U yerda bulutlar ortida
Toshkent va Astana virtual bulutlardan daromad olishni moʻljallamoqda. Markaziy Osiyoning ikki mamlakati raqamli rejalari yangi energetik yechimlarni talab etmoqda
Bulutlar ortida
3 noyabrda Toshkentda maʼlumotlar markazlari va bulutli xizmatlarga bagʻishlangan forum boʻlib oʻtadi. Oʻzbekiston xalqaro hisoblash biznesi uchun maydonchaga aylanishni moʻljallamoqda. Ekibastuzda «Maʼlumotlarni qayta ishlash markazlari vodiysi»ni rivojlantirayotgan Qozogʻiston ham shunga oʻxshash maqsadni koʻzlagan. Ikkala mamlakat raqamli xizmatlardan daromad olishni niyat qilgan, biroq eʼlon qilingan tashabbuslar miqyosi elektr energiyasi manbalariga va boʻlajak mijozlarga sinchkovroq qarashga majbur qiladi.
Тошкентдаги Eurasia Data Center & Cloud Forum dasturida sunʼiy intellekt (SI) infratuzilmasini elektr bilan taʼminlash, energiya jamgʻaruvchilar va serverlarni sovutish masalalari belgilangan. Teknik kun tartibi ortida hisoblash xizmatlari eksportiga qilingan hisob-kitob turadi.
«Biz oʻz oldimizga yuqori maqsad qoʻydik – 2030 yilga borib AT-xizmatlar eksportini 5 mlrd doll. ga yetkazish», – degan edi prezident Shavkat Mirziyoyev 2025 yil oxirida parlament va xalqqa yoʻllagan Murojaatnomasida. Oʻshanda u toʻrtta maʼlumotlar markazi qurilishi, ikkita superkompyuter va 15 ta oliy oʻquv yurtida SI (sunʼiy intellekt) laboratoriyalari oʻrnatilishi haqida eʼlon qilgan edi. Gap butun tarmoqni, jumladan, dasturlar va raqamli xizmatlarni yaratishni rivojlantirish haqida bormoqda. Joriy yilda ushbu rejalarni hayotga tatbiq etish boshlandi.
Qozogʻiston SI tizimlarini rivojlantirishni Amerika texnologiya kompaniyalari bilan hamkorlik qilish bilan bogʻlamoqda. Firebird oktyabr oyida oʻz loyihasining birinchi navbati uchun 45 mingta NVIDIA Grace Blackwell tezlatkichlariga AQShning eksport litsenziyasini olganini maʼlum qildi. Tijoriy ishga tushirish 2027 yilning uchinchi choragiga moʻljallangan. Kompaniya taxminiy investitsiyalarni 5 mlrd doll. ga baholamoqda, keyingi kengaytirish esa uning mamlakatdagi infratuzilmasining potentsial quvvatini taxminan 500 MVt gacha oshirishi kerak.
«MQIM vodiysi» — bu bir nechta loyihalar uchun maydonchadir. Avgust oyida Qozogʻiston hukumati 2027 yilning iyun oyida foydalanishga topshiriladigan, quvvati 50 MVt boʻlgan birinchi obʼyekt qurilishi haqida xabar bergan edi. Maydonchaning uzoq muddatli energetik potentsiali 1 GVt ga baholangan. Ushbu koʻrsatkichlar allaqachon ishlab turgan quvvatlarga emas, balki turli bosqichlarga tegishlidir.
Oʻzbekistonda ishga tushirishga eng yaqin loyihalardan birini Saudiyaning DataVolt kompaniyasi Toshkentdagi IT Park hududida amalga oshirmoqda. Ilgari kompaniya respublikada 2032 yilga borib umumiy quvvati 500 MVt boʻlgan uchta maʼlumotlar markazini qurish rejalarini eʼlon qilgan edi. Toshkentdagi obʼyekt ushbu dasturga kiradi. Yevropa tiklanish va taraqqiyot bankining (YETTB) hujjatlariga koʻra, uning server uskunalari quvvati 12 MVt ni, loyiha qiymati esa 250 mln doll. ni tashkil etadi. Bank 78 mln doll. gacha kredit ajratishni maʼqulladi. Oktyabr oyida respublika Raqamli texnologiyalar vazirligi investor bilan qurilishni yakunlash va markazni ochishga tayyorgarlik koʻrishni muhokama qildi.
Yana bir yirik oʻzbek loyihasi Xitoyning Shanghai LinkWise kompaniyasi bilan bogʻliq. IT Park maʼlumotlariga koʻra, Qoraqalpogʻistonning Taxiatosh tumanidagi hisoblash markazi barcha bosqichlar yakunlangach, 300 MVt quvvatga chiqishi kerak. Maydoncha Taxiatosh issiqlik elektr stantsiyasi yonidan tanlandi.
