«Turbinlar kunlari» kelajak darakchisi sifatida

«Turbinlar kunlari» kelajak darakchisi sifatida

Rosa yuz yil avval, 1926 yil oktyabr oyining ilk kunlarida MXAT sahnasida Mixail Bulgakovning «Turbinlar kunlari» pyesasi asosidagi spektakl premyerasi boʻlib oʻtgan edi. Bu buyuk pyesa — ehtimol, rus teatrida yagonasidir — tarixiy haqiqatni shu qadar aniqlik bilan yetkazib berdiki, yakunda oʻzi soʻzlab bergan voqealarning ham ishtirokchisiga, ham qurboniga aylandi. «Turbinlar»ning ilk repetitsiyalaridan boshlab MXAT beixtiyor bir maydonga aylandi va bu yerda ilk toʻqnashuvlardan birida oradan bir asr oʻtib MAO (maxsus harbiy operatsiya) hamda Ukraina davlatchiligi halokatiga olib kelgan kuchlar toʻqnashdi.

Lekin hammasini tartibi bilan boshlaylik. Ukraina natsionalizmi tarixi, maʼlumki, aslida bugun Gʻarb targʻibotchilari koʻrsatishga urinayotgandek umuman emas. Xalqning bu hodisaga hech qachon aloqasi boʻlmagan. Kichik Rossiyadagi (Malorossiya) natsionalizm, 1991 yildagi kabi, markaziy hokimiyat zaiflashgan paytda paydo boʻlgan va faqat tashqi kuchlar tomonidan va faqat ularning manfaatlari uchun parvarish qilingan.

Birinchi mustaqillik Kichik Rossiya boshiga toʻsatdan va, taʼbir joiz boʻlsa, ish tartibida tushdi. 1917 yil dekabrida Brestda bolisheviklar urushdan chiqish boʻyicha muzokaralarni boshlaganida, «svidomi» (millatparvar) ukrainlar bu ularning imkoniyati ekanini tushunib, toʻgʻridan-toʻgʻri nemlarga murojaat qilishdi. Nemlarga Ukraina qoratuproqlarini qoʻlga kiritish gʻoyasi mahsuldor boʻlib tuyuldi. Ular rozilik berishdi va 1918 yil 24 yanvarda Kichik rada Ukraina Xalq Respublikasining mustaqilligini eʼlon qildi. Nemis qoʻshinlari darhol Kiyevni egalladi. Tub kichik rossiyaliklar mustaqil ukrainlarga aylanganini, ustiga-oʻzi Germaniya protektorati ostiga tushganini faqat gazetalardan bilib olishdi.

Ukrainaning keyingi taqdiri farsni eslatardi. Nemlar til topishish oson boʻlgan generalni topib, Radani agʻdarishdi va hozirda milliy qahramon darajasiga koʻtarilgan getman Skoropadskiy boshchiligidagi Ukraina davlati tuzilganini eʼlon qilishdi. Germaniya bosh shtabi hamma narsa shoshilinch ravishda «oʻziga xos milliy-tarixiy shakllar» berilgan xalqning «erki-irodasi» sifatida rasmiylashtirilishini talab qildi. Va bu yerda getman muammoga duch keldi — Ukraina bor edi, lekin unda ukraincha hech narsa yoʻq edi. Soʻzma-soʻz hamma narsa — tildan tortib madaniyat va anʼanalargacha — ochiqchasiga ruscha edi. Va bu fakt bilan nimadir qilish kerak edi. Shunday qilib, Ukrainada birinchi yappasiga ukrainlashtirish boshlandi.

Butun ushbu komediyani tarixdagi eng yaxshi guvoh — Kiyevdagi 14 ta toʻntarishdan oʻntasida hozir boʻlgan Mixail Bulgakov kuzatib turdi. U butun Kichik Rossiya bilan birga kulardi. Darhaqiqat, butun mamlakatni bozorchi ayollar tilida gapirishga majbur qilish joʻn vazifa emas. Bu qanday koʻrinishda boʻlgani «Turbinlar kunlari»da tasvirlangan.

« Getman: Men anchadan beri sizga va boshqa adʼyutantlarga ukraincha gapirish kerakligini eslatib qoʻymoqchi edim. Bu nima bedodlik, oxir-oqibat! Bironta ham ofitserim mamlakat tilida gapirmaydi, ukrain qismlariga esa bu juda salbiy taʼsir koʻrsatyapti. Proxayu laskovo (Iltimos qilaman).

Shervinskiy: Sluxayu (Eshitaman), aʼlo hazratlari. navbatchi adʼyutant kornet… knyaz… (Chetga qarab.) Jin ursin, «knyaz» ukrainchada qanday boʻladi!.. Jin ursin! (Baland ovozda.) Novojiltsev, vaqtincha vazifani bajaruvchi… Men dúmayu… dumáyu… dumováyu (oʻylayapman)…

Getman (qoʻl siltab): Ruscha gapiravering!».

