Ukrainaning asosan rus tilida soʻzlashuvchi shahri sanʼatda til taqiqini joriy etishni koʻrib chiqmoqda

Ukrainada aholisining aksariyati rus tilida soʻzlashadigan shahar sanʼatda rus tilini taqiqlashni koʻrib chiqmoqda

Ukrainaning kattaligi boʻyicha uchinchi shahri boʻlmish Odessa shu hafta sanʼat sohasida rus tilini taqiqlash boʻyicha bahsli taklifni qoʻllab-quvvatlash-qoʻllab-quvvatlamaslik masalasini hal qilishi kerak.

Qora dengiz sohilida joylashgan Odessa shahar kengashi deputatlari milliy qonunchilik tomonidan rus tilidan foydalanishga qoʻyilgan mavjud cheklovlarni yanada kuchaytiradigan chorani koʻrib chiqmoqdalar.

Bu reja ayniqsa shunisi bilan eʼtiborliki, Odessada aholining mutlaq koʻpchiligi rus tilida soʻzlashadi, garchi taqiq faqat jamoat joylariga taalluqli boʻlsa-da va rus tilidan kundalik hayotda foydalanishga taʼsir qilmasa-da.

Millionlab ukrainaliklar, jumladan, mamlakatni Rossiya bilan urushda himoya qilayotgan koʻplab askarlar uchun rus tili ona tili hisoblanadi. Biroq ukrain tili yagona davlat tili boʻlib, unda koʻpchilik soʻzlashadi va baʼzilar rus tilini Rossiya taʼsirining vositasi deb biladi.

Har kuni Rossiyaning dron va raketa hujumlariga uchrayotgan Odessadagi ushbu taklif musiqa va adabiyotda, koʻchalarda, parklarda, jamoat muassasalarida hamda davlat sanʼat va koʻngilochar maskanlarida rus tilidagi kontentni butunlay toʻxtatishni nazarda tutadi. Shuningdek, u xususiy muassasalarda ham taqiqlashni tavsiya etadi.

Rus tilida ijod qilgan yozuvchi va musiqachilari bilan mashhur boʻlgan bu shaharda ushbu gʻoya kuchli his-tuygʻularni qoʻzgʻatdi.

Taqiq, shuningdek, sobiq Sovet Ittifoqi hududida deyarli hammaga maʼlum boʻlgan eski Odessa qoʻshiqlarining ommaviy ijrosini ham qamrab oladi. Barcha rus tilidagi kitoblar ommaviy kutubxonalar peshtaxtalaridan olib tashlanadi. Hozirgi vaqtda ular namoyish etilishi mumkin, ammo koʻzga tashlanadigan joylarda emas.

«Rus tili — bu Rossiyaning quroli va biz buni tuzatishga harakat qilishimiz kerak», deydi odessalik huquqshunos Artem Kartashov. U mahalliy hokimiyat organlariga shaharni tarixiy rus merosidan «dekolonizatsiya» qilish boʻyicha rasmiy dastur yuzasidan maslahatlar bergan.

«Rus tilidagi musiqa va boshqa narsalar orqali ruslar ukrain oʻzligini parchalashga va ayniqsa yoshlarga taʼsir oʻtkazishga harakat qilishadi, chunki ular rus tilidagi muhitda ulgʻaymoqdalar».

Ammo Odessaning eng mashhur ijrochilaridan biri, komik aktyor Boris Barskiy shunday deydi: «Rus tili faqat Putinning tili emas, bu Dostoyevskiy va Bulgakov kabi [yozuvchilarning] tilidir.

Odamlarni Ukrainani xuddi shunday qattiq sevadigan, faqat boshqa tilda sevadigan boshqa odamlarga qarshi qayrashdan kim manfaatdor? Bundan faqat Putin manfaat koʻradi».

Rossiya prezidenti Vladimir Putin Ukrainadagi rus tilli ozchilikning goʻyoki taʼqib qilinayotgani haqidagi soxta daʼvolarini bosqinchilikni boshlash sabablaridan biri sifatida bir necha bor tilga olgan.

