Xusiylar nazorat uchun kurashayotgan Yamanning front chizigʻidagi shahri ichidan reportaj

Yamandagi front chizigʻi shahridan reportaj: Husiylar nazorat uchun kurashmoqda

«Bu birinchi dron», dedi Yamanning janubi-gʻarbida biz bilan birga ketayotgan askar. «Odatda undan keyin hujum boshlanadi».

Biz butalar ostiga yashiringanimizda, tepamizdagi gʻoʻngʻillagan ovoz kuchaydi, soʻngra mashinaga qaytib oʻtirib, yoʻlda davom etdik.

Taxminan 10 daqiqadan soʻng, birin-ketin bir nechta kuchli portlash ovozlari eshitildi, ammo ularning qayerga tushgani nomaʼlum edi.

Taizning janubi-gʻarbidagi togʻlarda front chizigʻi aynan qayerdan boshlanishini bilish qiyin.

Saudiya Arabistoni tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan hukumatparast kuchlar shu oy boshida Qizil dengiz sohili boʻylab harakatlanib, muhim dengiz yoʻlini egallab olgan va Yamandagi fuqarolar urushini kuchaytirgan husiychi jangchilarni ortga chekintirishga harakat qilmoqda.

Janglarni yaqindan kuzatish uchun biz hukumat kuchlari bilan birga Taizdan nazorat-oʻtkazish punktlari orqali ularning nazorati tugaydigan va hech kimga tegishli boʻlmagan hudud boshlanadigan nuqtagacha bordik.

Togʻ yonbagʻirlarida uylar tarqoq joylashgan, biroq oilalar zoʻravonliklardan qochib ketgani sababli ularning aksariyati boʻshab qolgan.

Hududda vahimali sukunat hukmron, shaharda tinimsiz harakatlanadigan mashinalar yoki mototsikllar koʻrinmaydi. Faqatgina chorva mollarining maʼrashi va ikki tomondan otilayotgan snaryadlar ovozi eshitiladi.

«Mening yerimga ikkita minomyot snaryadi tushdi», dedi front chizigʻidan taxminan 1 km (0,6 milya) uzoqlikdagi uyi tashqarisida echki boqib yurgan Ali.

Uning aytishicha, tinimsiz oʻqqa tutish va otishmalarga bardosh bera olmagani uchun bolalarini qochqinlar lageriga yuborgan. Oʻzi esa hayvonlariga gʻamxoʻrlik qilish uchun xotini va singillari bilan qolgan.

«Men juda qoʻrqaman, — dedi u, — lekin boshqa choram yoʻq, hayvonlarimizsiz hammamiz och qolamiz va baribir oʻlamiz».

U yaqin kunlarda husiylar bu hududni egallab olsa, qasos olinishidan qoʻrqib, faqat ismini aytdi. Husiylar tomonidagi manbalar bizga qoʻshin toʻplashayotgani va yirik hujumga tayyorgarlik koʻrishayotganini maʼlum qildi. Bu haqda hukumat kuchlariga aytganimizda, ular bundan xabardor ekanliklarini va oʻzlari ham tayyorgarlik koʻrishayotganini bildirishdi.

Front chizigʻiga eng yaqin nazorat-oʻtkazish punktida biz togʻning yuqori qismidagi pozitsiyalardan, yaʼni ilgarilab borayotgan husiylardan atigi bir necha yuz metr uzoqlikdan qaytgan jangchilarni uchratdik. Ulardan birining aytishicha, 18 nafar hukumat askarining jasadi uning boʻlinmasi oʻq uzishi mumkin boʻlgan, ammo yetib bora olmaydigan hududda yotibdi.

«Biz ularning ustidan oʻq uzamiz, lekin ularni olib chiqib keta olmaymiz», dedi u.

Toʻrt yil davomida amal qilgan sulh buzilganidan keyin, 10 sentyabr kuni husiylar Taizdan 85 km gʻarbda joylashgan Qizil dengizdagi strategik Moxa portini egallab olganidan beri Taiz atrofidagi janglar kuchaydi.

Guruh Yevropa va Osiyoni bogʻlovchi hayotiy muhim dengiz yoʻli — strategik Bob al-Mandab boʻgʻoziga qaragan hududning bir qismini nazorat ostiga oldi. Bu mintaqaviy taʼminotdagi uzilishlar xavfi ortishi fonida neft narxining koʻtarilishiga olib keldi.

