga TV litsenziyasi, keng polosali internet, mashinam va ijtimoiy hayot uchun ozroq pul kerak boʻladi. Ungacha men minusda boʻlaman.»

Robertning hozirgi eng katta xarajati — bu uning mashinasi boʻlib, uning aytishicha, Nyukasl aeroportidagi ish joyiga borib-kelishdagi 32 millik masofa uchun unga mashina juda zarur. Ammo u mashina lizingi, sugʻurta, yoqilgʻi va soliq uchun oyiga 750 funt toʻlaydi.

U moliya vaziridan yoqilgʻi boji va daromad soligʻini kamaytirishni yoki jismoniy shaxslarning soliq solinmaydigan daromad chegarasini (personal allowance) hozirgi 12 570 funtdan taxminan 16 000 funtgacha oshirishini xohlaydi.

U uy-joy bozoriga kirishni (uy sotib olishni) xohlaydi, ammo hozircha bu juda olis boʻlib tuyuladi. Hukumat Angliyada 2,5% boshlangʻich badali boʻlgan birinchi marta uy sotib oluvchilarga yordam berish dasturini eʼlon qildi, ammo Robert shunday deydi: «Hozirgi vaqtda uy uchun pul jamgʻarishning iloji yoʻq.»

Emili Nelson oʻtgan yili A-level imtihonlarini topshirdi va oʻz yoshidagi minglab boshqalar singari, kollejni tugatgandan beri ish topa olmadi.

Svindonlik 19 yoshli qiz animator boʻlishni xohlaydi, ammo hozircha u chakana savdo va sotuv sohasidagi ishlarga hamda shogirdlik dasturlariga topshirmoqda. Koʻp hollarda ish beruvchilardan hech qanday javob olmaydi.

«Men qoʻlimdan kelganicha harakat qilyapman, faqat shuni qila olasiz. Bu maʼlum darajada boʻgʻadigan holat. Hamma eplay olayotganini koʻrasiz va oʻzingizni eplay olmayotgandek his qilasiz.»

U hukumat korxonalarga koʻproq yosh xodimlarni ishga olishlari uchun koʻproq moliyaviy yordam berishini xohlaydi. U shuningdek, oʻqitish va hukumatning

Ammo Emili odamlar bir yildan kegin munosib boʻlishi kerak deb hisoblaydi.

U ota-onasi bilan yashamoqda, ammo bir kun kelib koʻchib oʻtishga umid qilmoqda. «Ota-onam avval ish topishimni xohlashadi. Ular meni hali koʻchib ketishga majburlamayapti.»

Avtosalonlar oʻrtasida mashinalarni tashiydigan va yetkazib berish bilan shugʻullanadigan professional haydovchi Deyv Herbertning aytishicha, bu yil yoqilgʻi narxlari «jinnicha» boʻldi.

U ish va shaxsiy foydalanish uchun benzinga oyiga 350 funt atrofida sarflaydi. Bu yil boshidagiga qaraganda 40% dan 50% gacha koʻp, deydi u.

U Inisddudagi uyidan Kadiffga ishga borib kelishi kerak, bu borib-kelish uchun 62 millik masofa. «Men gibrid mashinam boʻlishini juda xohlardim, lekin hatto eng arzon ishlatilgan mashina ham juda qimmat.»

12 yoshli qizi bor, oilali, 48 yoshli Deyvning aytishicha, u yoqilgʻi uchun qoʻshimcha pulni «onsiz ham tor boʻlgan byudjetdan» topishi kerak va kolonkada yoqilgʻi quyishdan «qoʻrqadi».

«Ular Byudjetda qila oladigan eng yaxshi narsa — maʼlum bir muddatga yoqilgʻi bojini keskin bekor qilish yoki kamaytirish boʻlar edi.»

Asosiy yoqilgʻi boji stavkasi 2011 yil march oyidan beri bir litr uchun 57,95 pens darajasida muzlatib qoʻyilgan, ammo Deyv shunday deydi: «Uni muzlatib qoʻyish orqali bizga nimadir berishayotgandek tuyuladi, lekin aslida ular hamon buni bizdan tortib olishmoqda.»

Yaqinda Leyboristlar partiyasiga aʼzo boʻlgan Jonatan Uitvam moliya sohasida ishlaydi va ipotekasi bilan bir qatorda, eng katta xarajati ikki qizining universitetda oʻqishini qoʻllab-quvvatlash ekanini aytadi. Esseksda yashaydigan u va uning ayoli qizlarining yiliga taxminan 18 000 funt boʻlgan ijara haqini toʻlashadi.

Uning qizlari mehnat faoliyatini har biri 45 000 dan 60 000 funtgacha boʻlgan qarz, plyus yiliga 5 000 dan 8 000 funtgacha murakkablashib boradigan foizlar bilan boshlashadi.

«Men oliy maʼlumot uchun toʻlashga qarshi emasman, chunki bu dunyoqarashni kengaytirish va juda yaxshi hayot tajribasiga ega boʻlishning ajoyib usuli deb hisoblayman. Ammo fikrimcha, foizlar bekor qilinishi yoki 1% dan past darajada cheklanishi kerak, aks holda bu ularning butun hayotining salmoqli qismi davomida boʻynidagi sirtmoq boʻlib qoladi.»

Kengroq olganda, 52 yoshli Jonatan «qayta taqsimlash» nomi bilan oʻzi kabi koʻp daromad oladiganlar uchun soliqlarning oshirilishini maʼqullagan boʻlar edi. U shuningdek, aktivlari 10 million funtdan ortiq boʻlgan odamlar uchun bir martalik boylik soligʻi va neft, gaz hamda bank sektorlari uchun yangi soliqlarni koʻrishni xohlaydi.

«Agar biz yaxshiroq yoʻllar, shifoxonalar, maktablarni xohlasak, koʻproq soliq yigʻishimiz kerak.»

Vorksoplik Kristin Morris sakkiz yildan beri nafaqada va davlat pensiyasi hamda marhum eridan qolgan kichik shaxsiy pensiya hisobiga yashaydi.

«Xarajat va daromadni tenglashtirish juda qiyin,» deydi 78 yoshli Kristin. «Men taʼtilga boraman, lekin yashash uchun jamgʻarmalarimdan koʻproq sarflayapman.»

Bosh vazir vazirlardan gaz toʻlovlaridan doimiy abonent toʻlovlarini (standing charges) olib tashlashni koʻrib chiqishni soʻragan boʻlsa-da, Kristin yolgʻiz yashaydigan odamlar uchun odatda yuqoriroq boʻlgan elektr energiyasi boʻyicha abonent toʻlovlari masalasida maʼlum yengilliklar boʻlishi kerak deb hisoblaydi.

U shuningdek, hukumat pensiya yoshiga yetgan va haftasiga 238 funt yoki undan kam oladigan odamlar uchun daromadni tekshirish orqali beriladigan pensiya kreditidan foydalanish imkoniyatini kengaytirishini xohlaydi. Kristin hozirda 241 funt oladi va shu sababli ozgina yetmay qoladi.

Uni

Kristin yangi xizmat joriy etilishi uchun vaqt kerak boʻladi deb hisoblaydi. Bu orada u «kamroq pensiya olish va baribir oʻzimga kerakli parvarish uchun avvalgidek pul toʻlashga majbur boʻlishdan» qoʻrqadi.