Rus va ukrain tillari yaqin qardosh tillardir, ammo koʻp jihatdan farq qiladi. Ukrainada koʻp odamlar ikkala tilning qorishmasi boʻlgan «surjik» tilida gaplashadi.

Rus tili prezident Vladimir Zelenskiyning ham ona tili boʻlib, u saylovoldi kampaniyasi paytida undan tez-tez foydalangan, biroq oʻshandan beri jamoatchilik oldida faqat ukrain tilida gapiradi.

Shu bilan birga, 2019 yilgi qonun koʻplab jamoat va kasbiy sohalarda, jumladan, taʼlim, davlat xizmatlari va mijozlarga xizmat koʻrsatishda ukrain tilidan foydalanishni talab qiladi.

Aholi bilan bevosita ishlaydigan xodimlar — jumladan, ofitsiantlar, doʻkon sotuvchilari va shifokorlar — mijozlar yoki bemorlarga avval ukrain tilida murojaat qilishlari shart, garchi keyinchalik mijoz xohlasa, rus tiliga oʻtishlari mumkin boʻlsa-da.

Barskiyning Odessadagi «Maski» teatri qonunbuzarliklar, jumladan, reklama materiallarida rus tilidan foydalangani uchun jarimaga tortilgan. Keyingi tekshiruvda yana boshqa qoidabuzarliklar, masalan, kafe peshlavhasida qahva uchun ruscha soʻz ishlatilgani aniqlangan.

«Bu hatto Oruell yoki Kafka asarlariga ham oʻxshamaydi, bu shunchaki aqldan ozish», deydi u.

Barskiy xususiy teatr boʻlgani uchun rus tilida chiqish qilishda davom eta oldi.

Yangi til taklifi — poytaxt Kiyev va baʼzi boshqa shaharlarda allaqachon amalda boʻlgan taklifga oʻxshash boʻlib — doʻkonlar va kafelar kabi xususiy maskanlarni ushbu taqiqni qabul qilishga undaydi, lekin talab qilmaydi.

Odessaning davlat tomonidan tayinlangan til boʻyicha vakili Anna Nerush qoidalarning buzilishi ehtimolini tekshiradi va agar ushbu taklif qabul qilinsa, bu ularni qoidalarga rioya qilishga majbur etadi, deb hisoblaydi.

«Barcha korxonalar u yoki bu tarzda mahalliy hokimiyat bilan hamkorlik qiladi», dedi u Bi-bi-siga. «Ular binolarni ijaraga olishadi, reklama uchun ruxsatnomalar olishadi va hokazo. Shuning uchun koʻplab tashkilotlar uchun, hatto rioya qilmaganlik uchun sanktsiyalar nazarda tutilmagan boʻlsa ham, kengash qaroriga amal qilish muhimdir».

Rossiya fuqarolari tomonidan ijro etilgan qoʻshiqlarning ommaviy ijrosi butun Ukraina boʻylab allaqachon taqiqlangan, urushni ommaviy ravishda qoralagan baʼzi sanʼatkorlar bundan mustasno, ammo ukrainaliklar tomonidan yozilgan yoki ijro etilgan rus tilidagi qoʻshiqlarga hali ham ruxsat berilgan.

Taklifga koʻra, ular ham jamoat joylarida taqiqlanadi.

Anna Nerushning aytishicha, bu kimningdir restoranning xususiy xonasida rus tilida tugʻilgan kunini nishonlashiga toʻsqinlik qilmaydi, chunki bu tashqariga eshitilmaydi.

«Ammo koʻchalarda rus tilini [eshitish], masalan, [sobiq] harbiy asirlar va bosib olingan hududlardan kelgan odamlar uchun haqiqiy trigger (ruhiy jarohatni qoʻzgʻatuvchi omil) boʻlishi mumkin», dedi u.

Ukrainadagi koʻplab ona tili rus tili boʻlgan odamlar soʻnggi yillarda, ayniqsa Rossiyaning 2022 yildagi keng koʻlamli bosqinidan keyin ukrain tiliga oʻtishdi.

