Xusiylar va Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan kuchlar urushni kuchaytirar ekan, yamanliklar Qizil dengiz orqali qochmoqda

Yamanliklar Qizil dengiz orqali qochmoqda, chunki husiylar va Saudiya tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan kuchlar urushni kuchaytirmoqda

50 yoshli Ibrohim Iso Yamanning Dubab sohilboʻyi shahridan boʻlib, bu shahar Yaman husiylari va ularga qarshi chiqayotgan Saudiya tomonidan qoʻllab-quvvatlanuvchi hukumatparast kuchlar oʻrtasidagi mojaroning toʻgʻridan-toʻgʻri front chizigʻida joylashgan.

Hozir u oilasi bilan Jibuti shimolidagi Obok shahrida joylashgan Markaziy lageridagi katta, ochiq omborxona ichida, qumli polga toʻshalgan brezent ustida oʻtiribdi. Bu yer tor Bob al-Mandab boʻgʻozi orqali qayiqlarda qochib oʻtgan yamanlik oilalar bilan gavjum.

Dengizni kesib oʻtgach, qochqinlar hukumat va BMT tomonidan hamkorlikda boshqariladigan lagerga yetib olish uchun yuk mashinalarida va piyoda yoʻlni davom ettirishgan.

«Bolalarim qoʻrquvdan chinqirib, titrab turgan bir paytda qanday qilib u yerda shunchaki oʻtirishim mumkin edi?» deydi Ibrohim Iso. «Samolyotlar ovozi boshlanib, bolalar ularni eshitganda, baqirib-chinqira boshlashadi. Ota-ona sifatida bu bizning masʼuliyatimiz, buni koʻrganingizda nima qila olasiz? Shuning uchun ham ularni qutqarish uchun qochdik».

Ibrohim Iso oilasi va bir nechta echkilari bilan baliqchilik qayigʻida qochib ketgan

Baliqchi boʻlgani uchun Ibrohim Isoning ixtiyorida oilasini Yamandan olib chiqib ketishga yetarlicha katta qayiq bor edi.

U hatto oilaning bir nechta echkisini ham olib kelgan, ular hozir yaqin atrofda, tashlab yuborilgan gaz ballonlari va boʻsh plastik idishlar orasida chiqindilarni yeb yurganini koʻrish mumkin. Baʼzi oilalar Yamandan kichik tugunlarda oʻz buyumlarini olib kelishga muvaffaq boʻlishgan — bir oila hatto «jeraak» (baland metall chilim) bilan kelgan — boshqalari esa charchagan holda, faqat ustidagi kiyimlari bilan yetib kelishgan.

Soʻnggi bir necha kunning oʻzida bu yerga Yamandan 3000 dan ortiq qochqin yetib keldi, ularning aksariyati butun boshli oilalardir. BMT hisob-kitoblariga koʻra, Yamanning Qizil dengiz sohilida janglarning toʻsatdan kuchayishi oqibatida umumiy hisobda 120 000 dan ortiq yamanlik oʻz uy-joyini tark etishga majbur boʻlgan.

Shu oyda, bir necha yil oldin Yamanning aholi zich joylashgan aksariyat hududlarini nazorat ostiga olgan husiylar, janubiy Qizil dengiz Adan qoʻltigʻi va keng Hind okeani bilan tutashadigan tor dengiz boʻgʻozi — Bob al-Mandab tomon sohil boʻylab tezkorlik bilan oldinga siljidi.

Yamanning xalqaro miqyosda tan olingan va BMT tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan hukumatini dastaklaydigan Saudiya Arabistoni bunga javoban husiylar oʻrnashib olgan tekis sohilboʻyi hududlariga yuzlab havo zarbalari berdi. Husiylar ham Saudiya Arabistonining janubi-gʻarbiy qismidagi shaharlar va infratuzilmaga yuzlab dronlar va raketalar otdi.

«Bizga qaysi tomon hujum qilayotganining farqi yoʻq», degan aniq murojaatni men bu yerda suhbatlashgan har bir kishidan arab tilida eshitdim. «Atrofimizga tushayotgan bombalar bizni qochishga majbur qildi».

Yaman bilan roʻparada, suvning narigi tomonida joylashgan kichik sobiq Frantsuz koloniyasi boʻlmish Jibuti husiylar va Saudiya tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan Yaman hukumati oʻrtasidagi urushga aralashish niyati yoʻqligini aniq bildirdi.

Shunday boʻlsa-da, Jibuti Afrikaning eng harbiylashgan davlatlaridan biridir. 2003 yildan beri AQSh bu yerda bir vaqtlar Frantsuz xorijiy legioni joylashgan yirik koʻpmillatli «Lemonye» (Camp Lemonnier) bazasini yuritib kelmoqda. Xitoy ham bu yerda oʻz yirik bazasiga ega boʻlib, bu uning Hind okeanidagi eng katta harbiy ishtiroki hisoblanadi va yaqinda yanada kengaytirildi.

