X-planes: Dronlarning yangi davrida ularga ehtiyoj bormi?

X-samolyotlar: Dronlarning yangi davrida ularga ehtiyoj bormi?

X-59 ning uzun burni samolyotning tovush zarbasini kamaytirishga moʻljallangan

AQSh osmonida gʻayrioddiy va hayratlanarli reaktiv samolyot uchmoqda. Uning burni chumolixoʻrnikiga oʻxshaydi, qismlari boshqa samolyotlardan olingan, kabinasi esa shu qadar orqada joylashganki, uchuvchi qayerga ketayotganini bilish uchun kameraga tayanishi kerak.

Ushbu mashina, X-59, aviatsiya kelajagini ifodalashi mumkin.

X-59 ning gʻayrioddiy shakli tovush zarbalari muammosi tufayli yuzaga kelgan. Reaktiv samolyot tovush toʻsigʻini yengib oʻtganda hosil boʻladigan zarba toʻlqini Concorde samolyotini faqat dengiz yoʻnalishlari bilan cheklab qoʻygan va uning AQSh boʻylab serdaromad parvozlariga toʻsqinlik qilgan edi.

Endilikda Nasa X-59 ning uzaytirilgan burni yordamida oʻta tovush tezligidagi zarbalarni sezilarli darajada pasaytirib, ushbu muammoni hal qilmoqda.

Gʻayrioddiy koʻrinishidan tashqari, X-59 ajoyib tarixga ega. Bu Nasa ning 1947 yilda tovush toʻsigʻini birinchi boʻlib yengib oʻtgan Bell X-1 samolyoti bilan boshlangan eksperimental samolyotlar turkumining eng yangisidir.

Dasturni nazorat qiluvchi, Nasa ning 43 yillik faxriysi Piter Koen X-samolyotlarning 80 yillik mantiqini shunday tushuntiradi: "Bizning yondashuvimiz — parvoz maʼlumotlari bilan isbotlamoqchi boʻlgan kichik maqsadlarni tanlash va shu bitta vazifa uchun fyuzelyaj yaratishdir".

X-samolyot gʻoyasi "maqsadlarni minimallashtirishdan iborat, maqsadlar qanchalik koʻp boʻlsa, loyiha shunchalik qimmatga tushadi". X-59 uchun maqsad shunchaki tovush zarbalarini arzon yoʻl bilan bostirishdir, xolos.

1947 yilda afsonaviy sinovchi-uchuvchi Chak Yeger tomonidan tovush toʻsigʻidan oʻtkazilgan X-1 bilan Nasa .50 kalibrli oʻq tovushdan tezroq harakat qilishini bilar edi. Shuning uchun kichik, kalta samolyot qanotli oʻq shaklida loyihalashtirilgan.

Oradan atigi 20 yil oʻtib, X-15 raketa-samolyoti — B-52 bombardimonchi samolyotidan tashlanadigan kichik qanotli tsilindr — tovush tezligidan 6,7 baravar yuqori tezlikka (soatiga 4520 mil) va koinot chegarasiga yetdi. Bu Space Shuttle uchun juda muhim boʻlgan issiqlikka chidamli materiallarga yoʻl ochishga yordam berdi.

Nasa oʻta tovush tezligidagi zarba samolyotning uzaytirilgan burni orqali yumshatilib, pasaytirilganda odamlar buni qanday qabul qilishini aniqlash uchun X-59 parvozlari bilan bir qatorda ijtimoiy soʻrovlar ham oʻtkazmoqda.

"Biz odamlar uchun kundalik hayotda qanday darajadagi tovush zarbasi maqbul ekanini aniqlamoqchimiz", deydi Koen. Uning fikricha, samolyot Max 1 tezligidan (aviakompaniyalarning kreyserlik balandligida taxminan soatiga 660 mil) oʻtganda, uning ovozi "koʻchaning narigi tomonida mashina eshigi yopilganidek" eshitiladi.

Kabinasi va katapulta oʻrindigʻi T-38 oʻquv samolyotidan, shassisi F-16 qiruvchisidan va dvigateli F-18 dan olingan ushbu samolyot-pazl Lockheed Martin tomonidan Nasa uchun yigʻilgan.

Uchuvchi roʻparasidagi ekranga tasvir uzatuvchi kamera oldinga koʻrinish yoʻqligini qoplash uchun kompyuterda tasvirni lahzalik qayta ishlash tizimidan foydalanadi. U ilk bor 2025 yilda uchdi va hozirda AQShning tanlangan shaharlari uzra tovush toʻsigʻini yengib oʻtmoqda.

Ammo nisbatan arzon dronlar tez surʼatlar bilan rivojlanayotgan — ayniqsa Ukrainaning Rossiyaga qarshi urushida — hozirgi dunyoda X-samolyot loyihalariga hali ham ehtiyoj bormi?

Nasa ning oʻzi ham uchuvchisiz X-59 variantini koʻrib chiqqan edi. Ammo dronlar har doim ham arzonroq tanlov boʻlavermaydi.

Uchuvchini olib tashlash robot-samolyotni aholi punktlari uzra yuqori tezlikda uchirish uchun sertifikatlash xarajatlari va murakkabligini oshirgan boʻlardi.

