Xitoyning gʻarbiy darvozasi: Shinjon-Uygʻur avtonom viloyati bugun qanday koʻrinishda?

**Xitoyning Gʻarbiy Darvozasi: Shinjon-Uygʻur Avtonom Viloyatining Bugungi Manzarasi**

Shinjon-Uygʻur muxtor viloyati, Xitoyning eng yirik maʼmuriy hududi boʻlib, 1,66 million kvadrat kilometr maydoni bilan mamlakatning oltidan bir qismini tashkil etadi. Bu hududda zamonaviy texnologiyalar markazi Urumchi va Buyuk Ipak yoʻli ruhini saqlab qolgan qadimiy Qoshgʻar yonma-yon joylashgan.

Joriy yilning 3-7-avgust kunlari Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi, Mahallalar uyushmasi vakillari va bir guruh jurnalistlar, jumladan, “Daryo” muxbiri Xitoyning Oʻzbekistondagi elchixonasi tomonidan tashkil etilgan safar doirasida Shinjonning bugungi holati bilan tanishdilar.

**Urumchi va Qoshgʻar: Zamonaviylik va Tarix Chorrahasi**

Delegatsiya Urumchi va Qoshgʻar shaharlarida 15 dan ortiq obʼyektni koʻzdan kechirdi. Ular orasida xalqaro logistika markazi, mahalla tipidagi turar joy majmuasi, muzeylar, turli korxonalar va Taklamakon choʻli bor edi.

**Shinjon Aholisi va Iqtisodiyoti**

Xitoy hukumati vakilining “Daryo”ga maʼlum qilishicha, 2026-yil boshida Shinjon aholisi 26,3 million nafardan oshgan, shundan 16,2 million kishi (61,6 foizi) shaharlarda istiqomat qiladi. 2025-yilda hududning yalpi hududiy mahsuloti (YHM) 2,14 trillion yuanni (318 milliard dollar) tashkil etib, bu bir yil oldingiga nisbatan 5,5 foizlik oʻsishni koʻrsatgan. Aholi jon boshiga YHM 81,6 ming yuan (12 ming dollar)ga toʻgʻri keladi. Taqqoslash uchun, oʻtgan yili Oʻzbekistonning yalpi ichki mahsuloti 147 milliard dollarga yetib, aholi jon boshiga 3,8 ming dollarni tashkil etgan.

**Geografik Joylashuv va Logistika Markazi**

Shinjon Moʻgʻuliston, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Afgʻoniston, Pokiston va Hindiston bilan chegaradosh boʻlib, hozirda Xitoyning Gʻarbiy va Markaziy Osiyoga ochilgan asosiy quruqlik darvozasiga aylangan.

**Urumchi Xalqaro Quruqlik Porti: 72 Soatda Toshkentga**

Safarning dastlabki manzili Urumchi xalqaro quruqlik porti boʻldi. 67 kvadrat kilometr maydonga ega bu majmuaga 30 milliard yuandan ortiq (4,45 milliard dollar) investitsiya kiritilgan. U temir yoʻl porti, bojxona zonasi, multimodal transport markazi, sanoat parki va xalqaro toʻqimachilik hamda kiyim-kechak markazini oʻz ichiga oladi.

2011-yilda “Xitoy–Yevropa” poyezdlar qatnovi yoʻlga qoʻyilganidan buyon majmua orqali 166 000 ta konteyner tashilgan. Bugungi kunda Xitoy boʻyicha Yevropaga qatnaydigan poyezdlarning 61 foizi Shinjon orqali oʻtib, yuklar 19 ta mamlakatga yetkazib beriladi.

Port vakillarining maʼlum qilishicha, Urumchidan Oʻzbekistonga “Tyanshan” brendi ostida muntazam poyezdlar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Urumchidan chiqqan poyezd Olmaota orqali Qozogʻistonning Alashankou shahriga 36 soatda yetib boradi. Har haftaning juma va shanba kunlari joʻnab ketadigan poyezd Toshkentgacha boʻlgan masofani 72 soatda (3 sutkada) bosib oʻtadi.