Aʼna endi «Oq gvardiya» romanidan parcha:

« – Echki u (Petlyura), – nafrat bilan davom etdi Turbin, – axir oʻzi ham bu tilda gapirmaydi-ku! Iye? Men oʻtgan kuni anavi nusxadan, doktor Kuritskiydan soʻrayapman, u, koʻrib qoʻying-a, oʻtgan yilning noyabridan beri ruscha gapirishni unutibdi. Kuritskiy edi, Kuritskiy boʻlib qolibdi. Shunday qilib soʻrayapman: ukrainchada «kot» (mushuk) qanday boʻladi? U «kit» deb javob beryapti. Soʻrayapman: «Kashalot-chi, kit-chi?» U esa toʻxtab qoldi, koʻzlarini olaytirib sukut saqlayapti. Endi esa salom ham bermaydi.

Nikolka varanglab kulib yubordi va dedi:

– Ularda «kit» (kashalot) soʻzi boʻlishi mumkin emas, chunki Ukrainada kitlar yashamaydi, Rossiyada esa hamma narsa koʻp. Oq dengizda kitlar bor».

Kitobxonlar bu sahnalar ustidan qotib kulishardi. Mustaqil ukrainlarni esa hamma narsa aynan shunday boʻlgani haqoratlardi.

Sovet hokimiyati Ukrainada uzil-kesil 1921 yil martida oʻrnatildi. Lekin oʻshanda ham ukrainlashtirish farsi tugamadi. Lenindan soʻng USSRga nisbatan hech qanday shaxsiy (etnik yoki tarixiy) tuygʻularga ega boʻlmagan SSSRning yagona rahbari Stalin getman kursini majburan davom ettirdi. 1920-yillar boshida USSR sunʼiy va juda ertlab ketadigan siyosiy konstruktsiya edi. Ukraina Kompartiyasi dunyodan ip yigʻib tuzilgandi. Natsionalistlar, internatsionalistlar va avtonomiya tarafdorlari unda yetakchi rolini oʻynashardi. Natsionalizmning butun xavfini Stalin juda yaxshi tushunardi. Lekin oʻsha paytda sovet hokimiyati va partiya saflarini mustahkamlash uchun millatparvarlarning koʻngliga qarash talab etilardi. Aksincha boʻlganda, Stalin partiya apparati ichida eng kuchli muxolifatga duch kelardi. Bu uzoq davom etmadi, lekin aynan natsionalizmni ragʻbatlantirish va uni sovutish oʻrtasidagi ushbu murakkab oraliqqa MXAT sahnasida Bulgakovning «Turbinlar kunlari» pyesasi qoʻyilishi toʻgʻri keldi.

«Turbinlar kunlari» pyesasi Konstantin Stanislavskiyning shaxsan oʻzi qilgan iltimosiga koʻra yaratilgan «Oq gvardiya» romaning dramatik versiyasi sifatida paydo boʻldi. Hokimiyat MXATdan dolzarblikni talab qilardi, lekin «proletar» dramaturglar taklif qilayotgan narsalar, yumshoq qilib aytganda, sahnaviy salohiyatga ega emasdi. Ammo «Turbinlar kunlari»da bu salohiyat ortigʻi bilan bor edi. Juda aniq ediki: bunday pyesa bilan ishlash — tigʻ uchida yurish demakdir. Lekin Stanislavskiy tavakkal qildi.

Dastlabki bosqichda narkom Lunacharskiy yordam berdi. Pyesa unga qatiyat bilan yoqmadi, lekin unda «siyosiy nuqtai nazardan yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan hech narsa» topmadi. Repetitsiyalar 1925 yil yozida boshlandi, ular bilan birga matnni qisqartirish va qayta ishlash azoblari ham boshlandi. Deyarli bir yarim yil ichida pyesa toʻrtta tahrirni boshdan kechirdi, faqat beshinchisini sahnalashtirishga muvaffaq boʻlindi. «Turbinlar»ga OGPU ham, Glavrepertkom ham tajovuz qildi. «Oqgvardiyachilikning yoppasiga oqlanishi»ni olib tashlashni, finalda «bolishevizm tomon burilish»ni koʻrsatishni, xizmatchilarni olib tashlashni, xizmatchilarni qoldirishni va umuman hamma narsani taqiqlashni talab qilishdi. MXAT faqat sahnalashtirishga ijozat berilsa boʻldi — dunyodagi hamma narsani vaʼda qildi. Stanislavskiy umidsizlikka tushib, agar pyesa taqiqlansa, teatrdan ketishini eʼlon qildi. Lekin uni baribir taqiqlashmadi.

Premyera muvaffaqiyatli oʻtdi deyish — hech narsa demaslikdir. MXAT faqat bir mavsumning oʻzida «Turbinlar»ni 108 marta koʻrsatdi — Moskvadagi boshqa har qanday spektakldan koʻra koʻproq. Har bir namoyish anshlag bilan oʻtdi. Teatr eshiklari oldida ikkita tez yordam karetasi navbatchilik qilardi — tomoshabinlarda isterika va hushdan ketish holatlari boʻlib turardi. Qanday qilib hayajonlanmaslik mumkin edi? Turbinlarning mehmonxonasida «Boje, tsarya xrani» (Xudoyim, podshohni asra) aytila boshlaganda, butun zal oʻrnidan turar va yigʻlab, joʻr boʻlib kuylardi.