Fotograf Natalya Mixaylenko bu oʻtishni yanada ertaroq amalga oshirgan. U Odessa boʻylab tarixning rus boʻlmagan qismlarini yorituvchi ekskursiyalar olib boradi.

Bularga 1794 yildan oldingi davrga tegishli kazaklar qabristoni kabi tarixiy obidalar kiradi. Oʻsha yili Rossiya imperatritsasi Yekaterina II shaharga asos solgan deb aytiladi, garchi bu soʻnggi yillarda keng shubha ostiga olingan boʻlsa-da.

Yekaterina haykali 2022 yilda kengash ovozidan keyin Odessa markaziy maydonidan olib tashlandi va koʻchalar ukrain yozuvchilari va faollari sharafiga qayta nomlandi.

«Biz koloniya boʻlganimizni tushunishimiz kerak», dedi Mixaylenko. «Va bu [til] qonunlari juda muhim. Tushunaman, bu balki baʼzida demokratik emasdir. Ammo usiz kelajakda normal Ukraina boʻlmaydi».

Fikr va soʻz erkinligini himoya qilishga intiluvchi «Ukraina Kosmopolisi» guruhi aʼzosi, antropolog Anastasiya Pilyavskayaning taʼkidlashicha, rus tilida soʻzlashuvchilar oʻz merosidan mahrum boʻlgan ikkinchi darajali fuqarolar kabi his qilishga majburlanmoqda.

«Ukrainada odamlarning aksariyati rus va ukrain tillarini tushunadi. Shuning uchun masala aslida tilda emas, balki erkinlikda», dedi u.

«Ukraina erkinlik uchun kurashmoqda. Bu urushdan maqsad avtoritar tuzum ostida qolmaslikdir. Rossiya aynan shuni taklif qila oladi. Shuning uchun, jarimalar yoki [til qonunlarini buzganlik uchun] ishdan boʻshatish xavfi paydo boʻlganda, odamlar oʻylay boshlaydilar: biz nima uchun kurashyapmiz?»

Yangi til taklifi qanchalik qoʻllab-quvvatlanayotgani nomaʼlum. Bunga sobiq mer Gennadiy Truxanov bilan bogʻliq boʻlgan nufuzli deputatlar bloki qarshi chiqmoqda.

Odessadan tashqarida, 2022 yilda oʻtkazilgan milliy soʻrovnoma ukrain tilining «muloqotning barcha sohalarida» ustuvor boʻlishini 80% qoʻllab-quvvatlashini koʻrsatdi. Ammo Kiyevdagi talabalar oʻrtasida oʻtkazilgan yaqindagi soʻrovnoma shuni koʻrsatdiki, sinfxonalarda ukrain tili majburiy boʻlishiga qaramay, 82% talaba tanaffuslarda rus tilida gaplashishni afzal koʻrgan.

Til bahsida diqqat markaziga aylangan taniqli odessaliklardan biri — fizika oʻqituvchisi Pavlo Viktor boʻlib, uning onlayn darslarini butun dunyo boʻylab millionlab odamlar tomosha qilgan.

Ukrain tili faollari uni videolarni oʻz ona tili boʻlgan rus tilida joylashtirgani uchun tanqid qilishdi, garchi u keyinchalik ularni ukrain tiliga tarjima qilgan boʻlsa-da. Keyinchalik u raketa hujumlari paytida qoʻrqib ketgan bolalar bilan, agar ular shu tilni afzal koʻrishsa, rus tilida gaplashishini aytgani uchun tanqid qilindi.

Viktor bahsni yumshatishni istaydi va hozirgi vaqtda Odessa aholisining taxminan 10 foizi koʻchada ukrain tilida gaplashishini aytadi: «Ammo agar biz 50 yil kutsak, balki 90 foizi ukrain tilida gaplashar».

«Ukrainlashtirish xushmuomala va yumshoq boʻlishi kerak... bolalarni rus tilidan ukrain tiliga oʻtishga majburlash emas, balki ular buni xohlaydigan muhit yaratish kerak. Bu eng yaxshi yoʻl. Va umid qilamanki, biz asta-sekin shu yoʻnalishda harakat qilamiz».