Turkiya — O‘zbekiston munosabatlari: umumiy o‘tmishdan umumiy kelajak sari
Bugungi kunda Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi munosabatlarni faqat “qardoshlik” tushunchasi bilan izohlash yetarli emas. Umumiy
Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi aloqalar: umumiy o‘tmishdan kelajak sari
O‘zbekistonning mustaqilligiga 35 yil to‘lishi nafaqat mamlakat tarixidagi muhim voqea, balki Turkiya-O‘zbekiston munosabatlarining o‘tgan yo‘lini va ulardagi o‘zgarishlarni baholash uchun ham muhim imkoniyatdir. Turkiya 1991-yil 16-dekabrda O‘zbekiston mustaqilligini birinchi bo‘lib tan olgan davlat bo‘ldi, diplomatik aloqalar esa 1992-yil 4-martda o‘rnatildi.
O‘tgan 35 yil davomida ikki davlat munosabatlari, ayniqsa so‘nggi yillarda sezilarli darajada rivojlandi. Bugungi kunda Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi munosabatlarni faqat "qardoshlik" tushunchasi bilan izohlash yetarli emas. Umumiy tarix, til va madaniyatga asoslangan munosabatlar bugungi kunda strategik manfaatlar, iqtisodiy jihatdan bir-birini to‘ldiruvchi imkoniyatlar va umumiy mintaqaviy qarashlar uyg‘unlashgan ko‘p qirrali sheriklikka aylangan.
Munosabatlardagi asosiy burilish nuqtasi, shubhasiz, 2017-yildan keyingi davr bo‘ldi. O‘zbekistonning tashqi siyosatda yanada ochiq va faol yondashuvni qabul qilishi Turkiya bilan munosabatlarning ham jadal rivojlanishiga yo‘l ochdi. Ikki davlat munosabatlari 2017-yilda strategik sheriklik darajasiga ko‘tarilgan bo‘lsa, 2018-yilda Oliy darajadagi strategik hamkorlik kengashi tashkil etildi. 2024-yilda esa munosabatlar "keng qamrovli strategik sheriklik" darajasiga olib chiqildi.
Bu rivojlanish munosabatlar endilikda faqat siyosiy yaqinlik asosida emas, balki aniq hamkorlik mexanizmlari orqali rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
**Iqtisodiy munosabatlar yangi davrning lokomotiviga aylanmoqda**
Turkiya-O‘zbekiston munosabatlarining kelajagi nuqtai nazaridan eng katta salohiyatga ega yo‘nalishlardan biri iqtisodiyotdir. 2025-yilda ikki davlat o‘rtasidagi savdo hajmi qariyb 3,1 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lsa, O‘zbekistonda taxminan 2,5 mingga yaqin turk kapitaliga ega kompaniya faoliyat yuritmoqda. Turkiyaning O‘zbekistondagi investitsiyalarining umumiy hajmi 2025-yil holatiga ko‘ra qariyb 5,6 milliard dollarga yetgan.
Bu raqamlar muhim bo‘lsa-da, eng e’tiborli jihat iqtisodiy munosabatlarning tobora diversifikatsiyalanayotganidir. Hozirgi kunda energetika, to‘qimachilik, ishlab chiqarish, qurilish, qishloq xo‘jaligi, transport, raqamlashtirish va mudofaa sanoati kabi ko‘plab sohalarda hamkorlik imkoniyatlari mavjud.
Shu sababli kelgusi davrdagi maqsad faqat savdo hajmini oshirish emas, balki ikki davlatning ishlab chiqarish salohiyatini bir-biriga bog‘laydigan qo‘shma investitsiyalarni va uchinchi mamlakatlardagi hamkorlik loyihalarini rivojlantirishdan iborat bo‘lishi kerak.
**O‘rta koridor va Markaziy Osiyoning yuksalayotgan geosiyosiy ahamiyati**
Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi munosabatlarning strategik ahamiyatini oshirayotgan yana bir muhim omil transport va logistika sohasidagi rivojlanishdir.
O‘zbekistonning Markaziy Osiyoning markazidagi geografik joylashuvi bilan Turkiyaning Yevropa, Kavkaz va O‘rta yer dengiziga chiqish imkonini beruvchi geosiyosiy mavqei birlashganda, ikki davlat o‘rtasida nafaqat ikki tomonlama, balki qit’alararo iqtisodiy aloqa imkoniyati yuzaga keladi.