Taiz — Yamanning uchinchi yirik shahri va madaniy poytaxti boʻlib, u yerda bir millionga yaqin aholi istiqomat qiladi. U Yaman shimolidagi husiylar nazoratidagi hududlar va janubdagi hukumat nazoratidagi hududlar oʻrtasidagi muhim chorrahada joylashgan hamda bir necha tomondan front chizigʻi bilan oʻralgan.

Hukumat kuchlari Taiz markazini nazorat qiladi, husiylarning pozitsiyalari esa shimol va sharqda joylashgan. Soʻnggi paytlarda eng shiddatli janglar gʻarbiy yoʻnalishlarda boʻlib oʻtdi, u yerda har ikki tomon shahardan janubga chiqish yoʻliga qaragan tepaliklar uchun kurashmoqda. Agar husiylar bu hududlarni egallab olsa, hukumat kuchlari uchun Moxani qaytarib olish ancha qiyinlashishi mumkin.

Biz Taizga Yamanning xalqaro miqyosda tan olingan Prezidentlik rahbarlik kengashi va hukumati joylashgan janubdagi Adan shahridan yoʻlga chiqdik.

Yoʻl boʻyidagi 30 ga yaqin nazorat-oʻtkazish punktlari turli komandirlar tomonidan nazorat qilinadigan yoʻl qismlarini belgilab turardi — bu hukumat tomonidagi kuchlarning qanchalik tarqoq ekanligining yaqqol belgisidir.

Shaharga yaqinlashganimizda, yonimizdan tez yordam mashinalari oʻta boshladi. Yarim soat ichida Taizning bosh shifoxonasiga yoʻl olgan kamida beshta mashinani sanadik. Shafqatsiz janglar markazidagi shaharga kirib borayotganimiz yaqqol sezilib turardi.

Biz qorongʻi tushganda yetib keldik. Doʻkonlar chiroqlari yoniq, restoranlar toʻla, bolalar koʻchalarda oʻynashardi. Ammo vaqti-vaqti bilan shahar atrofidagi togʻlardan kelayotgan snaryadlar gumburlashi va oʻq ovozlari bu manzarani buzib turardi.

Taiz uzoq vaqtdan beri mamlakatdagi vayronkor fuqarolar urushining asosiy jang maydoni boʻlib kelgan. 2015 yilda hukumatni Sanodan quvib chiqargandan soʻng, husiylar Taizni ham egallashga urinishgan, biroq mahalliy koʻngillilar tomonidan shaharning katta qismidan siqib chiqarilgan edi.

Endilikda, oʻzlarining soʻnggi hujumlarida husiylar boshqa qurollar qatori dronlardan ham keng foydalanmoqdalar.

Saudiya Arabistoni, Gʻarb davlatlari va BMT ekspertlarining fikricha, ularning asosiy tashqi yetkazib beruvchisi Eron boʻlib, u qurol-yarogʻ, moliyaviy mablagʻ va harbiy maslahatlar berib keladi. Eron bundan avval husiylarga qurol yetkazib berishini inkor etgan va ularni faqat siyosiy jihatdan qoʻllab-quvvatlashini bildirgan.

Koʻp yillar davomida husiylar bolalarni askarlikka jalb qilayotgani haqida tinimsiz xabarlar berilgan va hukumat askarlaridan biri front chizigʻida ularga duch kelganini aytdi.

«Yamanlik bolaga qarab oʻq uzish juda qiyin. Lekin ular sizga qurol oʻqtalib turganda, oʻzingizni himoya qilishingiz kerak», dedi u.

Husiylar 2022 yilda BMT bilan bu amaliyotga chek qoʻyishga vaʼda beruvchi «harakatlar rejasi»ni imzolagan edi. Bi-bi-si hukumat kuchlari safida xizmat qilayotgan oʻsmirlar bilan ham gaplashdi.