Yaqin yillarda qurilishi yakunlanadigan “Xitoy–Qirgʻiziston–Oʻzbekiston” temir yoʻli bu logistika zanjirini yanada tezlashtirib, mahsulot yetkazib berish vaqtini bir necha barobarga qisqartiradi. Port hududida Alibaba va Ozon kabi yirik onlayn-doʻkonlar uchun alohida ekspress-markaz tashkil etilgan boʻlib, bu yerda kichik joʻnatmalar lazerli saralash orqali tezkorlik bilan qadoqlanib, yuk mashinalaridan toʻgʻridan toʻgʻri poyezdlarga ortiladi.

**Shinjonda “Aqlli Mahalla” Tajribasi**

Delegatsiya Urumchidagi 2001-yilda qurilgan “Yanshan” turar joy majmuasiga ham tashrif buyurdi. Bu majmuada xan, uygʻur, qozoq va xuey kabi 14 ta millat vakillaridan iborat 4 214 nafar aholi yashaydi.

Mahallada “Bir oyna” tizimi joriy etilgan boʻlib, barcha jarayonlar raqamlashtirilgani tufayli xizmatlar tezkor amalga oshiriladi. Pensiya va ijtimoiy yordamlar shu yerning oʻzida hal boʻladi. Mahalla markazida muammolarni yozib qoldirish uchun maxsus doska mavjud. Masalan, 71-kvartira egalari liftni yangilashni soʻrab xat qoldirganlarida, mahalla maʼmuriyati bu muammoni oʻrganib, tender asosida bir yoʻla sakkizta liftni yangisiga almashtirib bergan.

Mahallada professional psixolog faoliyat yuritib, oilaviy nizolarni hal etishda yordam beradi. Majmuada keksalar va bolalar uchun shaxmat va karta xonalari, nuroniylar xori va raqs dastalari mavjud. Bolalar uchun bepul yozgi lagerlar tashkil etilib, ular Pekin va Shanxay kabi yirik shaharlarga sayohatga yuboriladi. Har oyning oxirida shu oyda tugʻilgan barcha bolalar uchun ommaviy tugʻilgan kun bayrami oʻtkaziladi.

“May oyi — Milliy birlik oyi” doirasida “Baijia Yan” bayrami boʻlib oʻtadi. Bunda turli millat vakillari oʻz uylarida milliy taomlarni pishirib, mahalla maydoniga olib chiqib, barcha bilan baham koʻradi.

**50 Yillik Farmatsevtika Giganti va Ot Sporti**

Urumchi safarida delegatsiya 50 yildan ortiq tarixga ega boʻlgan “Ingolan” farmatsevtika fabrikasida ham boʻldi. Bu majmua nafaqat zavod, balki ilmiy tadqiqotlar olib boriladigan markaz hamdir. Zavodda anʼanaviy xitoy tibbiyoti asosida oʻsimliklardan tayyorlangan noyob preparatlar ishlab chiqariladi.

Bundan tashqari, delegatsiya aʼzolari mahalliy ot sporti majmuasiga tashrif buyurib, chavandozlarning mahoratini kuzatdilar. U yerda oʻzbek milliy oʻyinlariga juda oʻxshash boʻlgan koʻpkari, kamondan oʻq otish va ot ustidagi turli tomoshalar namoyish etildi. Majmuaning otlarga bagʻishlangan maxsus muzeyi ishtirokchilarda katta qiziqish uygʻotdi.

**Eski va Yangi Qoshgʻar**

Safarning ikkinchi qismi Shinjonning tarixiy yuragi boʻlmish qadimiy Qoshgʻar shahrida davom etdi. Delegatsiya aʼzolari dastlab Xitoydagi eng yirik islomiy obidalardan biri — “Etigar” masjidiga tashrif buyurishdi. Namozgoh bir vaqtning oʻzida 20 ming nafargacha namozxonni sigʻdira oladi.

Masjid 1442-yilda qurilgan boʻlib, bir necha marta kengaytirilgan. Maydoni 1,68 gektarni tashkil etadi (shimoldan janubga 140 metr, sharqdan gʻarbga 120 metr). Obida milliy madaniy yodgorlik maqomiga ega boʻlib, davlat tomonidan 1983, 1994 va 2011-yillarda taʼmirlangan.