Turkiya, Ozarbayjon va O‘zbekiston o‘rtasida rivojlantirilayotgan uch tomonlama mexanizm ham shu nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega. 2025-yilgi Anqara deklaratsiyasida savdo, investitsiyalar, sanoat, energetika, transport, logistika va raqamli aloqalar sohalarida qo‘shma loyihalarni rivojlantirish hamda Trans-Kaspiy Sharq-G‘arb O‘rta koridorini mustahkamlash alohida ta’kidlangan.
Bu rivojlanish Turkiya-O‘zbekiston munosabatlarini faqat ikki davlat o‘rtasidagi aloqalar doirasidan chiqarib, Turkiy dunyoning iqtisodiy bog‘liqligini kuchaytirishning muhim tarkibiy qismiga aylantirish imkoniyatiga ega.
**Turkiy dunyoning kelajagida umumiy rol o‘ynamoqda**
O‘zbekistonning 2019-yilda Turkiy davlatlar tashkilotiga to‘laqonli a’zo bo‘lishi munosabatlarning ko‘p tomonlama yo‘nalishini ham kuchaytirdi. 2022-yilda Samarqandda o‘tkazilgan TDT sammiti esa O‘zbekistonning Turkiy dunyodagi mavqeini yanada yaqqol namoyon etdi.
Bugungi kunda Turkiya va O‘zbekiston, avvalo, TDT doirasida, shuningdek, boshqa ko‘plab xalqaro va mintaqaviy platformalarda bir-birini qo‘llab-quvvatlayotgan ikki muhim davlat hisoblanadi. Umumiy tarix va madaniyatning siyosiy hamkorlikka aylanishi Turkiy dunyoning institutsional rivojlanishi nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega.
Bu yerda, ayniqsa, ta’lim, madaniyat va yoshlar sohasidagi munosabatlarga alohida e’tibor qaratish lozim. Chunki Turkiya-O‘zbekiston munosabatlarining uzoq muddatli va barqaror bo‘lishini ta’minlaydigan eng muhim omil faqat davlatlar o‘rtasidagi diplomatik aloqalar emas, balki jamiyatlar o‘rtasidagi insoniy rishtalarni yanada mustahkamlashdir.
**Yangi davrning imkoniyatlari**
2026-yilda o‘tkazilgan Qo‘shma strategik rejalashtirish guruhi yig‘ilishida savdo va investitsiyalar bilan bir qatorda energetika xavfsizligi, transport, mudofaa sanoati, madaniyat, ta’lim va turizm kabi keng ko‘lamli hamkorlik yo‘nalishlarining muhokama qilingani munosabatlar qamrovi qanchalik kengayganini ko‘rsatadi.
Shuningdek, mazkur yig‘ilish doirasida ikki davlatning tashqi ishlar, mudofaa, ichki ishlar va razvedka idoralarini birlashtiruvchi 4+4 mexanizmining ilk yig‘ilishi ham o‘tkazildi.
Bu manzara Turkiya-O‘zbekiston munosabatlari yangi bosqichga kirganini ko‘rsatmoqda. Endilikda masala faqat "yaxshi munosabatlar" o‘rnatish emas, balki mavjud yaqinlikni doimiy institutlar, qo‘shma investitsiyalar, umumiy xavfsizlik tushunchasi, ta’lim va madaniyat loyihalari hamda mintaqaviy tashabbuslarga aylantirish orqali ikki davlatning umumiy salohiyatini aniq natijalarga va barqaror strategik sheriklikka aylantirishdan iboratdir.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligida Turkiya-O‘zbekiston munosabatlari umumiy qadriyatlarga tayangan, biroq kelajakka yo‘naltirilgan munosabatlar modeliga aylanganini ta’kidlash mumkin.
Ikki davlat o‘rtasidagi siyosiy ishonch, iqtisodiy manfaatlarning uyg‘unligi, transport va logistika sohasidagi yangi imkoniyatlar, Turkiy davlatlar tashkiloti doirasidagi hamkorlik hamda ta’lim va madaniyat sohalaridagi yaqinlik kelgusi davr uchun mustahkam zamin yaratmoqda.
Shu ma’noda, Turkiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi 35 yillik munosabatlar umumiy o‘tmishdan umumiy kelajak sari yo‘l olgan strategik sheriklikning muhim namunasidir.
Mehmet Yuuse,
Turkiya Respublikasining Toshkentdagi elchixonasi kommunikatsiyalar bo‘yicha maslahatchisi, professor, doktor