Shu bilan birga, Saudiya Arabistoni boshchiligidagi koalitsiya Yaman hukumatini qoʻllab-quvvatlamoqda va uni qurol-yarogʻ bilan taʼminlamoqda. Saudiya harbiylari Qizil dengiz sohilidagi husiylar pozitsiyalariga yuzlab havo zarbalari berdi, husiylar esa Saudiya Arabistonining janubi-gʻarbiy qismidagi shaharlar va infratuzilmaga dronlar va raketalar otdi.

Oʻsha kuni kechqurun Taizdagi «Al-Tavra» shifoxonasida front chizigʻidan yaradorlar jonlantirish boʻlimiga olib kelinayotgan edi, biz koʻrgan har bir koyka band edi.

Ularning baʼzilari jangchilar, boshqalari esa tinch aholi vakillari edi. 12 yoshli Gʻana Nabil echki boqib yurganida boshiga snaryad parchasi tekkan. Oilasining aytishicha, yaqin atrofga husiylarning minomyot snaryadi tushgan.

U hushsiz yotardi, boshi bogʻlangan, yuzi shishgan va koʻkargan edi. Oilasi uning uygʻonganidan keyin hayoti qanday boʻlishini bilish uchun karavoti yonida kutib turardi.

Shifokorning menga aytishicha, jarohat uning miyasiga shikast yetkazgan. «U hech qachon avvalgidek boʻla olmaydi», dedi u.

Taizdan taxminan 20 km janubda joylashgan «Al-Monig» qochqinlar lagerida Moxa va janglar boʻlayotgan qishloqlardan qochib kelgan oilalar yuzlab chodirlar orasiga joylashayotgan edi.

Bizga soʻnggi 10 kun ichida 200 ta oila kelganini aytishdi.

Maryam Saleh (ismi oʻzgartirilgan) bir hafta oldin Moxadan eri va besh farzandi bilan kelgan. Kenjasi yetti yoshda. Maryam kunlik ovqat sotib olish uchun sotiladigan bosh kiyim toʻqib oʻtirardi.

«Biz yalangoyoq yurdik va oʻzimiz bilan hech narsa olmadik, faqat bolalarimizni oldik», dedi u menga.

Uning aytishicha, ular qochib ketayotganda jiyani minomyot parchasidan halok boʻlgan. U Maryamning orqasidan kelayotgan boʻlgan. U oilaning oldida ham, orqasida ham toʻqnashuvlar va snayperlar otishmasini tasvirlab berdi va keyin togʻda qurollangan odamlarni koʻrganini aytdi.

«Biz tamom boʻldik deb oʻylagandik», dedi u. Bolalar chinqirib yigʻlashardi, lekin oila yoʻlda davom etdi, deya qoʻshimcha qildi u.

Fatma Muhammad Saleh boshqa bir oilaning chodiri tashqarisida boʻsh guruch qopi ustida yotardi. Uning nogironligi bor va yura olmaydi, u uxlash uchun oʻz joyi yoʻqligini aytdi: «Menda hech narsa yoʻq... boshpana ham, toʻshak ham, oila ham yoʻq. Hech narsa».

Fatmaning aytishicha, janglar ularning qishlogʻiga yetib kelganida, u ikki oʻgʻli va ularning bolalari bilan birga boʻlgan. Ammo u ularning harakatini sekinlashtirayotgani uchun bolalarni olib qochishni aytgan.

Uning aytishicha, u keyingi ikki kunni qoʻllari va tizzalarida emaklab oʻtkazgan.

«Men emaklab borardim, oʻqlar bu yerdan, snaryadlar u yerdan kelardi. Oʻqlar bu yerda, snaryadlar u yerda. Tepamda esa xuddi momaqaldiroqdek guldurardi. Men Xudoga ibodat qilardim».

Uning aytishicha, keyin mototsikldagi bir kishi uni koʻrib qolib, lagerga olib kelgan. Oʻshandan beri u oilasini koʻrmagan.

22 sentyabr kuni BMTning Qochqinlar boʻyicha agentligi shu oyda Yaman boʻylab 130 mingdan ortiq odam uy-joyini tark etishga majbur boʻlganini maʼlum qildi, bu fuqarolar urushi tufayli allaqachon uy-joyini tark etgan 5,2 million kishiga qoʻshimchadir.

U yana 100 ming kishi — Fatma kabi — yaqin uch oy ichida uylarini tark etishga majbur boʻlishi mumkinligidan ogohlantirdi.