Bundan tashqari, X-59 tovush toʻsigʻini yorib oʻtuvchi yoʻlovchi samolyotiga oʻxshashi uchun yetarlicha katta boʻlishi kerak edi, bu esa kabina uchun ham joy yaratdi.

Nasa uchuvchisiz X-samolyotlarga begona emas. Qanot va fyuzelyajni yagona koʻtaruvchi korpusga birlashtirgan yoʻlovchi samolyotining kichraytirilgan modeli boʻlgan X-48 2007 yilda uchgan.

Qanotlari kengligi 20 fut boʻlgan kichik X-48 uchun kichik oʻlcham ideal edi, chunki bu dasturni byudjet doirasida ushlab turishga imkon berdi.

"Kelajakdagi X-samolyotlar uchuvchisiz boʻlishi ehtimoli yuqori", deydi Koen va muhim shartlarni qoʻshimcha qiladi: "agar biz tadqiq qilayotgan texnologiya uchuvchilikka tegishli boʻlmasa yoki uchuvchili variant iqtisodiy jihatdan samaraliroq boʻlmasa".

Krenfild universitetining Samolyotlarni sinash va baholash professori Gay Gratton uchuvchili sinov samolyotlari davri oʻtdi degan fikrdan gʻazablanadi.

"Baʼzi doiralarda dronlar hamma narsani qila oladi degan ishonch bor. Ukrainada dronlar bilan ajoyib ishlar qilindi, lekin agar siz odamlarni tashimoqchi boʻlsangiz, oson yoʻllarni izlay olmaysiz".

Gratton yengil samolyotlarni sinovdan oʻtkazgan va jarayonda inson omilining ahamiyatini taʼkidlaydi. "Uchuvchilarsiz siz juda koʻp narsani yoʻqotasiz, uchuvchi aniqlay oladigan saboqlarni oʻtkazib yuborasiz, bundan tashqari, dronni sinash uchun yerda toʻrt baravar koʻp odam talab qilinishi mumkin".

Drondan kelayotgan signallarni kuzatish uchun zarur boʻlgan xodimlar bilvosita xarajat hisoblanadi, bu esa ayrim uchuvchili X-samolyotlarni nisbatan hamyonbop saqlab qolishga yordam beradi.

Buyuk Britaniya ham oʻz texnologiya sinov maydonchalarini uchirgan va Kris Yeo bir vaqtlar ulardan birining uchuvchi oʻrindigʻida oʻtirgan. Eksperimental samolyot dasturi (EAP) 1946 yilda Lankashirdan uchgan va Typhoon qiruvchisi uchun asosiy tizimlarni sinovdan oʻtkazgan.

Yeo EAP ning X-samolyotlar bilan umumiy jihatlarini eʼtirof etadi. "Ularning barchasi parvozning qaysidir jihatini tadqiq qiladi va dizayn toʻgʻri ishlayotganini koʻrsatadi. Koʻp odamlar biror narsa qila olishini aytadi, lekin siz uning ishlashini faqat dizayn sinovdan oʻtkazilib, sertifikatlanganidan keyingina bilasiz".

Yeoning EAP parvozlaridan qirq yil oʻtib, Buyuk Britaniyaning yangi texnologiya namoyishchisi shakllanmoqda. BAE Systems uchun loyihani boshqarayotgan Toni Godbold uni "avlodimizning X-samolyoti" deb ataydi.

Ushbu BAE Systems loyihasi 2030-yillarda uchishi kutilayotgan qiruvchi samolyot — Global jangovar aviatsiya dasturiga (GCAP) tatbiq etilishi mumkin boʻlgan gʻoyalarni sinash uchun Buyuk Britaniyaning 100 ta yetkazib beruvchisini, jumladan Rolls-Royce ni birlashtiradi. Texnologiya namoyishchisi mavjud Typhoon dvigatellaridan foydalanadi va 2028 yilda uchishi rejalashtirilgan.

Bu Buyuk Britaniyaning malakali tezkor reaktiv sinovchi-uchuvchilarining kichik guruhi orasida katta hayajonga sabab boʻldi. Godboldning aytishicha, ularning deyarli barchasi, taxminan 14 kishi, samolyotni simulyatorda uchirib koʻrishgan.

Aerokosmik sohadagi koʻpchilik uchun inson omili hali ham Yeger davridagidek muhim ahamiyatga ega. "Kompyuterlar va simulyatorlarda koʻp narsani modellashtirish mumkin, ammo sinovchi-uchuvchilarning tajribasi vaziyat jiddiylashganda namoyon boʻladi, biz faqat ularning fikr-mulohazalarini olganimizdagina haqiqiy xulosa chiqaramiz", deb tan oladi Godbold.

Bu samolyotlarning siyosiy tomoni ham bor. Godboldning aytishicha, uning samolyoti Buyuk Britaniyaning Italiya va Yaponiya bilan qoʻshma loyiha boʻlgan GCAP ga sodiqligini koʻrsatadi. "Bu bizning ushbu sohada jiddiy ekanimizni isbotlaydi".