Markaziy lageriga qaytsak, men suhbatlashgan odamlardan biri Qosim Ibrohim Absiy boʻldi. Sobiq baliqchi, uning shaxsiy guvohnomasida 100 yoshda ekani yozilgan.

«Bizni bu yerga kelishga nima majbur qildi?» deb soʻraydi u ritorik tarzda.

«Bu samolyotlar edi. Samolyotlarning ovozi, gumburlashlar! Bolalarimiz omon qolishi uchun bizni qochishga majbur qilgan narsa shu boʻldi. Bu yuragimizni kuydiradi. Ular qaysi tomondan ekanini bilmaymiz. Ular hamma joyni bombalamoqda, chunki husiylar hamma joyda — togʻlarda, yoʻllarda. Samolyot keladi, hamma joyni bombalaydi».

Janglarning toʻsatdan kuchayishi oqibatida 120 000 dan ortiq yamanlik oʻz uy-joyini tark etishga majbur boʻlgani taxmin qilinmoqda

Tashqarida, 37°C issiqda, BMT Qochqinlar ishlari boʻyicha oliy komissarligi (UNHCR) tomonidan taqdim etilgan tartibli chodirlar qatori yaqinida men adanlik 63 yoshli sobiq gid Muhammad Abdulkarimni uchratdim. U Adan hali Britaniya protektorati boʻlgan davrda tugʻilgan.

Yaqinda kelganlardan farqli oʻlaroq, Muhammad bu yerda 2015 yildan beri yashaydi. U husiylar va hozirda hokimiyatdan chetlatilgan prezident Abdrabbu Mansur Hadi hukumati oʻrtasida ilk bor janglar boshlanganidan koʻp oʻtmay Jibutiga qochib oʻtgan.

Oʻshandan beri u lagerda qolmoqda, ammo biz gaplashayotganimizda, oʻz vatanida sodir boʻlayotgan voqealardan qaygʻu toʻsatdan uni chulgʻab oldi va u koʻz yoshlarini tiya olmay, yuzini oʻgirdi.

«Bu yerdagi, chodirlar ichidagi odamlarning aksariyati juda ayanchli ahvolda. Men juda taʼsirlandim, bu odamlar uchun, oʻz xalqim uchun, ularning azob-uqubatlari uchun yigʻlayapman. Ovozimiz nohukumat tashkilotlar va Jibuti hukumatiga yetib borishini xohlayman. Va bizni qabul qilganlari uchun ulardan minnatdorman».

Ularning bu yerda qancha qolishi, albatta, janglarga bogʻliq. Yaman 2014 yildan beri oʻn minglab odamlarning hayotiga zomin boʻlgan va millionlab odamlarni uy-joyidan mahrum qilgan shafqatsiz fuqarolar urushi tufayli vayron boʻlgan.

Saudiyaliklar va husiylar oʻrtasida 2022 yilda BMT vosichiligida tuzilgan zaif sulh soʻnggi oylarda keskin buzildi, har ikki tomon raketalar, dronlar va havo zarbalari almashmoqda.

«Agar yurtimizga tinchlik qaytsa, biz tinch-omon orqaga qaytishga tayyormiz», deydi Oisha Abdulqodir Muhammad

Yamandagi urush koʻpchilik uchun uzoqdagi voqeadek tuyulishi mumkin, ammo Saudiya Arabistonining Bob al-Mandab boʻgʻozi orqali neft eksporti toʻxtab qolishining taʼsiri keng maʼlum. Biroq, har doimgidek, insoniy yoʻqotishlar koʻpincha eʼtibordan chetda qoladi.

Atrofdagi shovqin-suron orasida brezent ustida xotinining yonida oʻtirgan baliqchi Qosim Absiy Jibutining xavfsiz bagʻrini tark etishni istamaydi: «Agar urush davom etsa, biz qaytmaymiz, chunki bu yerda tinchlik bor».

Uning rafiqasi Oisha Abdulqodir Muhammad ham bu fikrga qoʻshiladi. «Agar yurtimizga tinchlik qaytsa, biz tinch-omon orqaga qaytishga tayyormiz va Xudodan tinchlik qaytishini soʻrab duo qilyapmiz. Bizga faqat tinchlik kerak, hatto bolalarimizning kelajagi uchun ham, ular avval xavfsizlikka, keyin esa oziq-ovqat, suv va taʼlimga ega boʻlishlari lozim.

Koʻrib turganingizdek, biz faqat ustimizdagi kiyimlarimiz bilan qochdik va hamma narsani ortda qoldirdik, chunki [Yamanda] tinchlik yoʻq».