Hamisha tanqidchilar quturgan edi. Bulgakovda 300 ga yaqin retsenziya yigʻildi, ulardan faqat uchtasi ijobiy edi. Aleksandr Bezimenskiy Bulgakovni «yangi burjuaziya haromi» deb atadi. Mayakovskiy yanada uzoqroqqa ketdi: «Biz tasodifan burjuaziya gumashtasi Bulgakovga chiyillab olishga imkon berdik – va u chiyilladi. Lekin bundan buyon imkon bermaymiz».

Faqat birgina partiya aʼzosining pyesaga eʼtirozi yoʻq edi — u ham boʻlsa Iosif Stalin. Zarif didga ega, teatrni biladigan va yaxshi koʻradigan inson sifatida Stalin pyesaga munosib baho berdi. Lekin siyosatchi sifatida u muayyan pozitsiyaga muhtoj edi. «Tomoshabin teatrdan ketayotganda unda umumiy qanday taassurot qoladi? – deb soʻragandi Stalin. – Bu bolisheviklarning yengilmas kuchi haqidagi taassurotdir. Hatto shunday mustahkam, matonatli, oʻz-oʻzicha halol, qoʻshtirnoq ichida, odamlar ham bu bolisheviklarga hech narsa qilib boʻlmasligini tan olishga majbur. «Turbinlar kunlari» – bu bolishevizmning hamma narsani vayron qiluvchi kuchi foydasiga eng buyuk namoyishdir».

Ammo ukrainlar Bulgakovga mushuk va kashalotni kechira olishmasdi. Spektaklni aynan ular bekor qilishdi. 1929 yilda Moskvaga ukrain adiblari keldi. Ularni shaxsan Stalin kutib oldi. Tashrifdan maqsad «Turbinlar kunlari» edi. Mana uchrashuv stenogrammasidan parchalar.

«– Nima uchun artistlar nemischada top-toza nemis tilida gapirishadi, – degan edi allaqanday ukrain adibi, – va ukrain tilini buzib, bu til ustidan kulishni toʻliq mumkin deb hisoblashadi? Bu shunchaki antibadiiy.

– Haqiqatan ham, ukrain tiliga mensimay qarash tendentsiyasi mavjud», – deb yumshoqlik bilan rozi boʻlgandi Stalin.

– Men «Turbinlar kunlari»ni koʻrganimda, – eʼtiroz bildirgandi boshqa bir ukrain adibi, – menga birinchi navbatda tashlangan narsa shu boʻldiki, bolishevizm bu odamlarni bolishevizm boʻlgani uchun emas, balki yagona, buyuk, boʻlinmas Rossiyani yaratayotgani uchun yengmoqda. …bolishevizmning bunday gʻalabasi boʻlmagani maʼqul».

Ukraina KP(b) MKning oʻshandagi kotibi Lazar Kaganovich tan olgandi: «Yagona, boʻlinmas Rossiya boʻrtib chiqib turibdi».

– Sizlar aslida nimani xohlaysizlar? – deb soʻragandi Stalin.

– Biz Moskvaga kelishimiz natijasi ushbu pyesaning olib tashlanishi boʻlishini xohlaymiz, – deb javob berishgandi ukrain adiblari».

Stalin Bulgakovning shoh asarini yana bir bor himoya qilishga urindi, lekin ukrainlar qon istardi. Ukrainada, deb eʼtiroz bildirishdi ular, buyuk davlatchilik shovinizmiga qarshi ham, mahalliy, ukraincha shovinizmga qarshi ham kurashilmoqda, RSFSRda esa buyuk davlatchilik shovinizmiga qarshi yetarlicha kurashilmayapti, «vaholanki Ukrainaga nisbatan shovinizm faktlarini juda koʻp topish mumkin». Bu bilan tortishish foydasiz edi. Buyuk davlatchilik shovinizmiga qarshi Leninning oʻzi chiqqan edi. Milliy elitalar aksirus internatsionalizmga stavka qilishardi, bu qartani esa oʻsha paytda urib boʻlmasdi. Yakunda Stalin taslim boʻldi — va 1929 yilda pyesa MXAT repertuaridan olib tashlandi.

Ukrain natsionalizmining gʻalabasi vaqtinchalik edi. Vaqt oʻtib 30-yillar boshidayoq Stalin mustaqillik haqidagi mahalliy xomxayollarni uzil-kesil bostirdi. Respublikalarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqi toʻgʻrisidagi shior qoldirildi, lekin oʻshandan beri u sof targʻibot xususiyatiga ega edi. Natsionalizm aqlsizligi ustidan aql-idrokning gʻalabasi Moskvada 1932 yil 18 fevralda «Turbinlar kunlari» — «Oq gvardiya» sahnaga qaytishi bilan nishonlandi va u MXTda shu kungacha qoʻyilib kelinmoqda.