Xizmatlarning oʻzi ham farq qiladi. Firebird SI uchun hisoblashlarga umid bogʻlamoqda va Qozogʻiston korxonalari hamda davlat organlariga GPU quvvatlarining kamida 10% ini taqdim etishga vaʼda bermoqda. Toshkentdagi DataVolt esa buyurtmachilarning, jumladan biznes, davlat muassasalari va bulutli provayderlarning uskunalarini joylashtiradi.
Oʻzbekiston va Qozogʻistonni faqat megavattlar soni boʻyicha solishtirish yetarli emas. Serverlar uchun joy ijaraga beradigan markaz va SI uchun tayyor hisoblashlarni sotuvchi bozorda turli pozitsiyalarni egallaydi. Ularning xizmatlari mahalliy dasturchilarga qanchalik hamyonbopligi ham muhim, deb taʼkidlaydi AT-mutaxassislari.
Qozogʻiston prezidenti Qasim-Jomart Toqayevning soʻzlariga koʻra, «maʼlumotlar markazlari energiya sarfi boʻyicha metallurgiya kombinatlari bilan tenglashadi». U atom elektr stantsiyasi (AES) qurilishi tugashini kutmasdan, yangi energetika quvvatlarini foydalanishga topshirishga chaqirdi. KEGOC maʼlumotlariga koʻra, Qozogʻiston 2025 yilda 123,1 mlrd kVt·soat ishlab chiqardi va 124,6 mlrd isteʼmol qildi. Oʻzbekistonda, Jahon banki baholashiga koʻra, taqsimlash tarmoqlaridagi texnik yoʻqotishlar 2024 yilda taxminan 13% ni tashkil etgan, tarmoq obʼyektlarining yarmidan koʻpi esa 30 yildan ortiq foydalanilgan. Shunga koʻra, elektr energiyasi ishlab chiqarishni oshirish tarmoqlarni yangilash va ularning oʻtkazuvchanlik qobiliyatini oshirish bilan bir vaqtda amalga oshirilishi zarur. Hokimiyat organlari oʻsib borayotgan iqtisodiyot uchun rezerv yaratgan holda, yangi quvvatlarni talabdan oldinroq foydalanishga topshirishni moʻljallamoqda. 2030 yilga borib mamlakat elektr stantsiyalari quvvatini 46,1 GVt ga yetkazish rejalashtirilgan boʻlib, bu yiliga taxminan 129 mlrd kVt·soat ishlab chiqarish imkonini beradi. 2035 yilga borib ushbu koʻrsatkichlar tegishlicha 57,2 GVt va 154,7 mlrd kVt·soatgacha oʻsishi kerak.
Shavkat Mirziyoyev sentyabr oyida, yoqilgʻi-energetika tarmogʻida elektr energetikasini rivojlantirish istiqbollari va loyihalarni boshqarish mexanizmlarini takomillashtirishga bagʻishlangan taqdimotda, elektr energiyasi isteʼmoli oʻsishining turli stsenariylarini koʻrib chiqdi. Iqtisodiyot, sanoat, elektr transporti va raqamli infratuzilmaning jadal rivojlanishi sharoitida Oʻzbekistonga qoʻshimcha generatsiya qiluvchi quvvatlar kerak boʻladi.
Qoraqalpogʻistonning boʻlajak shamol elektr stantsiyalarini quvvati 1 GVt boʻlgan maʼlumotlar markazlari bilan bogʻlash taklif qilindi. Buning uchun yangi nimstantsiya va elektr uzatish tarmoqlari talab etiladi. Press-xizmat xabariga koʻra, prezident generatsiya va tarmoqlar rivojlanishini muvofiqlashtirishni hamda energiyani saqlash tizimlarini kengaytirishni topshirdi. Endi energetika obʼyektlari va maʼlumotlar markazlarini foydalanishga topshirish muddatlari mos kelish-kelmasligi muhim.
Yashil energiya taʼminoti boʻyicha ham savollar qolmoqda. Avvaliga IT Park Toshkentdagi DataVolt qayta tiklanadigan energiya va akkumulyator stantsiyasidan foydalanishini maʼlum qilgan edi. Biroq, YETTB hujjatlariga koʻra, qoʻshni uchastkadagi jamgʻaruvchi endi loyihaga kirmaydi. Bu yashil energiyadan voz kechishni anglatmaydi, lekin qaysi sxema kechayu kunduz ishlashni taʼminlashi boʻyicha izoh talab qiladi.
Shu bilan birga, Toshkent milliy hisoblash quvvatlarini birlashtirishni taklif qilmoqda. Shavkat Mirziyoyev «mintaqaviy maʼlumotlar markazlarini yuqori tezlikdagi aloqa kanallari bilan bogʻlaydigan raqamli turkiy koridor kontseptsiyasini ishlab chiqish» gʻoyasi bilan chiqdi. Hozircha bu shunchaki tashabbus, ishlayotgan tarmoq emas. Ikkala mamlakat uchun ham muvaffaqiyat eksport daromadlari, hisoblashlarning hamyonbopligi va shaxsiy texnologiya kompaniyalarining paydo boʻlishi bilan belgilanadi.