Xitoy rasmiylari ilgari Qoshgʻarning eski shahar qismida aholi zichligi juda yuqori boʻlgani va qator muammolar mavjudligini bildirdi. Masalan, avvallari uylar loy-yogʻochdan qurilgani sabab zilziladan zarar koʻrish xavfi katta edi. Yogʻingarchilikda tomlar qulab tushishi mumkin, tor koʻchalarga oʻt oʻchirish mashinalari kira olmagani va isitish tizimi yoʻqligidan aholi koʻmir yoqishga majbur boʻlgani taʼkidlandi.

Mazkur holatlar inobatga olinib, hukumat eski shaharning tarixiy arxitekturasini saqlab qolgan holda, uni toʻliq qayta taʼmirlamoqda. Muhandislik va kommunal tarmoqlar (issiq suv, isitish, kanalizatsiya) oʻtkazilyapti.

2015-yilda Qoshgʻarning eski shahar qismiga milliy 5A darajali turistik maskan maqomi berilgan. Hozirda hududga yiliga 20 milliondan ortiq sayyoh tashrif buyuradi. Shahar turizmdan bir yilda 20 milliard yuandan (2,96 milliard dollar) ortiq daromad oladi. Bunda asosiy sayohlar oqimi Xitoyning turli hududlaridan boʻladi.

**112 Kilometrlik Suv Quvuri va Taklamakon “Yashil Belbogʻi”**

Qoshgʻar yaqinidagi Szyashi (Jiashi) tumanida amalga oshirilgan infratuzilma loyihasi ishtirokchilarda katta taassurot qoldirdi. Tumandagi 460 ming aholini sifatli ichimlik suvi bilan taʼminlash uchun Kezi daryosidan 112 kilometr masofaga suv quvuri tortib kelingan.

Loyiha qiymati 1,75 milliard yuanni (259 million dollar) tashkil etadi. Masʼullar mazkur yirik loyiha tufayli Janubiy Shinjon aholisi uzoq yillardan beri qiynalib kelayotgan ichimlik suvi muammosi toʻliq hal etilganini bildirdi.

Delegatsiya aʼzolari dunyodagi eng yirik choʻllardan biri boʻlgan Taklamakon chegara hududlariga ham bordi. Choʻl maydoni 337 ming kilometr kvadrat boʻlib, Germaniya hududidan biroz kichik hisoblanadi. Azaldan bu choʻl “qush uchsa qanoti, odam yursa oyogʻi kuyadi” deb taʼriflangan. Taklamakon yozda juda issiq, qishda juda sovuq boʻlishdan tashqari, u yerda yil davomida qum boʻronlari sodir boʻlib turadi. Qum koʻchishining oldini olish va tabiatni muhofaza qilish uchun mazkur choʻl bagʻrida millionlab daraxtlar ekilib, tomchilatib sugʻorish tizimi yoʻlga qoʻyilgan.

Safar davomida Qarqardagi meva yetishtirish, kulolchilik hamda qoʻziqorinni qayta ishlash majmualariga ham borildi. Bir necha muzeylarga ham sayohat uyushtirildi. Ayniqsa, ot sporti majmuasiga tashrif ishtirokchilarda katta taassurot qoldirdi.

**Shinjon: Rang-barang Olam**

Safar davomida Shinjonda bir-biridan keskin farq qiladigan manzaralar koʻzga tashlandi. Urumchida ulkan logistika markazlari va xalqaro poyezdlar harakati eʼtibor tortsa, Qoshgʻarda qadimiy koʻchalar, masjidlar, hunarmandchilik va mahalliy bozorlar muhiti boshqacha taassurot qoldiradi. Bir tomonda Taklamakan choʻli, ikkinchi tomonda esa choʻlni yashillashtirish loyihalari bor.

Bir joyda yangi turar joy majmualari va raqamlashtirilgan ijtimoiy xizmatlar namoyish etilsa, boshqa hududda yuzlab yillik tarixga ega obidalar saqlanmoqda. Shinjonda amalga oshirilayotgan loyihalarning koʻlami katta. Ammo bu hududni faqat yangi yoʻllar, zavodlar yoki logistika markazlari bilan baholab boʻlmaydi. Chunki Shinjon bir vaqtning oʻzida iqtisodiy, geografik, tarixiy va madaniy jihatdan juda murakkab hudud.

Shinjonga safar uning bugungi qiyofasini — qadimiy Qoshgʻardan zamonaviy Urumchigacha boʻlgan katta oʻzgarishlarni — bir necha kun ichida boʻlsada, yaqindan koʻrish imkonini berdi.